Sondaż diagnostyczny jako metoda badania w doktoracie

Metoda sondażu diagnostycznego pozwala na poznanie określonego zjawiska społecznego, ustalenie jego zasięgu, zakresu, poziomu i intensywności, następnie na ocenę i w wyniku tego na zaprojektowanie modyfikacji. Metoda ta daje opis pewnych zjawisk masowych oraz ważniejszych procesów przebiegają­cych w zbiorowościach i umożliwia ich wyjaśnienie. W części opisowej pozwala ona na uzyskanie odpowiedzi na pytania! dotyczące poglądów badanych, ich opi­nii, motywów, zachowania, oczekiwań, postaw, danych o środowisku rodzin­nym, rówieśniczym, lokalnym (J. Muchnicka, 1974, s. 133-143). Metodę sonda­żu można stosować, gdy osoby wybrane jako respondenci są w stanie dostarczyć potrzebnych informacji.

Metoda ta „jest sposobem gromadzenia wiedzy o przedmiotach struktural­nych i funkcjonalnych oraz o dynamice zjawisk społecznych, opiniach i poglą­dach wybranych zbiorowości, nasileniu się i kierunkach rozwoju określonych zjawisk, o wszelkich innych zjawiskach instytucjonalnie nie zlokalizowanych, posiadających znaczenie wychowawcze, w oparciu o specjalnie dobraną grupę re­prezentującą populację generalną, w której badane zjawisko występuje” (T. Pilch, 1977, s. 126).

Badający powinien dążyć do wybrania próby reprezentacyjnej, która stanowi­łaby możliwie najwierniejsze odbicie struktury, wszystkich elementów i wszyst­kich cech badanej populacji. Stosując metodę sondażu w badaniach nieprezentacyjnych, kiedy uogólnienia mają charakter sprawozdawczy, twierdzenia dotyczą jedynie osób, które znalazły się w zbiorowości badanej. Sondaż diagnostyczny pozwala na sprawdzenie, czy badane zjawisko występuje oraz na określenie stop­nia jego natężenia.

Należy pamiętać o tym, że sondaż diagnostyczny nie daje wiedzy o faktach, ale wiedzę o opiniach na temat tych faktów. „Metodę sondażu zaleca się stoso­wać szczególnie wtedy, gdy pragniemy dowiedzieć się o opiniach (także przeko­naniach) respondentów na temat interesujących nas spraw oraz o tym, jak je oni oceniają i w ogóle co o nich wiedzą lub chcieliby wiedzieć na ich temat. Przydatna może się okazać również w badaniach postaw, motywów i zainteresowań respondentów, czy zasobu posiadanych przez nich wiadomości o badanym zja­wisku, procesie, zdarzeniu” (M. Łobocki, 2003, s. 244). Najszersze zastosowanie metoda ta ma w badaniach socjologicznych (Z. Gostkowski, 1990).

W badaniach sondażowych najczęściej są stosowane takie techniki, jak: wy­wiad, ankieta, analiza dokumentów osobistych i inne.

1. Wywiad bezpośredni (face-to-face: PAPI / CAPI)

Opis: Ankieter spotyka się z respondentem osobiście i prowadzi z nim rozmowę na podstawie wcześniej przygotowanego kwestionariusza.

• Zalety:
  • Bardzo wysoka jakość danych – ankieter może wyjaśnić niezrozumiałe pytania.
  • Możliwość obserwacji mowy ciała i reakcji.
  • Można stosować bardziej złożone pytania.
• Wady:
  • Najdroższa forma (koszty dojazdu, czasu, szkolenia).
  • Może występować efekt ankietera (respondent dostosowuje odpowiedzi).
  • Długi czas realizacji badania.
• Kiedy stosować: Gdy potrzebne są pogłębione informacje lub badania terenowe.

2. Wywiad telefoniczny (CATI)

Opis: Ankieter dzwoni do respondenta i wprowadza jego odpowiedzi do systemu komputerowego.

• Zalety:
  • Szybsze niż face-to-face.
  • Tańsze – brak konieczności przemieszczania się.
  • Kontrola jakości – rozmowy mogą być nagrywane.
• Wady:
  • Coraz niższa skuteczność dotarcia (ludzie rzadko odbierają nieznane numery).
  • Krótsze kwestionariusze (respondenci szybko się męczą).
  • Brak kontaktu wzrokowego – trudniej nawiązać relację.
• Kiedy stosować: Do prostych, krótkich badań wśród populacji z dostępem do telefonów.

3. Ankieta internetowa (CAWI)

Opis: Respondent sam wypełnia kwestionariusz online.

• Zalety:
  • Najtańsza metoda (brak ankieterów, automatyzacja).
  • Szybka realizacja i natychmiastowy dostęp do danych.
  • Możliwość atrakcyjnego wizualnie przedstawienia pytań.
• Wady:
  • Brak reprezentatywności, jeśli próba nie jest dobrze dobrana.
  • Ryzyko, że ktoś wypełni ankietę nieuważnie.
  • Ograniczenia dla osób cyfrowo wykluczonych.
• Kiedy stosować: Do dużych, szybkich i tanich badań – np. w marketingu internetowym, badaniach satysfakcji klientów.

4. Ankieta pocztowa

Opis: Tradycyjna metoda, gdzie kwestionariusz jest wysyłany pocztą, a respondent odsyła go po wypełnieniu.

• Zalety:
  • Brak wpływu ankietera na odpowiedzi.
  • Można dotrzeć do osób bez internetu/telefonu.
• Wady:
  • Niska responsywność (często <10%).
  • Długi czas realizacji.
  • Koszty druku i wysyłki.
• Kiedy stosować: W grupach zamkniętych (np. seniorzy, mieszkańcy odległych rejonów), gdzie inne formy nie działają.

5. Ankieta audytoryjna

Opis: Kwestionariusz wypełniany jednocześnie przez grupę osób w jednym miejscu (np. klasa szkolna, sala wykładowa).

• Zalety:
  • Szybkość i kontrola – duża liczba odpowiedzi w krótkim czasie.
  • Możliwość wyjaśnienia wątpliwości na miejscu.
• Wady:
  • Ograniczenie do sytuacji, gdzie grupa fizycznie się spotyka.
  • Możliwa presja społeczna.
• Kiedy stosować: W instytucjach edukacyjnych, firmach, podczas konferencji.

6. Technika mieszana (mixed-mode)

Opis: Łączenie dwóch lub więcej metod (np. CAWI + CATI, albo CAPI + CAWI).

• Zalety:
  • Większy zasięg – większe szanse dotarcia do różnych respondentów.
  • Możliwość adaptacji do sytuacji.
  • Zmniejsza koszty przy zachowaniu jakości.
• Wady:
  • Problemy z porównywalnością danych z różnych kanałów.
  • Większe ryzyko błędów organizacyjnych.
• Kiedy stosować: Gdy istotne jest uzyskanie dużej próby w krótkim czasie lub różne grupy docelowe korzystają z różnych kanałów.

Podsumowanie porównawcze (tabela skrócona):

Praktyczne zastosowania i znaczenie metody sondażu diagnostycznego

Metoda sondażu diagnostycznego znajduje zastosowanie nie tylko w naukach społecznych, ale również w edukacji, marketingu czy zarządzaniu zasobami ludzkimi. Dzięki swojej elastyczności umożliwia dostosowanie narzędzi badawczych do konkretnych celów i kontekstu badania.

W edukacji metoda ta pozwala nauczycielom i pedagogom zrozumieć, jakie są potrzeby uczniów, ich oczekiwania wobec szkoły czy też postawy wobec nauki. Może też pomóc w diagnozowaniu problemów wychowawczych lub w planowaniu działań profilaktycznych.

W marketingu przedsiębiorcy stosują sondaże, aby poznać opinie klientów, zrozumieć ich motywacje zakupowe i dostosować ofertę do oczekiwań rynku. Badania sondażowe pomagają też w tworzeniu kampanii reklamowych oraz w ocenie satysfakcji konsumenckiej.

W sektorze publicznym metoda ta wspiera samorządy i instytucje w identyfikacji potrzeb społecznych, planowaniu polityki społecznej oraz monitorowaniu skuteczności wprowadzanych zmian.

Dzięki zaawansowanym narzędziom informatycznym, takim jak formularze online czy systemy zarządzania danymi, realizacja sondażu stała się prostsza, szybsza i bardziej efektywna. Oprogramowanie pozwala na analizę dużych zbiorów danych, co zwiększa precyzję interpretacji wyników.

Najczęściej zadawane pytania (FAQ) dotyczące metody sondażu diagnostycznego

1. Czym różni się sondaż diagnostyczny od innych metod badawczych?
Sondaż diagnostyczny koncentruje się głównie na poznaniu opinii, postaw, przekonań oraz ocen respondentów, podczas gdy inne metody mogą zbierać dane faktograficzne lub obserwacyjne. Jego celem jest analiza zjawisk społecznych na podstawie odpowiednio dobranej próby.

2. Jakie techniki są najczęściej wykorzystywane w sondażu diagnostycznym?
Najczęściej wykorzystywanymi technikami są: wywiad, ankieta oraz analiza dokumentów osobistych. Pozwalają one na zebranie danych jakościowych i ilościowych o badanym zjawisku.

3. Czy metoda sondażu diagnostycznego zapewnia obiektywizm?
Choć metoda opiera się na subiektywnych opiniach respondentów, jej obiektywność zależy od doboru reprezentatywnej próby, staranności w konstruowaniu narzędzi badawczych i rzetelnej interpretacji wyników.

4. Kiedy najlepiej stosować sondaż diagnostyczny?
Najlepiej sprawdza się w badaniach społecznych, pedagogicznych oraz psychologicznych, kiedy celem jest poznanie postaw, motywacji, opinii i oczekiwań określonej grupy społecznej.

5. Czy wyniki sondażu można uogólniać na całą populację?
Tak – ale tylko wtedy, gdy próba jest reprezentatywna. W przypadku badań nieprezentacyjnych wyniki dotyczą wyłącznie badanej grupy i nie można ich ekstrapolować.

6. Jakie są ograniczenia metody sondażu diagnostycznego?
Do głównych ograniczeń należą: subiektywność odpowiedzi, ryzyko błędów w doborze próby oraz trudności z interpretacją danych dotyczących emocji i motywacji.