Wyszukiwanie publikacji medycznych do badań klinicznych

Wyszukiwanie publikacji

Po właściwym sformułowaniu pytania klinicznego, możesz już przejść do wyszukiwania dostępnych dowodów. Są cztery sposoby wykonania tej czynności: spytanie kogoś innego, sprawdzenie wykazów piśmiennictwa w podręcznikach, znalezienie odpowiedniego artykułu we własnym zbiorze odbitek i wykorzystanie komputerowych baz danych bibliograficznych, takich jak MEDLINE. Pytanie kolegów lub konsultantów jest wysoce efektywne i szczególnie uzasadnione wtedy, gdy pytania dotyczą ekspozycji, leczenia lub pacjenta, z którym najpraw­dopodobniej w swojej praktyce ponownie się nie spotkasz. Jeżeli pod ręką jest najnowszy podręcznik (opublikowany lub unowocześniony w ciągu ostatniego roku), wtedy możesz, po przeczytaniu odpowiedniego ustępu, sprawdzić odnośniki literaturowe cytowane przez autora. Ponieważ każdy podręcznik jest jedynie na tyle zaktualizowany, na ile aktualne są jego najnowsze odnośniki literaturowe, jest on zazwyczaj przynajmniej częściowo przestarzały nawet jeszcze przed opubli­kowaniem. W nowym typie tzw. „subskrypcyjnych” podręczników’ próbuje się rozwiązać ten problem przez okresowa dostarczanie uaktualnień (updates) i cy­towanie danych źródłowych, stanowiących podstawę wprowadzanych zmian. Częste uaktualnienia zapobiegają „starzeniu się” podręczników, nie gwarantują jednak, że wnioski piszących je ekspertów są wiarygodne. Prototypy pod­ręczników bazujących na systematycznym przeglądzie wiarygodnych dowodów’ są dostępne w położnictwie i neonatologii, jednakże większość zarówno podręcz­ników jak i artykułów przeglądowych nic kwalifikuje się do miana opracowań naukowych.

Kolejnym punktem wyjścia może być kserokopia pracy, znajdująca się w Twoim osobistym archiwum. Ponieważ jednak ilość czasu poświęcanego dla uaktualniania takiego zbioru musiałaby być ogromną jest mało prawdopodobne, abyś miał kluczowy artykuł w zasięgu ręki. Nowe metody pozyskiwania bieżącej literatury medycznej powodują że gromadzenie własnych archiwów staje się mało istotne, jeżeli nie przestarzałe.

Ostatnia droga, elektroniczne przeszukiwanie piśmiennictwa medycznego, szybko staje się podstawową umiejętnością lekarzy uprawiających nowoczesną opartą na dowodach medycynę. Elektroniczny dostęp do MEDLINE jest w Północ­nej Ameryce osiągalny poprzez różnorodne systemy on-line i pamięci CD ROM. Klinicyści są w stanie bez trudu posiąść podstawowe umiejętności w tym zakresie i nauczyć się otrzymywać taką samą liczbę odpowiednich cytowań jak bib­liotekarze, nawet jeżeli ich poszukiwania będą cokolwiek bałaganiarskie. Dołączenie do MEDLINE streszczeń oraz rozwój baz danych, które przesiewają artykuły w aspekcie ich wiarygodności i znaczenia klinicznego (takich jak Oxford Database of.Pcrinatal Trials i informatyczna wersja ACP Journal Club), stwarza nadzieję, że pozyskiwanie informacji z piśmiennictwa medycznego stanie się jeszcze łatwiejsze. Artykuły przeglądowe (często najlepsze „na początek”) można wyszukiwać w MEDLINE poprzez dodanie do Medical Subject Headings (MeSH) obok terminów używanych do identyfikowania zaburzeń lub ekspozycji również terminu wyszukiwania REVIEW (PT), gdzie PT oznacza typ publikacyjny. Zas­tosowanie terminu MCTA-ANALYSIS (PT) zamiast REYIEW pozwoli wyselek­cjonować artykuły najprawdopodobniej o wyższym poziomie metodologicznym. Innym terminem, użytecznym w początkowej fazie wyszukiwania, jest PRAC- TICE GUIDELINE (PT). Bibliotekarz może nauczyć unikania zbyt szerokich i zbyt wąskich przeszukiwań. Coraz większa liczba lekarzy stwierdza, że MEDLINE pomaga w rozwiązywaniu klinicznych problemów, udoskonalaniu opieki nad chorymi i uzyskiwaniu lepszych efektów.

Decydowanie czy dany artykuł dostarcza ważnych informacji

Pierwszy m pytaniem odnoszącym się do każdego wyszukanego artykułu jest: czy wyniki tej pracy są ważne? Pierwsze kryterium oceny wszystkich badań integracyjnych doty­czy poprawności sformułowania pytania, drugie – właściwego zebrania i podsu­mowania dowodów. Klinicysta może posłużyć się nimi w trakcie szybkiego przeglądania streszczeń, aby określić, czy dana praca jest warta poświęcenia dodatkowego czasu dla szczegółowego jej przeczytania. Zapracowany lekarz, który w związku z postawionym przez siebie pytaniem wyszukał pewną liczbę artykułów, może skorzystać z tych wytycznych i wybrać tylko jedną lub dwie prace, które najprawdopodobniej dostarczą najbardziej wiarygodnej odpowiedzi. Powyższe kryteria mogą być również wykorzystane w celu zredukowania piśmiennictwa klinicznego do możliwych do ogarnięcia rozmiarów, zwłaszcza wtedy, gdy chcemy na bieżąco nadążać za postępem wiedzy w naszej dyscyplinie. Jeżeli bardziej szczegółowa analiza metodyki danego artykułu wykaże, iż kryteria „wiarygodności” są spełnione, czytelnik może zwrócić swoją uwagę na te wyty­czne, które powinny mu dopomóc w udzieleniu odpowiedzi na kolejne dwa kluczowe pytania: jakie są to wyniki? i czy mogą być one korzystne dla mojego pacjenta?

FAQ: Wyszukiwanie publikacji medycznych do badań klinicznych

1. Jakie są kluczowe bazy danych i rejestry badań klinicznych, które należy uwzględnić w kompleksowym przeglądzie literatury?

Kompleksowe wyszukiwanie, mające na celu zminimalizowanie ryzyka błędu systematycznego (bias), wymaga przeszukania wielu, komplementarnych źródeł. Fundamentalny zestaw obejmuje:

• MEDLINE (przez PubMed): Największa na świecie baza danych literatury biomedycznej i nauk o życiu. Stanowi absolutną podstawę, indeksując ponad 36 milionów publikacji. Jej tezaurus, MeSH (Medical Subject Headings), jest kluczowy dla precyzyjnego wyszukiwania.

• Embase: Baza danych o silnym nachyleniu farmakologicznym i biomedycznym, z rozszerzonym zakresem indeksowania czasopism europejskich i azjatyckich. Jest szczególnie wartościowa przy poszukiwaniu danych dotyczących leków, farmakowigilancji i urządzeń medycznych. Wykorzystuje tezaurus Emtree, który jest bardziej szczegółowy niż MeSH w obszarze farmakoterapii.

• Cochrane Library (szczególnie baza CENTRAL): Złoty standard w medycynie opartej na dowodach (EBM). Cochrane Central Register of Controlled Trials (CENTRAL) jest najbogatszym na świecie źródłem raportów z randomizowanych badań kontrolowanych (RCT). Przeszukiwanie tej bazy jest obligatoryjne przy planowaniu przeglądów systematycznych i meta-analiz.

• Rejestry badań klinicznych (np. ClinicalTrials.gov, EU Clinical Trials Register): Źródła o fundamentalnym znaczeniu dla identyfikacji badań trwających oraz zakończonych, ale nieopublikowanych. Przeszukiwanie rejestrów jest kluczowym elementem walki z błędem publikacyjnym (publication bias), czyli tendencją do publikowania głównie badań z pozytywnymi wynikami.

W zależności od tematu, strategię należy uzupełnić o bazy wielodziedzinowe, takie jak Scopus czy Web of Science, w celu identyfikacji cytowań i literatury z pogranicza dyscyplin.

2. Na czym polega systematyczne podejście do wyszukiwania i dlaczego jest ono kluczowe w kontekście badań klinicznych?

Systematyczne podejście do wyszukiwania literatury to ustrukturyzowany, przejrzysty i – co najważniejsze – powtarzalny (reprodukowalny) proces identyfikacji wszystkich istotnych dowodów naukowych dotyczących danego pytania badawczego. Jest ono przeciwieństwem wyszukiwania doraźnego (ad-hoc), które jest podatne na subiektywizm i pominięcie kluczowych publikacji.

Kluczowe elementy podejścia systematycznego to:

• Sformułowanie precyzyjnego pytania badawczego (np. w formacie PICO: Populacja, Interwencja, Komparator, Outcome).

• Opracowanie protokołu wyszukiwania, który definiuje bazy danych, słowa kluczowe, kryteria włączenia i wyłączenia.

• Stworzenie i udokumentowanie strategii wyszukiwania dla każdej z baz, z użyciem zarówno języka naturalnego, jak i terminologii kontrolowanej.

• Dokumentowanie całego procesu, najczęściej z wykorzystaniem diagramu PRISMA, który wizualizuje przepływ publikacji przez kolejne etapy selekcji.

W kontekście badań klinicznych takie podejście jest fundamentalne, ponieważ zapewnia, że planowana interwencja jest oparta na kompletnym, a nie wybiórczym przeglądzie dotychczasowej wiedzy. Pozwala to na uniknięcie nieetycznego powielania badań, identyfikację luk w wiedzy oraz prawidłowe oszacowanie potencjalnych korzyści i ryzyka dla pacjentów.

3. Jak efektywnie konstruować zapytania (query) z wykorzystaniem terminologii kontrolowanej (np. MeSH, Emtree) i operatorów Boole’a, aby zmaksymalizować trafność wyników?

Konstrukcja efektywnego zapytania to sztuka balansowania między czułością (sensitivity – znalezienie wszystkich istotnych publikacji) a precyzją (precision – minimalizacja liczby nieistotnych wyników). Kluczowe techniki obejmują:

• Wykorzystanie terminologii kontrolowanej: Zamiast opierać się wyłącznie na słowach kluczowych z języka naturalnego, należy używać terminów z tezaurusów baz danych (MeSH w PubMed, Emtree w Embase). Tezaurusy grupują synonimy i pojęcia hierarchicznie (np. termin MeSH „Myocardial Infarction” obejmuje również publikacje używające określenia „Heart Attack”). Użycie terminu z tezaurusa zapewnia znacznie większą czułość wyszukiwania.

• Operatory Boole’a:

  • AND: Zawęża wyszukiwanie, wymagając obecności wszystkich połączonych terminów (np. aspirin AND myocardial infarction).

  • OR: Rozszerza wyszukiwanie, znajdując publikacje zawierające którykolwiek z połączonych terminów. Służy do łączenia synonimów i terminów z tezaurusa (np. („Myocardial Infarction”[Mesh] OR „Heart Attack”[tiab])).

  • NOT: Wyklucza publikacje zawierające dany termin (należy używać z dużą ostrożnością, gdyż może wyeliminować istotne wyniki).

• Techniki dodatkowe:

  • Truncation (symbol *): Umożliwia wyszukiwanie różnych form gramatycznych danego słowa (np. therap* znajdzie therapy, therapies, therapeutic).

  • Wyszukiwanie fraz (cudzysłów „): Wyszukuje dokładną frazę (np. „atrial fibrillation”).

Przykład złożonego zapytania w PubMed:
((„Atrial Fibrillation”[Mesh]) OR „AFib”[tiab]) AND ((„Anticoagulants”[Mesh]) OR „blood thinners”[tiab]) AND ((„Randomized Controlled Trial”[ptyp]) OR „RCT”[tiab])
To zapytanie szuka randomizowanych badań kontrolowanych dotyczących migotania przedsionków i leków przeciwzakrzepowych, wykorzystując zarówno terminy MeSH, jak i słowa kluczowe z tytułu/abstraktu.

4. Czym jest piramida dowodów naukowych (Hierarchy of Evidence) i jak wykorzystać ją do filtrowania wyników wyszukiwania w celu identyfikacji najbardziej wiarygodnych publikacji?

Piramida dowodów naukowych to koncepcyjny model hierarchizujący typy badań medycznych na podstawie ich rygoru metodologicznego i odporności na błędy systematyczne. Im wyżej w piramidzie znajduje się dany typ badania, tym bardziej wiarygodne są jego wyniki.

Struktura piramidy (od najsilniejszego dowodu do najsłabszego):

1. Przeglądy systematyczne i meta-analizy randomizowanych badań kontrolowanych (RCTs)

2. Pojedyncze, dobrze zaprojektowane randomizowane badania kontrolowane (RCTs)

3. Badania kohortowe

4. Badania kliniczno-kontrolne

5. Serie przypadków i opisy przypadków

6. Opinie ekspertów, badania in-vitro, badania na zwierzętach

Zastosowanie praktyczne: Podczas wyszukiwania w bazach danych, zwłaszcza przy dużej liczbie wyników, można wykorzystać wbudowane filtry do ograniczenia rezultatów do konkretnych typów publikacji. W kontekście badań klinicznych, poszukiwanie dowodów na skuteczność interwencji należy rozpocząć od szczytu piramidy. W PubMed i innych bazach można aktywować filtry „Systematic Review”, „Meta-Analysis” oraz „Randomized Controlled Trial”. Takie podejście pozwala na szybką identyfikację syntetycznych, najbardziej wiarygodnych dowodów, które powinny stanowić punkt wyjścia do dalszej, bardziej szczegółowej analizy literatury.

5. Jakie narzędzia i strategie (np. menedżery bibliografii, protokoły PRISMA) należy stosować do zarządzania wynikami wyszukiwania i zapewnienia transparentności oraz powtarzalności procesu?

Zarządzanie setkami lub tysiącami wyników wyszukiwania jest niemożliwe bez odpowiednich narzędzi i ustrukturyzowanych strategii.

• Menedżery bibliografii (np. EndNote, Zotero, Mendeley): To oprogramowanie jest niezbędne do:

  • Importowania wyników z różnych baz danych.

  • Automatycznego usuwania duplikatów – kluczowy krok oszczędzający czas.

  • Przechowywania i organizowania publikacji (wraz z plikami PDF).

  • Wspomagania procesu przeglądu (screening) abstraktów i pełnych tekstów.

  • Automatycznego formatowania cytowań i bibliografii w manuskrypcie.

• Oprogramowanie do przeglądów systematycznych (np. Covidence, Rayyan): Specjalistyczne platformy ułatwiające współpracę w zespole podczas procesu selekcji publikacji. Umożliwiają one ślepy przegląd (blinded screening) przez dwóch niezależnych badaczy, co jest złotym standardem minimalizującym błąd selekcji.

• Protokół PRISMA (Preferred Reporting Items for Systematic Reviews and Meta-Analyses): To nie narzędzie, a standard raportowania. Składa się z 27-punktowej listy kontrolnej i diagramu przepływu (flow diagram). Rejestracja liczby publikacji na każdym etapie (identyfikacja, screening, ocena kwalifikowalności, włączenie do analizy) i przedstawienie jej w formie diagramu PRISMA jest fundamentalnym elementem zapewnienia transparentności i powtarzalności całego procesu wyszukiwania i selekcji. Jest to obecnie wymóg większości renomowanych czasopism medycznych przy publikacji przeglądów literatury.

PODSUMOWUJĄC:

Wyszukiwanie publikacji medycznych do badań klinicznych jest ważnym etapem w przygotowaniu do przeprowadzenia badań klinicznych. Wyszukiwanie takie może być przeprowadzone z wykorzystaniem różnych narzędzi i baz danych, takich jak PubMed, MEDLINE, Embase, Cochrane Library i inne. Poniżej przedstawiam ogólne kroki, które można wykonać podczas wyszukiwania publikacji medycznych do badań klinicznych:

1. Sformułowanie pytania badawczego – na początku należy sformułować pytanie badawcze, które będzie podstawą do wyszukiwania publikacji medycznych. Pytanie to powinno być dokładnie i jasno sformułowane oraz oparte na konkretnym problemie klinicznym, który chcemy zbadać.
2. Określenie kryteriów wyszukiwania – należy określić kryteria, które będą wykorzystywane podczas wyszukiwania publikacji medycznych. Kryteria te mogą obejmować datę publikacji, typ badania (np. randomizowane badanie kliniczne), rodzaj pacjentów lub interwencji.
3. Wyszukiwanie publikacji – należy skorzystać z różnych baz danych, takich jak PubMed, MEDLINE, Embase, Cochrane Library i inne, aby znaleźć publikacje medyczne związane z badanym tematem. Wyszukiwanie można prowadzić za pomocą słów kluczowych, połączonych z operatorem boolowskim, aby uzyskać bardziej precyzyjne wyniki.
4. Analiza wyników – po zakończeniu wyszukiwania, należy przeanalizować wyniki i wyselekcjonować publikacje medyczne, które spełniają określone kryteria wyszukiwania. Należy dokładnie przeczytać każdą publikację, aby określić, czy jej zawartość jest zgodna z pytaniem badawczym.
5. Przegląd bibliografii – można skorzystać z przeglądu bibliografii publikacji medycznych, aby znaleźć dodatkowe artykuły naukowe i materiały, które mogą być przydatne podczas badań klinicznych.

Wyszukiwanie publikacji medycznych do badań klinicznych jest istotnym etapem, który pozwala na znalezienie najnowszych i najbardziej odpowiednich publikacji związanych z badanym tematem. Dobra i dokładna selekcja publikacji medycznych przyczynia się do jakości i skuteczności przeprowadzanych badań klinicznych.