Metoda biograficzna w doktoracie

Metoda biograficzna znalazła szersze zastosowanie zwłaszcza w bada­niach socjologicznych. Ostatnio coraz częściej stosuje się ją w badaniach pedago­gicznych i psychologicznych. Nie jest to w pełni metoda samodzielna. Wykorzy­stanie jej wymaga odwołania się do innych metod: obserwacji, sondażu, analizy dokumentów itp. „Najogólniej określa się ją jako metodę polegającą na opisie i analizie przebiegu życia ludzkiego rozpatrywanego w kontekście określonego wycinka rzeczywistości społecznej” (M. Łobocki, 2003, s. 294). W metodzie bio­graficznej korzysta się z różnych wypowiedzi pisemnych, takich jak: pamiętniki, życiorysy, dzienniki, listy, wspomnienia, autobiografie i inne, oraz z wypowiedzi ustnych przeważnie na temat życia osobistego badanych.

Metoda biograficzna może mieć formę metody monograficznej bądź metody indywidualnych przypadków.

Metoda monograficzna „polega na traktowaniu układu społecznego jako pewnej całości i dąży do zanalizowania układu relacji między częściami tej ca­łości, zasad jej funkcjonowania i dynamiki” (S. Nowak, 1965, s. 333). Przed­miotem badań metody monograficznej są instytucje społeczne: przedszkola, szkoły, rodzina, domy kultury, muzea, instytucje socjalne, instytucje religijne, świetlice.

Dużą wagę przywiązuje się w niej do różnych źródeł informacji, m.in. ma­teriałów pisemnych, np. sprawozdania, dzienniki, pamiętniki, notatki, listy itp., oraz uzyskanych w trakcie rozmów i wywiadów z osobami pełniącymi różne funkcje kierownicze.

Metoda indywidualnych przypadków, często zamiennie określana jako „studium przypadku”, „analiza przypadku” lub „metoda kliniczna”, obejmuje za­zwyczaj kilka czy nawet kilkanaście i więcej przypadków, a nie jeden przypadek (M. Łobocki, 2003, s. 304).

Na ogół przez metodę indywidualnych przypadków rozumie się gromadzenie danych o rozwoju i życiu fizycznym, psychicznym i społecznym pojedynczych ludzi interesujących badacza.

Metoda indywidualnych przypadków – pisze T. Pilch – jest „sposobem ba­dań polegającym na analizie jednostkowych losów ludzkich, uwikłanych w okre­ślone sytuacje wychowawcze, lub na analizie jednostkowych biografii ludzkich z nastawieniem na opracowanie diagnozy przypadku lub zjawiska w celu podjęcia działań terapeutycznych” (T. Pilch, 1995, s. 48). Chcąc otrzymać wiarygodny materiał badawczy, należy korzystać z możliwie wielu źródeł, takich jak obser­wacje, rozmowy, wywiady, analizy dokumentów osobistych (zeszyty, pamiętniki, notatki), które pomogą poznać fakty z życia, opinie i postawy.

Metoda biograficzna – łącznie z dwiema jej odmianami, czyli metodą mono­graficzną i metodą indywidualnych przypadków – nie jest pozbawiona zarówno dodatnich, jak i ujemnych stron pod względem swej wartości poznawczej, dlate­go warto się z nimi dokładniej zapoznać (M. Łobocki, 2003, s. 308-310).

📚 Ciekawostki o metodzie biograficznej w doktoracie

🧠 1. Historia metody sięga szkoły chicagowskiej (lata 20. XX wieku)

Metoda biograficzna była jedną z pierwszych technik empirycznych w socjologii. Klasyczne dzieło: „The Polish Peasant in Europe and America” (1918–1920) Floriana Znanieckiego i Williama Thomasa – to monumentalne badanie oparte na listach, autobiografiach i historiach życia polskich imigrantów.

🗣️ 2. „Jestem tekstem” – podejście narracyjne

W metodzie biograficznej nie chodzi tylko o fakty z życia, ale o to, jak ludzie opowiadają o swoim życiu – ich wybory słów, metafory, akcenty, pominięcia. Analiza narracyjna pozwala odkryć ukryte tożsamości, wartości, konflikty i schematy.

⏳ 3. Badany może być… współautorem badania

W niektórych podejściach biograficznych (np. autoetnografia, badania partycypacyjne) osoba opowiadająca swoją historię współtworzy analizę – komentuje interpretacje, dodaje konteksty. To radykalnie demokratyzuje badanie.

🎭 4. Nie ma jednej „prawdziwej” biografii

Życie to nie film dokumentalny. Biografia to subiektywna opowieść zbudowana z pamięci, nadziei, traum i selekcji. Różne wersje tej samej historii mogą być równie prawdziwe psychologicznie, choć sprzeczne faktograficznie.

💬 5. Cisza jest też tekstem

W opowieściach biograficznych to, czego się nie mówi, może być równie znaczące jak to, co się mówi – zwłaszcza w kontekstach traumy, wykluczenia czy wstydu.

🧭 6. Metoda szczególnie ceniona w badaniach marginalizacji

Biografia świetnie sprawdza się w badaniach osób wykluczonych społecznie (np. migrantów, osób z niepełnosprawnościami, osób LGBT+, więźniów), gdzie liczy się indywidualna ścieżka i przeżycie, nie tylko statystyki.

🔄 7. Biografia może być cykliczna, nie liniowa

Choć często stosuje się chronologiczny układ „od dzieciństwa do teraz”, wiele opowieści ma strukturę tematyczną, spiralną lub powracającą – co odzwierciedla sposób, w jaki ludzie naprawdę myślą o swoim życiu.

📼 8. Analiza może objąć listy, pamiętniki, vlogi, Instagram

Nowoczesne badania biograficzne obejmują cyfrowe autobiografie, np. serie postów na blogu, archiwum e-maili, podcasty osobiste, Instagram Stories czy TikToki – forma nie ogranicza metody!

🧩 9. Metoda biograficzna często łączy się z innymi

W praktyce doktoranci łączą metodę biograficzną z innymi podejściami: analizą dyskursu, hermeneutyką, etnografią, fenomenologią – co pozwala zobaczyć „życie” z różnych poziomów.

🧪 10. Można ją zastosować także do… przedmiotów!

W nowoczesnych badaniach socjomaterialnych powstają „biografie rzeczy” – np. historia życia książki, przedmiotu rodzinnego, ubrań – jako sposób badania tożsamości i kultury materialnej.