Porady dla doktorantów

Porady dla doktorantów:

Stawiaj problemy, hipotezy i cele badawcze, które odpowiadają rze­czywistemu stanowi przedmiotu badania i odzwierciedlają istotę problemu badawczego, a jednocześnie są możliwe do weryfikacji – nie próbuj na siłę „upiększać” badania stawianiem m.in. hipotez ponad własne możliwości lub – co gorsza – niemożliwe do weryfikacji żadną ze znanych Ci metod badawczych lub jakąkolwiek ze znanych w ogóle metod badawczych. Nie dopasowuj na siłę metod badawczych do hipo­tez tylko po to, aby zminimalizować stopień trudności ich weryfikacji. Warte uwagi jest działanie odwrotne, czyli wpierw określ swoje możli­wości, a później stawiaj cele i hipotezy badawcze, ale pamiętaj, aby nie były nazbyt proste lub banalne. Nie staraj się zbadać całego świata, bo jest to niemożliwe – stawiaj cele realne i dopasowane do własnych moż­liwości warsztatowych oraz skoncentruj się na wybranym, interesują­cym Cię fragmencie określonej dyscypliny nauk ekonomicznych, którą względnie łatwo jest ująć w jednym badaniu i dla której można postawić wartościowe z naukowego punktu widzenia hipotezy.

Z rozsądkiem konstruuj model metodologiczny dziedziny (dyscypli­ny) nauk ekonomicznych i z wyczuciem dobieraj metody badawcze oraz operacjonalizuj hipotezy – nie jest sztuką pochwalić się w dyser­tacji znajomością większości metod badawczych właściwych naukom ekonomicznym i umiejętnością ich poprawnej aplikacji. Pamiętaj, że piękno i elegancja tkwią w prostocie i umiarze. Badanie powinno być przeprowadzone wyłącznie na podstawie rzeczywiście istotnych metod badawczych, zgodnych z modelem metodologicznym dyscypliny nauk ekonomicznych, w której osadzone jest badanie. Pamiętaj, że nadmiar metod badawczych skutkuje zazwyczaj szumem informacyjnym i może powodować, iż powstałe wnioski będą niezgodne z rzeczywistym sta­nem przedmiotu badania.

Pamiętaj, co jest rzeczywistym celem badania, i zawsze dąż do ujawniania prawdy – nie popadaj w zbędne dygresje, a także nie konfirmuj hipotez za wszelką cenę, nawet nierzetelności badawczej. Falsyfikacja też jest filarem teorii, i to nawet trwalszym aniżeli konfirmacja. Pilnuj również, aby badanie przebiegało zgodnie z harmonogramem (konspektem), i nie dodawaj w trakcie jego realizacji zbędnych elemen­tów tylko po to, aby całość wyników prezentowała się efektowniej, czy­li, innymi słowy, nie mnóż celów szczegółowych i pobocznych w bada­niu. Koncentruj się na zasadniczym problemie badawczym!

Miej na względzie to, że każdy etap badania powinien kreować war­tość dodaną – zatem unikaj aktywności, które absorbują czas i zasoby, a które nic nie wnoszą do badania oraz dodatkowo mogą być źródłem dygresji i powodować utratę celu badania. Wartością powinny być wy­mierne efekty realizacji poszczególnych etapów procesu badawczego w postaci przyrostu teorii naukowej, zgodne z konspektem badania (rozprawy doktorskiej) oraz dostrzegane przez Ciebie i będące w takiej formie, abyś mógł dokonać ich ewaluacji z uwzględnieniem kryterium naukowości.

Zwracaj uwagę na wartość wyników badania dla odbiorców i pa­miętaj o pragmatyzmie teoretyzowania, ale nie ulegaj pokusie ko­mercjalizacji badania za wszelką cenę – pamiętaj, że Twoje badanie ma przede wszystkim służyć badanym podmiotom oraz otoczeniu, w którym one funkcjonują. Miej więc na względzie to, że badanie po­winno mieć walor praktyczny, aczkolwiek nie może przybrać formy ra­portu. Badanie musi odpowiadać bieżącym potrzebom określonej klasy podmiotów oraz dostarczać im rekomendacji na temat tego, jak popra­wić ich bieżącą sytuację. Prowadząc badanie, nie miej na myśli przede wszystkim tego, aby promować wyniki wszędzie tam, gdzie tylko się da, i na dodatek aby odnosić z tego tytułu korzyści finansowe (bez względu na to, jaki będzie miało to wpływ na badane podmioty).

Właściwie używaj w pracy badawczej języka i dbaj o formę -język jest elementem szczególnie istotnym w pracy badawczej, gdyż służy re­alizacji funkcji komunikacji na płaszczyznach: badacz – odbiorca wyni­ków badania, badacz – przedmiot badania oraz badacz – otoczenie, ale pamiętaj, aby nie stał się sztuką dla sztuki i jedynie ozdobnikiem utrud­niającym de facto odbiór treści ujętych w opracowaniu, tj. wyników pracy badawczej. Język powinien być dopasowany do poziomu wszyst­kich interesariuszy badania, ale przede wszystkim odbiorców wyników (wniosków), które powinny być zrozumiałe i jasne w przekazie. Używaj języka precyzyjnie i nie pozostawiaj pola do nadinterpretacji lub wąt­pliwości ze strony interesariuszy badania. Nie nadużywaj zbędnych słów, które tylko upiększają przekaz. W nauce liczy się efektywność komunikacji. Pamiętaj jednak, aby język nie był nazbyt prosty i zwulga­ryzowany. Z kolei forma realizacji celów badawczych oraz prezentacji wyników/osiągnięć powinna odpowiadać standardom ogólnie przyjętym w środowisku naukowym. Pamiętaj, że w nauce forma jest ważna, ale tak naprawdę nie o formę w pierwszej kolejności chodzi, tylko o zbliże­nie się badacza do rąbka prawdy o przedmiocie badania – aczkolwiek bez odpowiedniej formy nie jest to w pełni możliwe (!).

Stosuj formalny zapis zależności i relacji, buduj modele i posługuj się językiem matematyki, bo to przecież królowa nauk – pamiętaj jednak, że nauki ekonomiczne matematyką nie są i raczej nigdy nie będą. Oczywiste jest, że bez matematyki ekonomia sensu largo nie mogłaby się rozwijać. Niemniej jednak teoria ekonomii ma służyć nie tyle naukow­com, ile ogółowi społeczeństwa, więc dobrze by było, gdyby przez to społeczeństwo była rozumiana i akceptowana. Stosuj zatem język ma­tematyki tylko tam, gdzie rzeczywiście jest to potrzebne, ale zawsze sta­raj się zapisy formalne ozdabiać (lub nawet zastępować) opisami jako­ściowymi. Nadmiar matematyki w ekonomii postrzegaj raczej jako sztukę dla sztuki (oczywiście z określonymi wyjątkami) i staraj się nie dopu­ścić do tego, aby Twoim celem był model sam w sobie, a nie jego prak­tyczna aplikacja.

Wnioskując, wystrzegaj się stwierdzeń banalnych, potocznych i ska­żonych subiektywizmem lub wpływem interesariuszy badania -prowadzone przez Ciebie badanie powinno być obiektywne i w pełni niezależne. Wplatanie wątków lobbystycznych czyni z badania działal­ność nienaukową. Nie przejmuj się również, gdy wyniki nie są do końca pozytywne dla badanych podmiotów – konstruktywna informacja zwrotna w postaci wniosków z badania ma im przecież pomóc, a nie za­szkodzić. Badaniu nie przystoją także wnioski oczywiste, banalne, które tak naprawdę nie są fundamentem nowych teorii, a raczej stanowią egzemplifikację chałturnictwa i powielania wniosków innych badaczy. Nie bój się więc być badaczem odważnym i niepokornym – w nauce jest to ważne i potrzebne.

Wystrzegaj się sztucznej i wymuszonej interdyscyplinarności – in­terdyscyplinarny charakter problemu badawczego wcale nie świadczy, iż problem ten jest istotniejszy z naukowego punktu widzenia. Doszu­kiwanie się interdyscyplinarności w problemie badawczym nie jest także sensu stricto meritum badania naukowego. Nadmierne poszerzanie pro­blemu badawczego i dostrzeganie w nim wątków właściwych innym dyscyplinom nauki samo w sobie nie jest błędne i niewłaściwe. Pozo­staw jednak te wątki innym specjalistom. Istotą badania naukowego, zwłaszcza na etapie dysertacji doktorskiej, jest umiejętność zbadania wąskiego tematycznie obszaru, z którym badacz adept jest w stanie so­bie poradzić pod względem merytoryczno-warsztatowym.

Bądź badaczem światłym i uczestniczącym, ale nie ingeruj nadmier­nie w przedmiot badania i nie rozpraszaj myśli wielością porusza­nych wątków – istotą badania jest odkrycie prawd obiektywnych. Chcąc tego dokonać, powinieneś poszerzać swoje horyzonty myślowe. Wystrzegaj się jednak nadmiernego rozpraszania myśli i prób łączenia zbyt wielu wątków w badaniu. Twoja wszechstronność może służyć ba­daniu, aczkolwiek bądź świadom tego, że istotą badania naukowego są harmonia i wyważenie, a nie nadmiar i obfitość myśli.

Często zadawane pytania (FAQ) w procesie badawczym doktoranta

1. Czy mój problem badawczy powinien być jak najbardziej ambitny i interdyscyplinarny, aby zyskać na wartości naukowej?

Niekoniecznie. Wartość naukowa dysertacji nie jest wprost proporcjonalna do jej postrzeganej ambicji czy szerokości ujęcia. Zgodnie z zasadą realizmu badawczego, kluczowe jest postawienie problemu i hipotez, które są możliwe do weryfikacji w ramach Twoich kompetencji warsztatowych i dostępnych metod. Próba „zbadania całego świata” lub sztuczne poszukiwanie interdyscyplinarności często prowadzi do rozproszenia celu badawczego i niemożności dogłębnej analizy. Znacznie cenniejsze jest precyzyjne skoncentrowanie się na wąskim, dobrze zdefiniowanym fragmencie rzeczywistości, dla którego można postawić wartościowe i weryfikowalne hipotezy. Jak wskazuje metodologia, istotą badania naukowego na tym etapie jest mistrzowskie opanowanie i zbadanie określonego obszaru, a nie powierzchowne poruszanie wątków właściwych innym dyscyplinom, które należy pozostawić wyspecjalizowanym badaczom.

2. Czy użycie wielu zaawansowanych metod badawczych i skomplikowanych modeli matematycznych podnosi wartość mojej dysertacji?

Nie, wręcz przeciwnie – może ją obniżyć. Wartość dysertacji leży w elegancji i prostocie metodologicznej, a nie w demonstracji znajomości jak największej liczby technik. Każda użyta metoda musi być fundamentalnie uzasadniona modelem metodologicznym dyscypliny i celem badania. Nadmiar metod badawczych prowadzi do tzw. szumu informacyjnego, który zaciemnia obraz i może skutkować wnioskami niezgodnymi z rzeczywistym stanem przedmiotu badania. Podobnie, choć matematyka jest niezbędnym narzędziem nauk ekonomicznych, jej nadużywanie staje się „sztuką dla sztuki”. Celem nie jest model sam w sobie, lecz jego zdolność do wyjaśniania rzeczywistości w sposób zrozumiały. Zapisy formalne powinny być stosowane tam, gdzie jest to konieczne, i wspierane opisem jakościowym, aby teoria służyła nie tylko wąskiej grupie naukowców, ale i społeczeństwu.

3. Co zrobić, gdy wyniki moich badań nie potwierdzają postawionych hipotez? Czy to oznacza, że badanie się nie powiodło?

Absolutnie nie. Jest to jeden z najczęstszych błędów poznawczych młodego badacza. Zgodnie z filozofią nauki Karla Poppera, falsyfikacja hipotezy jest pełnoprawnym, a często nawet cenniejszym wynikiem naukowym niż jej konfirmacja. Odkrycie, że dana zależność nie zachodzi, stanowi trwały i solidny wkład w teorię, eliminując fałszywą ścieżkę poznawczą dla przyszłych badaczy. Rzeczywistym celem badania jest dążenie do prawdy, a nie potwierdzanie hipotez za wszelką cenę. Uleganie presji konfirmacji może prowadzić do nierzetelności badawczej. Dlatego należy z taką samą rygorystycznością i starannością opisać i zinterpretować wynik negatywny, jak i pozytywny, koncentrując się na wyjaśnieniu, dlaczego rzeczywistość okazała się inna od zakładanej.

4. Jak pogodzić wymóg naukowości dysertacji z jej praktyczną użytecznością dla otoczenia? Czy praca musi generować komercyjną wartość?

Dysertacja doktorska musi zachować równowagę między rygorem naukowym a pragmatyzmem. Jej nadrzędnym celem jest kreowanie wartości dodanej w postaci przyrostu teorii naukowej. Nie może ona przybrać formy komercyjnego raportu czy analizy na zlecenie. Jednocześnie teoria ta nie powinna być tworzona w próżni. Wartościowe badanie odpowiada na bieżące, realne potrzeby określonych podmiotów (np. przedsiębiorstw, instytucji) i dostarcza im rekomendacji, które mogą pomóc poprawić ich funkcjonowanie. Pragmatyzm teoretyzowania oznacza więc, że wyniki powinny mieć potencjał aplikacyjny. Należy jednak wystrzegać się pokusy komercjalizacji za wszelką cenę. Wartość dla odbiorców nie jest tożsama z korzyścią finansową dla badacza; jest nią rzetelna, obiektywna wiedza, która służy badanym podmiotom i ich otoczeniu.

5. Jakim językiem powinienem się posługiwać w dysertacji i jak formułować wnioski, aby były one rzetelne naukowo?

Język pracy badawczej pełni podwójną rolę: musi być precyzyjny i formalny, odpowiadając standardom naukowym, a jednocześnie komunikatywny i efektywny. Należy unikać zarówno nadmiernego upraszczania i wulgaryzacji, jak i hermetycznego żargonu, który staje się „ozdobnikiem utrudniającym odbiór treści”. Precyzja języka jest kluczowa, aby nie pozostawiać pola do nadinterpretacji.
Formułując wnioski, należy bezwzględnie wystrzegać się trzech grzechów głównych:

• Banalności i potoczności: Wnioski muszą być odkrywcze i stanowić fundament nowej teorii, a nie powielać prawdy oczywiste.

• Subiektywizmu: Badanie musi być obiektywne i niezależne.

• Wpływu interesariuszy: Wplatanie wątków lobbystycznych dyskwalifikuje pracę jako naukową.
  Prawdziwa wartość leży we wnioskach odważnych i niepokornych, nawet jeśli są one niewygodne dla badanych podmiotów. Konstruktywna, oparta na faktach krytyka jest bowiem najcenniejszą formą pomocy, jaką nauka może zaoferować praktyce.