Zmienne i wskaźniki w metodologii pracy doktorskiej

Ważne wydaje się, iż badanie poszczególnych fragmentów otaczającej nas rzeczywi­stości wymaga wyizolowania czynników, które mają wpływ na jej przekształcanie, warunkując jej dynamikę. Jak słusznie zauważa Cieślarczyk: „to właśnie wzajemne relacje, interakcje i oddziaływania między różnymi elementami rzeczywistości po­wodują zaistnienie faktów, procesów i zjawisk, które najczęściej stanowią przed­miot naszych badań[1]. Takie podejście do problematyki badanego zagadnienia wymaga zauważenia najważniejszych cech konstytutywnych określonego zjawi­ska. Cechy te w metodologii badań naukowych nazwane zostały zmiennymi.

Szukasz pomocy w redakcji / korekcie / wyszukiwaniu materiałów do doktoratu / publikacji? Napisz do nas

Według Leszka F. Korzeniowskiego zmienne są: „wartościami cech przypisa­nych danym obiektom”[2]. Earl Babbie wprost stwierdza, że: „badania społeczne wiążą się ze studiowaniem zmiennych i związków między nimi”[3]. Zmienne, z ra­cji swojej najważniejszej cechy, jaką jest właśnie zmienność wartości, podlegają badaniu w zakresie wielopłaszczyznowym, jak choćby odnośnie do ich rodzaju, nasilenia, genezy powstania, skutków oddziaływania, tworzenia, siły relacji itd. Ta­deusz Pilch natomiast twierdzi, że każde zjawisko cechuje się określonymi zmien­nymi, dlatego też podjęcie badań nad nim wymaga zdefiniowania zmiennych two­rzących fakt, zdarzenie czy też proces[4].

W tym kierunku idzie Stefan Nowak, proponując podział zmiennych na:

  • ilościowe (dotyczące ilościowych aspektów zjawiska, najczęściej stopnia natę­żenia),
  • jakościowe (odnoszące się do cech abstrakcyjnych zjawiska, jak np.: struktura, upodobania, rodzaje, odmiany)[5].

W literaturze przedmiotu podkreśla się, iż w procesie określania zmiennych bardzo ważnym elementem jest ustalenie związku między poszczególnymi zmien­nymi, jego trwałości, także w zakresie siły wzajemnego oddziaływania. Na tym etapie winno zostać określone, które zmienne oddziałują na inne, a które z nich poddają się oddziaływaniu drugich. Stąd też, najczęściej przedstawianą w litera­turze przedmiotu jest klasyfikacja zmiennych ze względu na istnienie zależności

  • powiązań między nimi. Ten kontekst uwzględnia również Leszek F. Korzeniow­ski, proponując podział zmiennych na:
  • zależne (zależące od innych zmiennych),
  • niezależne (niebędące zależnymi od innych zmiennych),
  • współzależne (zależne są od innych zmiennych, ale i same oddziałują na innezmienne pośrednio lub poprzez inne zmienne)[6].

Marian Cieślarczyk i Zenon Chojnacki jako zmienną zależną określają tę zmienną, której związki z innymi zmiennymi badacz chce ustalić. Natomiast te zmienne, które oddziałują na zmienne zależne, to zmienne niezależne[7].

Powszechny wydaje się pogląd, że cecha zmienności czy niezmienności nada­na zmiennym nie jest trwała i jest zależna od charakteru interakcji pomiędzy różnymi zmiennymi. Powoduje to, że zmienna będąca zależną w zestawieniu z jedną ze zmiennych niezależnych, może w innym zestawieniu odgrywać rolę niezależnej lub nawet pośredniczącej[8]. Nie jest to oczywiście jedyna klasyfika­cja zmiennych[9], jednak na potrzeby niniejszych rozważań wydaje się ona wy­starczająca.

zmienne-wskazniki-w-doktoracie

Jednym z istotnych, dalszych kroków w procesie przygotowywania badań, po określeniu zmiennych, jest ustalenie rodzaju danych, które pozwolą stwierdzić, że poszukiwana.przez badacza zmienna występuje. Jak zauważa Nowak: „mając od­powiedni, pojęciowo określony schemat klasyfikacyjny, badacz staje przed zagad­nieniem (…), jak rozpoznać w toku czynności badawczych przedmioty czy zda­rzenia, które należałoby zaliczyć do określonych klas wyróżnionych przez daną zmienną (…). Badacz zastanawia się nad doborem wskaźników, które umożliwi­łyby mu identyfikację przedmiotów tej samej kategorii lub rozróżnienie przed­miotów, które ze względu na swoje właściwości winny być zaliczone do różnych klas”[10]. Działanie takie zmierza do określenia konkretnych, dla badanego procesu lub zjawiska, wskaźników.

Według Mariana Cieślarczyka i Zenona Chojnackiego wskaźniki powinny być określane, by: „odczytać i zrozumieć interesujące nas fakty, procesy i zjawiska”[11]. Przez wzgląd na swoją różnorodność mogą być one klasyfikowane. Jedną z typolo­gii proponuje Heliodor Muszyński, dzieląc wskaźniki na odnoszące się do:

  • badanych przedmiotów,
  • zjawisk,
  • procesów w aspekcie ich zachowań (werbalnych i niewerbalnych),
  • informacji o procesach, ich wytworów oraz dzid (w tym dotyczącej ich doku­mentacji)[12].

Stefan Nowak natomiast proponuje podział wskaźników na:

  • definicyjne (definicja wskaźnika określa obserwowalne zjawiska, które są przedmiotem badań),
  • empiryczne (gdy wskazywane zjawiska są obserwowalne, możliwe do zbadania metodami empirycznymi),
  • inferencyjne (odnoszą się do zjawisk nieobserwowalnych bezpośrednio i niewchodzących w skład definicji badanych zjawisk, jednak ich następstwa są ob­serwowalne, a ich istnienie wnioskowane jest na bazie hipotetycznych zmien­nych)[13].

[1] Ibidem, s. 28.

[2] LF. Korzeniowski, Podstawy nauk o bezpieczeństwie…, op. cit., s. 43.

[3] E. Babbie, Badania społeczne w praktyce…, op. cit., s. 41.

[4] Zob. T. Pilch, Zasady badań pedagogicznych…, op. cit., s. 31.

[5] Szerzej: S. Nowak,Metodologia badań społecznych…, op. cit., s. 152-158.

[6] Zob. LF. Korzeniowski, Podstawy nauk o bezpieczeństwie…, op. cit., s. 46.

[7] Zob. M. Cieślarczyk, Z. Chojnacki, Techniki i narzędzia badawcze stosowane w pracach magister­skich i doktorskich…, op. cit., s. 28.

[8] Zob. T. Pilch, Zasady badań pedagogicznych…, op. cit., s. 32-33.

[9] Zob. A.N. Oppenheim, Kwestionariusze, wywiady, pomiary postaw…, op. cit., s. 31-34.

[10] S. Nowak, Metodologia badań społecznych…, op. cit., s. 165.

[11] M. Cieślarczyk, Z. Chojnacki, Techniki i narzędzia badawcze stosowane w pracach magisterskich i doktorskich…, op. cit., s. 30.

[12] Zob. H. Muszyński, Wstąp do metodologii pedagogiki, Warszawa 1971, s. 246.

[13] Szerzej: S. Nowak, Metodologia badań społecznych..op. cit., s. 165-176.

Typologia zmiennych i wskaźników badawczych w doktoracie by
Typologia zmiennych i wskaźników badawczych w doktoracie

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *