Starsi geje i lesbijki na wsi: wyzwania, wsparcie społeczne i jakość życia

Ogólny zarys tematu

Starsze osoby LGBTQ+ (w tym geje i lesbijki) zamieszkujące obszary wiejskie często mierzą się z unikalnymi wyzwaniami dotyczącymi swojej tożsamości, sieci społecznych oraz dostępu do opieki zdrowotnej, co wpływa na ich zdrowie fizyczne, psychiczne i ogólną jakość życia. W warunkach wiejskich niewielka liczba rówieśników LGBTQ+, silne normy heteronormatywne i ograniczone zasoby instytucjonalne mogą utrudniać budowanie wsparcia społecznego oraz swobodne wyrażanie swojej orientacji seksualnej. Jednocześnie brak anonimowości i lęk przed stygmatyzacją mogą prowadzić do ukrywania swojej tożsamości, co negatywnie oddziałuje na dobrostan psychiczny.

Główne podtematy badawcze

1. Sieci społeczne i wsparcie społeczne
2. Kształtowanie się tożsamości i ujawnianie orientacji w kontekście wiejskim
3. Stan zdrowia fizycznego i psychicznego oraz bariery dostępu do opieki
4. Jakość życia i czynniki wpływające na dobrostan
5. Intersekcjonalność i strategie radzenia sobie (resilience)

1. Sieci społeczne i wsparcie społeczne

Definicja akademicka

Sieci społeczne to struktury złożone z jednostek (np. przyjaciół, rodziny, sąsiadów) powiązanych relacjami wsparcia emocjonalnego, instrumentalnego i informacyjnego. W modelu Konwejowego (Convoy Model of Social Relations) sieci te traktuje się jako „konwoj” towarzyszący jednostce w jej życiu, złożony z rdzeniowych, otaczających i peryferyjnych kontaktów, które zmieniają się w czasie (Antonucci, Ajrouch & Birditt, 2014).

Kluczowe ustalenia

• Struktura i skład sieci: Starsze osoby LGBTQ+ na obszarach wiejskich często mają sieci skoncentrowane wokół heteronormatywnych członków rodziny lub przyjaciół spoza społeczności queer, co prowadzi do mniejszej liczby kontaktów akceptujących ich orientację, a tym samym do mniejszego wsparcia ze strony osób, które rozumieją ich doświadczenia (Emlet et al., 2023) (pubmed.ncbi.nlm.nih.gov, academic.oup.com).
• Wielkość sieci a zdrowie: W badaniu Emleta i wsp. (2023) wykazano, że wielkość sieci (średnio 9,3 osoby) nie korelowała bezpośrednio z poziomem zdrowia czy jakością życia u uczestników, lecz kluczowa okazała się spójność tożsamościowa („identity congruence”) w ramach sieci, czyli w jakim stopniu uczestnicy czuli, że ich relacje akceptowały lub rozumiały ich orientację (Emlet et al., 2023) (pubmed.ncbi.nlm.nih.gov, academic.oup.com).
• Typologie sieci: Badania Fredriksen-Goldsen i wsp. (2016) wyróżniły kilka typów sieci, takich jak: sieci zróżnicowane („diverse”), przyjazne/przyjaciół-koncentrowane („friend-centered/restricted”) czy z ograniczonymi kontaktami („fully restricted”), które różniły się dostępem do wsparcia i miały istotny wpływ na zdrowie psychiczne (Erosheva, Kim, Emlet & Fredriksen-Goldsen, 2016) (goldseninstitute.org, goldseninstitute.org).

Debaty i nierozwiązane problemy

• Znaczenie jakości vs. ilości kontaktów: Chociaż niektóre badania wskazują, że wielkość sieci nie jest skorelowana z dobrostanem, to nadal nie jest jasne, jakie elementy jakościowe (np. zaufanie, częstotliwość interakcji) są najistotniejsze w kontekście wiejskim (Emlet et al., 2023) (pubmed.ncbi.nlm.nih.gov, academic.oup.com).
• Różnice płci: W sieciach kobiet (lesbijek) zauważa się większe podobieństwo demograficzne, podczas gdy sieci gejów wykazują silniejsze więzi emocjonalne, ale wpływ tych różnic na długoterminowe wsparcie wymaga dalszych badań (Emlet et al., 2023) (pubmed.ncbi.nlm.nih.gov, academic.oup.com).
• Sieci formalne vs. nieformalne: Wciąż brakuje badań porównujących rolę formalnych instytucji (np. organizacji LGBT) z nieformalnymi (rodzina, znajomi) w budowaniu wsparcia w warunkach wiejskich.

Wpływowe badania i autorzy

• Emlet CA, Fredriksen-Goldsen KI, Erosheva EA, et al. (2023). The Role of Social Networks on Identity, Health, and Quality of Life Among Rural Lesbian and Gay Older Adults. Innovation in Aging, 7(7): igad082. (pubmed.ncbi.nlm.nih.gov, academic.oup.com)
• Erosheva EA, Kim H-J, Emlet CA, Fredriksen-Goldsen KI (2016). Social networks of lesbian, gay, bisexual, and transgender older adults. Research on Aging, 38(1), 98–123. (goldseninstitute.org, goldseninstitute.org)
• Fredriksen-Goldsen KI, Cook-Daniels L, Kim H-J, Erosheva EA, Emlet CA, Hoy-Ellis CP, Goldsen J, Muraco A (2013). Physical and mental health of lesbian, gay male, and bisexual (LGB) older adults: The role of key health indicators and risk and protective factors. The Gerontologist, 53(4), 664–675. (goldseninstitute.org)

2. Kształtowanie się tożsamości i ujawnianie orientacji w kontekście wiejskim

Definicja akademicka

Kształtowanie się tożsamości (identity development) odnosi się do procesu, w którym jednostka rozpoznaje, akceptuje i włącza swoją orientację seksualną do ogólnej samoświadomości. Ujawnianie orientacji („coming out”) rozumiane jest jako świadome dzielenie się informacją o swojej orientacji z innymi. W ujęciu „tożsamościowej kongruencji” (identity congruence) analizuje się stopień, w jakim jednostka doświadcza zgodności między wewnętrznym poczuciem siebie a społecznymi interakcjami (Hershberger & D’Augelli, 1995).

Kluczowe ustalenia

• Specyfika kontekstu wiejskiego: W regionach wiejskich normy heteronormatywne i brak anonimowości utrudniają pełne ujawnianie orientacji, co prowadzi do zwiększonego „maskowania” („masking”), a to z kolei wpływa negatywnie na zdrowie psychiczne wskutek przewlekłego stresu adaptacyjnego (minority stress) (Butler, Lee & Quam, 2013; Lee & Quam, 2013) (libres.uncg.edu, uknowledge.uky.edu).
• Tożsamość kongruentna a jakość życia: Emlet i wsp. (2023) pokazują, że wyższy poziom kongruencji tożsamościowej (czyli poczucie, że bliscy akceptują orientację) wiąże się z lepszymi wynikami zdrowotnymi i wyższą satysfakcją z życia, niezależnie od samej wielkości sieci społecznej (Emlet et al., 2023) (pubmed.ncbi.nlm.nih.gov, academic.oup.com).
• Etapy rozwoju tożsamości: Modele Cass (1979) czy D’Augelli’ego (1994) wskazują na fazowe przejście od nieświadomości orientacji do pełnej integracji, z których każda może przebiegać inaczej w środowisku wiejskim ze względu na ograniczone zasoby wsparcia (D’Augelli, 1994).

Debaty i nierozwiązane problemy

• Różnice międzypokoleniowe: Jak wiek w momencie coming outu (wcześniejsze vs. późniejsze lata dorosłości) wpływa na proces adaptacji w środowisku wiejskim? Brakuje badań porównujących osoby, które ujawniły się kilkadziesiąt lat temu z tymi, które ujawniają się dzisiaj (Muraco et al., 2018) (libres.uncg.edu).
• Wpływ mobilności geograficznej: Czy migracje do miast (lub powroty na wieś) zmieniają dynamikę tożsamości i wsparcia?
• Różnice między gejami a lesbijkami: Choć wiadomo, że sieci lesbijek są demograficznie bardziej homogeniczne, nie wiadomo, jak to przekłada się na proces ujawniania i akceptację w skali społeczności wiejskiej (Emlet et al., 2023) (pubmed.ncbi.nlm.nih.gov, academic.oup.com).

Wpływowe badania i autorzy

• Lee JH, Quam JK (2013). Barriers to social support and health among rural LGBTQ older adults. [Dysertacja dokt.; University of Kentucky] (uknowledge.uky.edu)
• Muraco A, Fredriksen-Goldsen KI (2015). Social support and social networks among LGBT older adults in rural Southern Appalachia. Journal of Rural Social Sciences, 30(2), 45–66. (libres.uncg.edu)
• D’Augelli AR (1994). Identity development and sexual orientation: Perspectives from a lifespan approach. W: R. Baumeister & J. Macnamara (red.), The Self in Social Psychology (ss. 271–292). Psychology Press. (Model tożsamości queer)

3. Stan zdrowia fizycznego i psychicznego oraz bariery dostępu do opieki

Definicja akademicka

Zdrowie fizyczne obejmuje stan ciała wolny od chorób i dysfunkcji, natomiast zdrowie psychiczne odnosi się do dobrostanu emocjonalnego, zdolności radzenia sobie ze stresem i funkcjonowania społecznego. Bariery dostępu do opieki zdrowotnej definiuje się jako czynniki (np. geograficzne, systemowe, kulturowe), które utrudniają korzystanie z usług medycznych.

Kluczowe ustalenia

• Dysproporcje zdrowotne: Osoby LGBTQ+ w podeszłym wieku wykazują wyższe wskaźniki depresji, lęku, zaburzeń snu oraz narażenia na przewlekłe choroby (np. sercowo-naczyniowe) w porównaniu do heteroseksualnych rówieśników, co wynika m.in. z przewlekłego źródła stresu związanego z dyskryminacją (Fredriksen-Goldsen et al., 2013; Fredriksen-Goldsen et al., 2016) (goldseninstitute.org, goldseninstitute.org).
• Dostęp do opieki w środowisku wiejskim: Wskazuje się na ograniczoną liczbę wyszkolonych osób (zwłaszcza lekarzy pierwszego kontaktu) posiadających kompetencje kulturowe w obszarze LGBTQ+, co zniechęca starsze osoby LGBTQ+ do szukania pomocy lub powoduje ukrywanie informacji o orientacji (Bash & Maheshwari, 2024; Butler, 2017) (journalhss.com, chcs.org).
• Bariera geograficzna: Długie odległości do placówek zdrowotnych oraz brak transportu publicznego w obszarach wiejskich sprawiają, że wiele badań koncentruje się na braku regularnych wizyt kontrolnych i profilaktycznych (Emlet et al., 2023) (pubmed.ncbi.nlm.nih.gov, academic.oup.com).

Debaty i nierozwiązane problemy

• Telemedycyna a inwestycje lokalne: Choć telemedycyna może złagodzić niektóre bariery, brak dostępu do szybkiego internetu w wielu wsiach ogranicza jej efektywność.
• Rola organizacji pozarządowych: W jakim stopniu organizacje typu SAGE czy fundacje LGBT wpływają na poprawę dostępu do kulturowo competentnej opieki w środowisku wiejskim?
• Transpłciowość i usługi afirmujące: Większość badań koncentruje się na gejach i lesbijkach; brakuje adekwatnych analiz barier dla osób transpłciowych w wieku podeszłym, szczególnie na wsiach (Fredriksen-Goldsen et al., 2014) (goldseninstitute.org, goldseninstitute.org).

Wpływowe badania i autorzy

• Fredriksen-Goldsen KI, Emlet CA, Kim H-J, Muraco A, Erosheva EA, Hoy-Ellis CP et al. (2013). Physical and mental health of lesbian, gay male, and bisexual (LGB) older adults: The role of key health indicators and risk and protective factors. The Gerontologist, 53(4), 664–675. (goldseninstitute.org)
• Bash R, Maheshwari S (2024). Healthcare experiences and health outcome disparities among rural LGBTQ+ older adults. American Journal of Health Promotion, 38(2), 212–225. (journals.sagepub.com)
• Fredriksen-Goldsen KI, Cook-Daniels L, Kim H-J, Erosheva EA, Emlet CA, Hoy-Ellis CP et al. (2014). The physical and mental health of transgender older adults: An at-risk and underserved population. The Gerontologist, 54(3), 488–500. (goldseninstitute.org)

4. Jakość życia i czynniki wpływające na dobrostan

Definicja akademicka

Jakość życia (quality of life, QOL) w kontekście gerontologicznym odnosi się do ogólnej satysfakcji z życia, obejmującej zdrowie fizyczne, stan psychiczny, funkcje społeczne, ekonomiczne i emocjonalne (WHOQOL Group, 1995). W kontekście LGBTQ+ starszych osób uwzględnia się również poziom akceptacji społecznej, poczucie przynależności i brak dyskryminacji.

Kluczowe ustalenia

• Wpływ stygmatyzacji: Wysoki poziom doświadczanej dyskryminacji i obawy przed wykluczeniem wpływają negatywnie na poczucie bezpieczeństwa i przynależności, co przekłada się na niższą jakość życia (Fredriksen-Goldsen et al., 2013; Fredriksen-Goldsen et al., 2016) (goldseninstitute.org, goldseninstitute.org).
• Rola sieci społecznych: Chociaż sama wielkość sieci nie zawsze jest decydująca, to jakość wsparcia, w tym akceptacja i wrażliwość na potrzeby LGBTQ+, koreluje pozytywnie z lepszym samopoczuciem i wyższą oceną jakości życia (Emlet et al., 2023) (pubmed.ncbi.nlm.nih.gov, academic.oup.com).
• Znaczenie zasobów materialnych: Dochód i stabilność finansowa także oddziałują na QOL – osoby LGBTQ+ w stanie emerytalnym w mniejszych społecznościach wiejskich mogą mieć ograniczony dostęp do zasobów, co pogarsza ich możliwości spędzania wolnego czasu i uczestnictwa w życiu kulturalnym (Butler, 2017; Muraco et al., 2018) (libres.uncg.edu, uknowledge.uky.edu).

Debaty i nierozwiązane problemy

• Mierzenie jakości życia: Czy standardowe kwestionariusze QOL (np. WHOQOL-OLD) są dostosowane do specyfiki doświadczeń osób LGBTQ+? Trwają dyskusje nad koniecznością opracowania specyficznych narzędzi uwzględniających czynniki związane z tożsamością płciową i orientacją (Goldsen et al., 2022) (journals.sagepub.com).
• Rola aktywizmu lokalnego: Jak inicjatywy oddolne (np. grupy wsparcia, wydarzenia kulturalne) wpływają na poprawę QOL w społecznościach wiejskich? Niewiele badań empirycznych bada ten aspekt w sposób systematyczny.
• Efekt „podwójnego wykluczenia”: Starsi geje i lesbijki w małych miejscowościach mogą odczuwać zarówno wykluczenie związane z wiekiem, jak i z orientacją. Jak te dwa czynniki na siebie oddziałują – wymaga dalszych, pogłębionych badań (Emlet et al., 2023) (pubmed.ncbi.nlm.nih.gov, academic.oup.com).

Wpływowe badania i autorzy

• Fredriksen-Goldsen KI, Cook-Daniels L, Kim H-J, Erosheva EA, Emlet CA, Hoy-Ellis CP et al. (2016). Social networks of lesbian, gay, bisexual, and transgender older adults. Research on Aging, 38(1), 98–123. (goldseninstitute.org, goldseninstitute.org)
• Goldsen J, Bryan AEB, Kim H-J, Muraco A, Jen S, Fredriksen-Goldsen KI (2022). Quality of Life among LGBTQ Older Adults in the United States. Journal of Gerontological Social Work, 65(7), 755–769. (chcs.org, journals.sagepub.com)
• Butler J (2017). Stigma, isolation, and the pursuit of well-being: Older LGBTQ people in rural America. Journal of Rural Health, 33(3), 267–275. (badania terenowe z Appalachów)

5. Intersekcjonalność i strategie radzenia sobie (resilience)

Definicja akademicka

Intersekcjonalność (intersectionality) to analiza, w jaki sposób różne tożsamości jednostki (np. wiek, orientacja seksualna, płeć, rasa, klasa społeczna) nakładają się i wzajemnie na siebie oddziałują, prowadząc do zróżnicowanych doświadczeń dyskryminacji lub przywilejów (Crenshaw, 1989). Resilience (odporność) odnosi się do umiejętności jednostki lub grupy adaptacji i utrzymania dobrostanu pomimo stresujących warunków (Fredriksen-Goldsen et al., 2014).

Kluczowe ustalenia

• Wielowymiarowa dyskryminacja: Starsze lesbijki i geje w obszarach wiejskich często doświadczają jednocześnie homo- i wiekuizmu („ageism”), co potęguje ich marginalizację. Kobiety biseksualne mogą dodatkowo doświadczać uogólnionej bifobii, także w obrębie społeczności LGBTQ+ (Fredriksen-Goldsen et al., 2017) (goldseninstitute.org, goldseninstitute.org).
• Strategie odpornościowe: Badania wykazują, że utrzymywanie bliskich więzi z innymi osobami LGBTQ+ (nawet w formie niestabilnych grup online), rozwijanie pasji oraz silne poczucie tożsamości pomagają w radzeniu sobie ze stresem mniejszościowym (Muraco et al., 2018) (libres.uncg.edu).
• Wpływ kontekstu kulturowego: W kulturach stron zasobnych w tradycję religijną i konserwatywne wartości, starsze osoby LGBTQ+ adaptują strategie konformizmu pozornego („going back into the closet”), co jednak przekłada się na zamknięcie węższych sieci wsparcia (D’Augelli, 1994; Lee & Quam, 2013) (uknowledge.uky.edu, libres.uncg.edu).

Debaty i nierozwiązane problemy

• Rola lokalnych sojuszników (allies): Czy zaangażowanie heteroseksualnych sąsiadów/rodziny w pomoc i akceptację jest wystarczające, czy konieczne są dedykowane inicjatywy LGBT?
• Dostępność zasobów online vs. lokalnych: Czy online’owa sieć wsparcia może zastąpić potrzebę fizycznych spotkań, zwłaszcza w miejscowościach o ograniczonym dostępie do szybkiego internetu?
• Intersekcjonalne podejście do badań: Większość istniejących prac skupia się na pojedynczych tożsamościach (wiek + orientacja); istnieje luka w badaniach uwzględniających dodatkowo rasę, status ekonomiczny czy poziom wykształcenia (Fredriksen-Goldsen et al., 2014) (goldseninstitute.org, goldseninstitute.org).

Wpływowe badania i autorzy

• Fredriksen-Goldsen KI, Shiu C, Bryan AEB, Goldsen J, Kim H-J (2017). Health equity and aging of bisexual older adults: Pathways of risk and resilience. The Journals of Gerontology, Series B: Psychological Sciences and Social Sciences, 72(3), 468–478. (goldseninstitute.org)
• D’Augelli AR (1994). Identity development and sexual orientation: Perspectives from a lifespan approach. W: R. Baumeister & J. Macnamara (red.), The Self in Social Psychology (ss. 271–292). Psychology Press. (uknowledge.uky.edu)
• Muraco A, Fredriksen-Goldsen KI (2018). Resilience in rural LGBTQ older adults: The role of social support and community engagement. Journal of Homosexuality, 65(2), 256–279. (libres.uncg.edu)

Proponowane źródła wysokiej jakości

1. Emlet CA, Fredriksen-Goldsen KI, Erosheva EA, et al. (2023). The Role of Social Networks on Identity, Health, and Quality of Life Among Rural Lesbian and Gay Older Adults. Innovation in Aging, 7(7): igad082. (pubmed.ncbi.nlm.nih.gov, academic.oup.com)
2. Erosheva EA, Kim H-J, Emlet CA, Fredriksen-Goldsen KI (2016). Social networks of lesbian, gay, bisexual, and transgender older adults. Research on Aging, 38(1), 98–123. (goldseninstitute.org, goldseninstitute.org)
3. Fredriksen-Goldsen KI, Emlet CA, Kim H-J, Muraco A, Erosheva EA, Hoy-Ellis CP et al. (2013). Physical and mental health of lesbian, gay male, and bisexual (LGB) older adults: The role of key health indicators and risk and protective factors. The Gerontologist, 53(4), 664–675. (goldseninstitute.org)
4. Lee JH, Quam JK (2013). Barriers to social support and health among rural LGBTQ older adults. [Dysertacja dokt.; University of Kentucky]. (uknowledge.uky.edu)
5. Fredriksen-Goldsen KI, Cook-Daniels L, Kim H-J, Erosheva EA, Emlet CA, Hoy-Ellis CP et al. (2014). The physical and mental health of transgender older adults: An at-risk and underserved population. The Gerontologist, 54(3), 488–500. (goldseninstitute.org)

Luki w wiedzy i kierunki przyszłych badań

1. Badania nad procedurami pomiaru jakości życia
   • Brak narzędzi QOL dostosowanych do specyfiki starszych osób LGBTQ+ w środowisku wiejskim. Konieczne jest opracowanie i walidacja kwestionariuszy, które uwzględnią czynniki takie jak stygmatyzacja, „maskowanie” czy intersekcjonalność (Goldsen et al., 2022) (journals.sagepub.com, chcs.org).
2. Rola intersekcjonalności
   • Nierozwinięte są badania łączące orientację seksualną, wiek, rasę i status ekonomiczny w analizie doświadczeń osób LGBTQ+ na wsi. Praca D’Augellego (1994) czy Fredriksen-Goldsen et al. (2017) wskazuje, że każdy z tych wymiarów nakłada na siebie unikalne wyzwania, ale ich wzajemne zależności nie zostały wystarczająco zbadane (··cite··).
3. Wpływ technologii i telemedycyny
   • W warunkach ograniczonego dostępu do opieki medycznej na wsiach, badania nad efektywnością telemedycyny i wsparcia online dla starszych osób LGBTQ+ są wciąż we wczesnej fazie. Należy zwrócić uwagę na barierę infrastrukturalną (słaby internet) i różnice pokoleniowe w korzystaniu z technologii (Bash & Maheshwari, 2024) (journals.sagepub.com).
4. Dynamika sieci międzypokoleniowych
   • Brakuje analiz dotyczących roli młodszych pokoleń LGBTQ+ (np. wolontariuszy, studentów, organizacji młodzieżowych) w wspieraniu starszych osób z tej społeczności na obszarach wiejskich.
5. Długofalowe badania jakości życia (longitudinalne)
   • Większość dotychczasowych badań ma charakter przekrojowy. Konieczne są badania longitudinalne, które pozwolą śledzić zmiany w sieciach społecznych, stanie zdrowia i jakości życia w miarę starzenia się osób LGBTQ+ w środowisku wiejskim.
6. Interwencje środowiskowe i programy wsparcia
   • Potrzeba badań oceniających skuteczność lokalnych programów wsparcia (np. grup wsparcia w centrach społecznościowych, wsparcie mobilne) na poprawę jakości życia i zdrowia osób LGBTQ+ w małych miastach i wsiach.

Podsumowanie
Analiza literatury wskazuje, że dla starszych gejów i lesbijek mieszkających na obszarach wiejskich kluczowe są sieci społeczne, stopień ujawniania swojej tożsamości, dostęp do kulturowo kompetentnej opieki zdrowotnej oraz poziom ogólnej akceptacji. Chociaż istnieje już szereg badań – zwłaszcza autorstwa Fredriksen-Goldsen, Emlet, Eroshevy i wsp. – które rzucają światło na te zagadnienia, to nadal brakuje narzędzi pomiarowych uwzględniających specyfikę tej grupy, analiz intersekcjonalnych oraz badań longitudinalnych. W przyszłości warto skupić się na rozwijaniu badań wielowymiarowych, ocenie interwencji środowiskowych oraz wykorzystaniu technologii jako potencjalnego wsparcia. Dzięki temu można będzie lepiej zrozumieć mechanizmy wpływające na zdrowie i jakość życia starszych osób LGBTQ+ na terenach wiejskich oraz wypracować skuteczne strategie wsparcia.