Badania ilościowe i jakościowe w doktoracie

Badania ilościowe i jakościowe w doktoracie – dlaczego to naprawdę ma znaczenie?

Badania prowadzone w ramach doktoratu nie służą już „tylko” zdobyciu dyplomu, lecz stanowią bilet wstępu do przyszłej kariery badawczej. Od wyboru metodologii zależy:

• Wiarygodność konkluzji (czy Twoje wnioski da się zreplikować albo przenieść na inne populacje?);
• Dostęp do stypendiów i grantów (recenzenci coraz częściej oceniają rygor metodologiczny);
• Czytelność i cytowalność pracy – a to przekłada się na widoczność młodego naukowca.

Świadome rozróżnienie i dobór między metodami ilościowymi (QUAN), jakościowymi (QUAL) i łącznie mieszanymi (MMR) stał się więc kompetencją krytyczną doktoranta.

1. Fundamenty epistemologiczne w pigułce

Integracja jest sercem MMR – jej zasady na trzech poziomach (projekt, metoda, interpretacja) podsumowują Fetters i współprac. (PubMed)

2. Kiedy (i po co) wybrać metodę ilościową

Badania QUAN sprawdzają się, gdy potrzebujesz solidnych, generalizowalnych liczb: wielkość efektu, siła korelacji, predykcja.

• Plusy: wysoka moc statystyczna, przejrzyste kryteria rzetelności.
• Minusy: ograniczona zdolność wyjaśniania „dlaczego”.

Przykładowo, Inoue & Creswell (2024) przedstawiają proces QUAN+QUAL integracji w medycynie rodzinnej, akcentując rolę joint displays w analizie (PubMed).

3. Kiedy lepiej jakościowo

QUAL pozwala wejść w perspektywę uczestników i uchwycić złożone zjawiska (np. motywacje doktorantów). Haughton (2023) pokazała, że kompetencyjny kurs z metod QUAL zmniejszył odsetek rezygnacji doktorantów o 13 pp (scholarworks.iu.edu).

• Plusy: bogate dane, odkrywanie teorii.
• Minusy: czasochłonność, ograniczona uogólnialność.

4. Mixed Methods – złoty środek?

Creswell (2024) podkreśla, że MMR stało się „językiem franko” współczesnej metodologii (SAGE Journals). Nowoczesne warianty – np. łączenie PLS-SEM z wywiadami – zwiększają moc dowodową i są coraz prostsze dzięki narzędziom analitycznym (ScienceDirect).

Wskazówka: Zacznij od jasnego pytania badawczego; jeśli obejmuje zarówno ile?, jak i dlaczego?, rozważ MMR.

5. Jak ocenić jakość i rzetelność

Dawadi i in. (2021) ostrzegają, że dobór niewłaściwego wariantu MMR to najczęstsze źródło błędów u początkujących naukowców (ERIC).

6. Praktyczny algorytm wyboru metody w Twoim doktoracie

1. Zdefiniuj problem i cele (co muszę wyjaśnić vs. zmierzyć?).
2. Oceń dostępność danych (czy istnieją bazy, czy muszę prowadzić wywiady?).
3. Zasoby czasowe i kompetencje – szkolenie QUAL trwa dłużej niż kurs statystyki, ale daje inne atuty.
4. Zgodność z oczekiwaniami promotora i recenzentów – kultura dyscypliny bywa kluczowa.
5. Planuj integrację (jeśli MMR) już na etapie projektu, nie dopiero przy analizie.

7. Nowe technologie i sprzeczne pomysły

• Notebooki obliczeniowe łączące kod statystyczny z notatkami etnograficznymi redukują „przełączanie kontekstu” (arXiv).
• Uczenie maszynowe przyspiesza kodowanie danych QUAL (np. klasyfikacja tematów), ale nie zastąpi interpretacji.
• Otwarta infrastruktura danych (OSF, Zenodo) podnosi przejrzystość niezależnie od paradygmatu.

8. Długość publikacji a uwaga czytelnika

Badania użyteczności tekstu pokazują, że „złota strefa” blog-posta naukowego to 1 400–2 000 słów – przy takiej objętości średni time-on-page nie spada poniżej 70 % czytelników. Jednocześnie rozproszenie uwagi wzrasta wykładniczo po ~8 minutach lektury.

Implikacja:

• Segmentuj treść (nagłówki, tabele, listy),
• Używaj metahaczy (pytania retoryczne, infografiki),
• Osadzaj kluczowe definicje blisko początku, aby użytkownik szybko ocenił, czy tekst odpowie na jego potrzebę.

Tę strategię stosuje m.in. Taylor & Francis Open w artykułach o wyzwaniach doktorantów (Tandfonline).

9. Podsumowanie – kluczowe kroki doktoranta

1. Rozpocznij od pytania badawczego – ono determinuje metodę, nie odwrotnie.
2. Sprawdź literaturę w swojej dziedzinie: czy dominują QUAN, QUAL czy MMR?
3. Oceń swoje zasoby (czas, dane, umiejętności), uwzględniając, że MMR wymaga podwójnej biegłości.
4. Planuj przejrzystość – prerejestracje, repozytoria danych i kodu, raportowanie COREQ/STROBE/MMR.
5. Pamiętaj o czytelniku: nawet najbardziej wysublimowana metodologia nie zastąpi klarownego, logicznego wywodu.

Najważniejsze: Metoda powinna służyć pytaniu badawczemu i czytelnikowi – nie odwrotnie.

Bibliografia (wybrane źródła zagraniczne)

1. Creswell, J. W. (2024). My 35 Years in Mixed Methods Research. Journal of Mixed Methods Research. (SAGE Journals)
2. Fetters, M. D., Curry, L. A., & Creswell, J. W. (2013). Achieving integration in mixed methods designs. Health Services Research. (PubMed)
3. Inoue, M., & Creswell, J. W. (2024). A process for conducting mixed methods data analysis. Journal of General and Family Medicine. (PubMed)
4. Haughton, N. A. (2023). A pragmatic approach to preparing novice doctoral qualitative researchers. Journal of the Scholarship of Teaching and Learning. (scholarworks.iu.edu)
5. Dawadi, S., Shrestha, S., & Giri, R. A. (2021). Mixed-methods research: Types, challenges and criticisms. Journal of Practical Studies in Education. (ERIC)
6. Ringle, C. M. et al. (2023). Combining PLS-SEM with qualitative data: An advanced mixed methods design. Industrial Marketing Management. (ScienceDirect)
7. Zhu, J. S., Zhang, Z., & Zhao, J. (2024). Facilitating mixed-methods analysis with computational notebooks. Proceedings of the ACM on Human-Computer Interaction. (arXiv)
8. Taylor & Francis (2024). Unravelling challenge-hindrance demands in doctoral programs. (Tandfonline)

Powodzenia w budowaniu metodologii – niech Twoje badania będą zarówno rzetelne, jak i czytelne!

W pluralistycznym podejściu badawczym można wyróżnić dwie drogi postępowania badawczego – ilościowe i jakościowe. Podejścia te nawzajem się uzupełniają, co oznacza, że badacz nie traktuje ich jako przeciwstawne sobie, lecz komplementarne wobec siebie. Można stosować obydwa typy równolegle lub sekwencyjnie. Badania ilościowe można uzupełnić i wzbogacić badaniami ja­kościowymi i na odwrót. Pluralistyczne podejście stwarza możliwość poznawania rzeczywistości społecznej na różne sposoby.

Podejście ilościowe jest wyprowadzone z założeń metodologii opartej na fi­lozofii pozytywistycznej. Założenia podkreślają „istnienie obiektywnego świata, możliwość równie obiektywnego poznania go za pomocą precyzyjnie skonstru­owanych narzędzi. Bada się tylko poddające się pomiarowi obiekty, poszukuje się nimi zależności przyczynowo-skutkowe, aby odkrywszy je, móc wywierać skuteczniejszy wpływ na rzeczywistość społeczną” (T. Pilch, T. Bauman,’2001, s. 268).

W badaniach tych badacz jest najczęściej zewnętrznym obserwatorem bada­nych faktów, zjawisk, procesów i zachowań. Metodologia badań realizowanych w tym nurcie jest wzorowana na metodologii badań w warunkach przyrodni­czych. W badaniach ilościowych badacz, zachowując obiektywizm, za pomocą liczenia i mierzenia bada tylko poddające się pomiarowi obiekty.

Badanym zjawi­skom przypisuje się wartości liczbowe. „Najpierw badacz musi zdefiniować fakty, którymi się interesuje, zbudować model zjawiska, określić warunki występowania faktów, relacje między nimi, przypisać im role przyczyny lub skutku. Musi rów­nież skonstruować narzędzia badań umożliwiające pomiar, zwracając uwagę na ich trafność (mierzą to, co mają mierzyć) i rzetelność (dokładność pomiaru)” (Z. Kruszewski, 2008, s. 9-10).

Model badań empirycznych ilościowych jest niejednokrotnie mało przydat­ny w nurcie uprawiania badań społecznych. Niektóre fakty i zjawiska poddają się tylko procedurom badań empirycznych ilościowych, związanych z opisem, wyjaśnianiem, liczeniem, mierzeniem, a inne nie poddają się tym procedurom;

Podejście jakościowe skupia się na poznaniu faktów i zjawisk w takiej posta­ci, w jakiej są one postrzegane przez ludzi. Grupa metod jakościowych odwołuje się do metodologii zakładającej „subiektywny charakter własnej wiedzy i pozna­nia”. Badacz ma tu „świadomość jedności ze światem badanym (brak dualnego podziału na poznającego i świat poznawany) […] musi posługiwać się narzę­dziami »miękkimi«, elastycznymi […] za pomocą których może docierać bardziej »w głąb« badanego zjawiska, a także poszerzyć perspektywę jego oglądalności (kontekst)” (T. Pilch, T. Bauman, 2001, s. 268).

W badaniach jakościowych odrzuca się matematyczne procedury analityczne, opis i wyjaśnienie, pomiar, a przyjmuje się podejście służące „rozumieniu i inter­pretacji” zjawisk społecznych, skierowanych na świat wartości, przeżyć, nadziei, uczuć, lęków, aspiracji, postaw badanych.

Badania jakościowe „od wewnątrz” umożliwiają poznanie szerszego kontekstu interesujących badacza zjawisk i rozpoznawania ich w warunkach naturalnych. Badacz może badać kontakty między ludźmi, ich relacje, posługuje się empatią, słucha, rozmawia z badanymi i w ten sposób poznaje nie tylko fakty i zjawiska społeczne, ale i ich okoliczności, skutki i znaczenie (T. Pilch, T. Bauman, 2001, s. 265-293).

Wśród metod jakościowych T. Bauman wyróżnia: badania etnograficzne, studium przypadku, badania biograficzne, badania fenomenograficzne, badania w działaniu (T. Pilch, T. Bauman, 2001, s. 294-317).

Do innych metod zalicza się metody: obserwacji uczestniczącej, swobodnej, wywiad swobodny indywidualny i grupowy, przybierający formę niekrępującej roz­mowy, prowadzony w atmosferze zaufania, oraz analizę dokumentów osobistych.

Badania jakościowe, mimo wielu zalet, budzą pewne zastrzeżenia. Zarzuca się im niewiarygodność z powodu braku możliwości powtórzeń. Jednak podejście jakościowe jest jak najbardziej pożądane, gdyż faktów i zjawisk nie poddaje się badaniom ilościowym i wymagają one badań jakościowych, służących rozumie­niu i interpretacji.