Uprawianie nauki – elementy warsztatu naukowego

Uprawianie nauki – elementy warsztatu naukowego: Działając w obszarze nauki, nie zawsze w pełni uświadamiamy sobie, czym ona jest. Według encyklopedycznej definicji nauka to „społeczna działalność ludzi mająca na celu obiektywne i adekwatne poznanie rzeczywistości wyrasta­jące z potrzeb jej opanowania i przekształcenia”. Inaczej mówiąc, celem nauki jest pozyskanie wiedzy, czyli zasobu wiadomości, najczęściej z jakiejś konkretnej dziedziny. Według innej, krótszej definicji nauką jest to, co tworzą naukowcy.

W obszarze nauki występują:

• wytwory pracy naukowców – wyniki badań naukowych, teorie,
• podmioty nauki, czyli ludzie nauki: twórcy teorii naukowych, ekspery­mentatorzy, odbiorcy nauki (wszyscy uczący się) oraz pomagający technicy, a także pośrednicy między twórcami nauki a odbiorcami – nauczyciele, popula­ryzujący wiedzę publicyści oraz wspomagający ich pracownicy z sektora infor­macji i dokumentacji (bibliotekarze, archiwiści, dokumentaliści itd.),
• obiekty materialne niezbędne do uzyskiwania wyników badań nauko­wych (aparatura badawcza, materialne nośniki informacji – książki, obiekty do ich przechowywania – biblioteki, archiwa),
• instytucje związane z nauką (organy zarządzania nauką, instytucje na­ukowe i dydaktyczne – uczelnie, instytuty, towarzystwa naukowe).

Naukę z uwagi na jej złożoność rozpatruje się jako:

• gatunek (rodzaj) wiedzy – określany jako wiedza naukowa, którą stale się rozwija,
• sposób działania poznawczego – ujęty w metodzie naukowej,
• rodzaj działalności – będący zespołem działań podejmowanych przez uczonych, określany jako działalność naukowo-badawcza,
• podmiot zbiorowy uprawiający w sposób systematyczny działalność ba­dawczą, określany jako społeczność naukowa,
• grupę instytucji naukowych – sferę instytucji naukowych, formę świadomości społecznej – świadomość naukową,
• składnik sił wytwórczych społeczeństwa – naukową siłę wytwórczą.

Wyróżnia się dwie kategorie wiedzy: irracjonalną i racjonalną.

Wiedza irracjonalna to wiedza nieuchwytna dla rozumu. Cechuje ją poza-doświadczalna i nieracjonalna droga poznania. Taką formę poznania przybiera niekiedy poznanie intuicyjne lub poznanie mistyczne, polegające na bezpośred­nim kontakcie z rzeczywistością nadprzyrodzoną.

Wiedza racjonalna jest wiedzą intersubiektywną, intersubiektywnie:

• komunikowalną, czyli rozumianą przez każdy podmiot poznający o od­powiednich kwalifikacjach,
• sprawdzalną, czyli poddającą się racjonalnej kontroli przez podmiot dys­ponujący odpowiednimi kwalifikacjami i środkami poznawczymi.

Do wiedzy racjonalnej odnosi się słaba zasada racjonalności, nazywana zasadą (warunkiem) intersubiektywności. Zgodnie z tą zasadą, wiedza racjonal­na może być zrozumiana przez każdy podmiot poznający o odpowiednich kwali­fikacjach. A zatem jest wiedzą, która może być przekazana dowolnemu, odpo­wiednio przygotowanemu człowiekowi i która może być poddana publicznej kontroli.

Zasadnicze rodzaje wiedzy racjonalnej to wiedza:

• potoczna,
• artystyczno-literacka,
• spekulatywna,

Wiedza potoczna, będąca najstarszym rodzajem wiedzy wytworzonej przez człowieka od początku jego pojawienia się, nie jest oparta na świadomym sto­sowaniu metod badań. Jest ona niejako „produktem ubocznym” praktycznej działalności ludzi. Swoim zasięgiem obejmuje szeroki zakres zjawisk i obiektów występujących wokół człowieka, o charakterze zarówno przyrodniczym, jak i społecznym, dostępnych bezpośredniej obserwacji. Podstawowym miernikiem wiedzy potocznej jest tzw. zdrowy rozsądek, ak­ceptujący zarówno sądy prawdziwe, jak i przesądy. Z uwagi na takie atrybuty, jak: nieokreśloność, wieloznaczność potocznych określeń, a także nieostrość pojęć wiedza potoczna nie stanowi jakiegokolwiek systemu wiedzy, a tym bar­dziej systemu uporządkowanego.

Wiedza artystyczno-literacka ukierunkowana jest na człowieka, jego zło­żoną naturę, psychikę, zapatrywania na świat i życie oraz zachowania. Dociera ona do tych elementów życia ludzkiego, które z uwagi na złożoność i trudną dostępność nie poddają się pełnej analizie naukowej, opartej na ściśle ustalonych faktach. Wiedza artystyczno-literacka przybliża ogólne prawdy, posługując się głównie obrazowym sposobem wyrazu, co ułatwia jej społeczny odbiór.

Wiedza spekulatywna powstaje w wyniku myślenia abstrakcyjnego, nieopartego na doświadczeniu. Wywodzi się z Grecji, gdzie w VI wieku p.n.e. po­wstały spekulatywne systemy filozofii i religii. Ponieważ filozofia traktowana była wtedy jako królowa nauk – „wszechnauka”, konsekwencją tego była duża ogólnikowość i teoretyczny charakter rozważań o rzeczywistości, daleki od cha­rakteru naukowego.

Podsumowanie

Nauka to wielowymiarowy organizm, który łączy wytwory myśli, narzędzia, instytucje oraz ludzi – od badaczy po popularyzatorów. Jej istotą jest nie tylko gromadzenie faktów, ale także nieustanne balansowanie między różnymi formami poznania: racjonalnym, opartym na intersubiektywnej weryfikacji, a irracjonalnym, czerpiącym z intuicji czy mistyki. Kluczem do efektywnego uprawiania nauki jest świadomość, że nawet najbardziej spekulatywne idee mogą współistnieć z empiryczną ścisłością, a wiedza potoczna czy artystyczna – choć niesystematyczna – bywa inspiracją dla naukowych przełomów. Warsztat naukowca wymaga zarówno precyzyjnych metod, jak i otwartości na paradoksy: rozumienie, że aparatura badawcza i instytucje to tylko narzędzia, a prawdziwy postęp rodzi się z synergii kreatywności, krytycznego myślenia i społecznej współpracy. W końcu, jak pokazuje historia spekulatywnych systemów filozoficznych, nawet pozornie oderwane od rzeczywistości idee mogą stać się fundamentem nowych paradygmatów. Nauka to nie tylko laboratoria i teorie – to żywy proces, w którym każdy element, od geniusza po bibliotekarza, współtworzy mapę ludzkiego poznania.