Nauka w Polsce 2024: Raport ujawnia prawdę o „szklanym suficie” i patentowej potędze politechnik.

Nauka to motor napędowy rozwoju każdego kraju. To od pracy naukowców, ich odkryć i innowacji zależy nasza przyszłość – od nowych technologii, przez skuteczniejsze leczenie chorób, aż po głębsze zrozumienie świata. Aby mądrze kształtować politykę naukową, wspierać rozwój i przyciągać talenty, musimy najpierw dobrze zrozumieć, jak wygląda „krajobraz” polskiej nauki. Ile mamy instytucji? Kto w nich pracuje? Gdzie jesteśmy mocni, a gdzie czekają nas wyzwania? Raport „Nauka w Polsce 2024„, przygotowany przez Ośrodek Przetwarzania Informacji (OPI), to coroczny, szczegółowy „rentgen” polskiego systemu nauki i szkolnictwa wyższego. Daje nam twarde dane, które pozwalają przejść od anegdot i opinii do faktów.

Polska nauka w liczbach: mapa systemu

System nauki w Polsce to złożona sieć różnych instytucji. Według najnowszych danych z 2023 roku, tworzy go 346 podmiotów, które można podzielić na kilka głównych kategorii.

System ten jest silnie scentralizowany geograficznie. Aż 42% wszystkich instytucji naukowych (144) znajduje się w województwie mazowieckim. To tutaj skupiona jest większość instytutów PAN, instytutów badawczych i Sieci Łukasiewicz. Kolejnymi ważnymi ośrodkami są województwa małopolskie (34 podmioty), śląskie (32) i wielkopolskie (27). Na drugim biegunie znajdują się województwa lubuskie, opolskie i świętokrzyskie, gdzie zlokalizowanych jest zaledwie po 2-3 takie podmioty.

Kto tworzy polską naukę? Portret badacza

Sercem systemu są ludzie. W 2023 roku w polskiej nauce zatrudnionych było ponad 72 tysiące badaczy, którzy stanowili 67% całego personelu. Największy ich odsetek (70-71%) odnotowano w instytutach PAN i na uczelniach publicznych.

Pod względem dziedzin, siły badawcze rozkładają się następująco:

• Nauki inżynieryjno-techniczne: 22%

• Nauki społeczne: 22%

• Nauki ścisłe i przyrodnicze: 17%

• Nauki medyczne i o zdrowiu: 16%

Kobiety w nauce: jest dobrze, ale „szklany sufit” wciąż istnieje

Polska wypada dobrze na tle Europy pod względem udziału kobiet w nauce. W 2023 roku kobiety stanowiły 46% wszystkich badaczy, co jest wynikiem stabilnym w porównaniu z rokiem poprzednim.

Są jednak dziedziny silnie sfeminizowane i zmaskulinizowane:

• Dominacja kobiet: Nauki medyczne i o zdrowiu oraz nauki rolnicze (po 58% kobiet).

• Równowaga: Nauki społeczne i humanistyczne (nieco ponad 50% kobiet).

• Dominacja mężczyzn: Nauki inżynieryjno-techniczne, gdzie mężczyźni stanowią aż 71% badaczy.

Najbardziej niepokojącym zjawiskiem, które ujawnia raport, jest tzw. „efekt cieknącego rurociągu” (leaky pipeline), znany również jako „szklany sufit”. Im wyższy stopień naukowy, tym niższy odsetek kobiet.

Dane te jednoznacznie pokazują, że kobiety, mimo iż stanowią większość wśród doktorów, napotykają na barierę w dalszym rozwoju kariery naukowej, co prowadzi do ich znacznej niedoreprezentacji w gronie profesorskim.

Umiędzynarodowienie postępuje, ale powoli

Liczba zagranicznych naukowców w Polsce systematycznie rośnie – z 1,5 tys. w 2019 roku do 2,4 tys. w 2023 roku. Wciąż jest to jednak niewielki odsetek w skali całego systemu.

• Pochodzenie: 66% badaczy-obcokrajowców pochodzi z Europy (w tym 33% z UE).

• Najliczniejsze nacje: Najwięcej naukowców przyjechało z Ukrainy (22%) oraz Indii (10%).

• Ulubiony pracodawca: Co dziesiąty zagraniczny badacz był zatrudniony na Uniwersytecie Warszawskim.

Innowacyjność: przełamanie spadkowego trendu w patentach

Po dwóch latach spadków, w 2023 roku nastąpił znaczący wzrost liczby patentów. Polskie instytucje uzyskały ich niemal 1,5 tysiąca, co stanowi wzrost o 22% w stosunku do roku poprzedniego.

• Liderzy patentowania: Najwięcej patentów uzyskały uczelnie (1015), a za nimi podmioty gospodarcze (801).

• Najbardziej innowacyjne uczelnie: Prym wiodą politechniki. Liderem jest Politechnika Lubelska (135 patentów), a za nią plasują się Politechnika Śląska (87), Łódzka (72) i Poznańska (71).

• Geografia innowacji: Najwięcej patentów zgłoszono w województwach mazowieckim (16%), śląskim (15%) i małopolskim (10%).

Wnioski: mocne strony i wyzwania

Raport „Nauka w Polsce 2024” maluje obraz systemu, który ma solidne fundamenty, ale stoi przed nim wiele wyzwań.

• Mocne strony: Wysoki i stabilny udział kobiet w nauce, rosnąca (choć wciąż niska) liczba zagranicznych badaczy oraz przełamanie negatywnego trendu w patentowaniu.

• Wyzwania: Silna centralizacja geograficzna, która może pogłębiać regionalne nierówności, oraz wyraźny „szklany sufit”, który hamuje kariery naukowe kobiet na najwyższych szczeblach.

Zrozumienie tych zjawisk to pierwszy krok do budowy bardziej sprawiedliwego, innowacyjnego i konkurencyjnego na arenie międzynarodowej systemu nauki w Polsce.