Drugą, oprócz pisania publikacji, dziedziną, w której naukowcy mogą wykazać się talentami literackimi, są wnioski o finansowanie badań. Najczęściej przyznają je rozmaite instytucje na podstawie oceny dokumentów prezentujących planowany zakres badań, wpływ oczekiwanych rezultatów na dziedzinę wiedzy oraz szerzej na naukę, przemysł i społeczeństwo, a także dotychczasowy dorobek wnioskodawcy.

kontakt-doktoratypl

Granty badawcze w Polsce dla doktorantów

W Polsce doktoranci mogą ubiegać się o finansowanie swoich badań w ramach programów krajowych i międzynarodowych. Do głównych instytucji oferujących granty należą Narodowe Centrum Nauki (NCN), Narodowe Centrum Badań i Rozwoju (NCBiR), Ministerstwo Edukacji i Nauki (MEiN), a także programy Funduszy Europejskich oraz wewnętrzne konkursy uczelni. NCN – finansuje badania podstawowe – ma programy dedykowane młodym naukowcom (np. PRELUDIUM i PRELUDIUM BIS, ETIUDA). NCBiR – nastawione na badania stosowane – realizuje program LIDER dla młodych naukowców. MEiN (wcześniej MNiSW) prowadził program „Diamentowy Grant” (obecnie zastąpiony programem „Perły nauki”) wspierający wybitnych studentów i absolwentów na progu kariery naukowej. Fundusze Europejskie oraz programy unijne (m.in. Erasmus+, Horizon Europe/MSCA) umożliwiają międzynarodową mobilność i stypendia, a wiele uczelni oferuje własne konkursy grantowe i stypendia naukowe.

  • NCN – PRELUDIUM: grant na samodzielny projekt badawczy, kierowany do osób bez stopnia doktora (może je realizować doktorant lub absolwent studiów). Projekty trwają 12, 24 lub 36 miesięcy, a finansowanie wynosi do 70 tys. zł na 12 mies., 140 tys. zł na 24 mies. i 210 tys. zł na 36 mies. (łącznie z kosztami pośrednimi). Wnioskodawcą jest badacz-researcher bez doktoratu (np. doktorant) – nie musi realizować badań związanych z tematem swojej rozprawy. Przy ocenie liczy się innowacyjność i jakość badań, dorobek naukowy kierownika (dokonania publikacyjne, udział w projektach) oraz spójność budżetu i wykonalność planu. Stosowane są koszty pośrednie – 2% na otwartą publikację, 20% na pozostałe wydatki.

  • NCN – PRELUDIUM BIS: przeznaczony dla projektów realizowanych w szkolnych doktoranckich. Wnioskodawca – opiekun doktoranta w szkole doktorskiej – otrzymuje grant do 300 tys. zł na 36 lub 48 miesięcy (w tym do 40 tys. zł dla siebie, reszta na stypendia doktorantów i koszty pośrednie do 20%). Zespół badawczy tworzą tylko opiekun i wybrany doktorant. Ocena projektów obejmuje jakość naukową i innowacyjność badań, kwalifikacje kierownika, przewidywany wpływ na dziedzinę i ocenę wykonalności oraz zasadność kosztów.

  • NCN – ETIUDA (stypendium doktoranckie): adresowane do doktorantów lub osób ubiegających się o wszczęcie przewodu doktorskiego (bez tytułu doktora). Uczestnik otrzymuje stypendium 4 500 zł brutto miesięcznie przez 6–12 miesięcy oraz może odbyć 3–6-miesięczny staż naukowy za granicą (10 000 zł netto miesięcznie plus ryczałt podróżny). Nagrodzony zobowiązuje się uzyskać stopień doktora w ciągu 12 miesięcy od zakończenia stażu.

  • NCBiR – LIDER: program dla młodych naukowców (doktorantów lub osób po doktoracie <7 lat). Celem jest rozwój umiejętności samodzielnego planowania i zarządzania projektem o praktycznych zastosowaniach. Maksymalna kwota grantu to 1,8 mln zł, a pula konkursu sięga kilkudziesięciu milionów zł. Program otwarty jest na doktorantów i młodych doktorów (bez habilitacji), pozwalając im pozyskać pierwsze duże finansowanie badawcze.

  • MEiN – „Diamentowy Grant” / „Perły nauki”: wspierał wybitnie uzdolnionych studentów i absolwentów studiów (bez magistra) kierunków ścisłych, humanistycznych i artystycznych. Stypendium przyznawano na projekty badawcze do 4 lat, o budżecie do 180 tys. zł (dyscypliny humanistyczne) lub 220 tys. zł (nauki ścisłe i techniczne). Na pierwszą edycję programu przeznaczono 17,5 mln zł, nagrodzono 100 studentów z całej Polski. Największe granty wynosiły ok. 200 tys. zł na projekt. Od 2023 r. program został zastąpiony i uzupełniony nowymi inicjatywami („Perły nauki”), ale nadal umożliwia wyjątkowym absolwentom wejście na ścieżkę doktorancką.

  • Konkursy wewnętrzne i IDUB: wiele uczelni (szczególnie uczestnicy projektu Inicjatywa Doskonałości – Uczelnia Badawcza) organizuje własne nabory grantów dla doktorantów (np. finansowanie badań, udział w konferencjach). Programy IDUB wspierają działalność naukową uczelni – np. uczelnie mogą przydzielać dodatkowe stypendia dla doktorantów, granty „młodych twórców nauki” itp. Przykładowo, w ramach IDUB oferowany jest program „Młody Twórca Nauki”, w którym doktoranci realizują krótkie projekty badawcze finansowane przez uczelnię.

Zakres finansowania i czas trwania

Wysokość grantu i okres realizacji zależą od programu:

  • PRELUDIUM (NCN): projekty na 1–3 lata; dofinansowanie do 70 tys. zł (1 rok), 140 tys. zł (2 lata) lub 210 tys. zł (3 lata).

  • PRELUDIUM BIS (NCN): projekty na 3 lub 4 lata; budżet do 300 tys. zł, w tym do 40 tys. zł dla kierownika (opiekuna) i reszta na stypendia doktorantów (oraz do 20% koszty pośrednie).

  • ETIUDA (NCN): stypendium naukowe 4 500 zł brutto miesięcznie przez 6–12 mies., plus stypendium zagraniczne 10 000 zł netto/mies. (3–6 mies.) oraz ryczałt podróżny.

  • LIDER (NCBiR): projekty do 3 lat (ok. 36 mies.); max. dofinansowanie pojedynczego projektu 1,8 mln zł. Alokacja XV edycji wynosiła 80 mln zł (z rezerwą ok. 10%).

  • Diamentowy Grant (MEiN): projekty do 4 lat; budżety do 180–220 tys. zł (w zależności od dyscypliny). Wcześniej zwycięskie projekty otrzymywały ok. 200 tys. zł (np. w II edycji program „Diamentowy Grant” sięgał maks. 200 tys. zł). Całkowity budżet programu wynosił ok. 20 mln zł na edycję.

  • Erasmus+ (mobilność doktorantów): stypendia miesięczne 400–800 EUR (w zależności od kraju i charakteru wyjazdu), na pobyty studyjne lub praktyki zagraniczne trwające zazwyczaj 3–12 miesięcy.

  • NAWA – Program Bekker: granty na wyjazdy naukowe (3–24 mies.) do renomowanych instytucji poza Polską. Finansuje koszty utrzymania i dodatki mobilnościowe (z możliwością zwiększenia stypendium dla osób z rodzinami lub niepełnosprawnych).

  • Fundusze UE i programy międzynarodowe (Horyzont Europa, MSCA, inne): umożliwiają zwykle finansowanie całych konsorcjów, ale doktoranci mogą pozyskać stypendia (np. w sieciach doktoranckich MSCA DN) czy granty na projekty badawcze. Finansowanie to zależy od programu – np. projekt MSCA DN trwa do 4 lat i obejmuje kilkadziesiąt doktorantów z kilku krajów.

  • Budżety uczelniane: wewnętrzne mini-granty dla doktorantów (np. kilkaset złotych na konferencje lub drobny sprzęt) są z reguły niewielkie, ale dają wsparcie np. na publikację lub wyjazd. Wspierane są także stypendia ministra nauki dla doktorantów z wybitnymi osiągnięciami (zgodnie z bieżącymi programami MEiN).

Wymagania i kryteria oceny

Każdy konkurs ma specyficzne wymogi formalne, np. kategorię wnioskodawców, konieczne załączniki i punkty kwalifikacyjne (średnie ocen, publikacje itp.). Przykładowo, w konkursach NCN PRELUDIUM/ETIUDA wymaganym wnioskodawcą jest osoba bez stopnia doktora (doktorant lub absolwent studiów). Dla PRELUDIUM BIS głównym wnioskodawcą jest doktorant lub osoba przymierzająca się do przewodu doktorskiego, a kierownikiem projektu – jego promotor (doktor habilitowany lub profesor). W programie LIDER mogą startować doktoranci lub młodzi doktorzy (≤7 lat od rozprawy). W programie „Diamentowy Grant” przeciwwskazane było posiadanie stopnia magistra (kandydaci to laureaci konkursów stypendialnych MEiN po licencjacie).

Kryteria oceny zależą od programu, lecz zwykle zawierają: merytoryczną jakość i innowacyjność projektu, wpływ na rozwój dziedziny, przygotowanie projektu (jasny plan badań, metodologia), kwalifikacje i dorobek wnioskodawcy i zespołu, a także adekwatność kosztorysu. Na przykład NCN w ocenie PRELUDIUM uwzględnia naukową jakość i nowatorstwo badań, dorobek kierownika (publikacje, wcześniejsze projekty), potencjalny wpływ wyników na dyscyplinę, wykonalność projektu oraz zasadność zaplanowanych kosztów. W PRELUDIUM BIS dodatkowo oceniane jest tworzenie nowego zespołu badawczego (kierownik plus doktorant) oraz plan stażu zagranicznego. Kryteria LIDER obejmują aspekt praktycznego zastosowania wyników projektu i zarządzania zespołem.

Statystyki przyznawalności

Skuteczność uzyskania grantu bywa niska. Dla ilustracji: w konkursie PRELUDIUM 21 (2022) złożono 2163 wniosków (321,3 mln zł) i zakwalifikowano do finansowania 258 projektów (ok. 12% aplikujących) na sumę ok. 41 mln zł. W konkursie ETIUDA 6 (2020) brało udział 355 doktorantów, z których 147 otrzymało stypendia (41% skuteczności) na łączną kwotę ~15 mln zł. W programie LIDER XIV (2024) wyłoniono 41 laureatów, łączny fundusz dofinansowania projektów wyniósł 70 mln zł. Dla programu „Diamentowy Grant” I edycji (2012) nagrodzono 100 najlepszych studentów (17,5 mln zł). Średni wskaźnik sukcesu ogółem w konkursach NCN wynosi ok. 20–25%, co oznacza, że większość wniosków nie otrzymuje finansowania.

Wskazówki do pisania wniosków

Aby zwiększyć szanse, warto dokładnie dopasować wniosek do wybranego konkursu i jego regulaminu (zwrócić uwagę na kryteria formalne i merytoryczne). Unikaj typowych błędów – np. aplikowania do niewłaściwego programu, który nie odpowiada Twojemu statusowi czy dorobkowi. Wnioski trzeba pisać jasno i przekonująco: podkreśl nowatorstwo badań, ich znaczenie naukowe i społeczne, dobrze uzasadnij cel i metodologię. Oceń realność planu (zasoby, harmonogram) i dostosuj budżet – nie finansuj kosztów nieuzasadnionych. Przygotuj solidne CV kierownika projektu oraz współautorów (promotora, doktoranta); jeśli to możliwe, dołącz listy intencyjne lub rekomendacje. Przed złożeniem wniosku sprawdź go pod kątem językowym i merytorycznym (poproś kolegów lub opiekuna o recenzję). Pamiętaj o kryteriach oceny programu – np. NCN wymaga pracy nad rozprawą doktorską (ETIUDA) lub nowego projektu badawczego (PRELUDIUM) i ceni innowacyjność i wykonalność planu. Ważne jest też skrupulatne wypełnienie wszystkich sekcji w systemie (OSF/IRK) – brak formalny może skutkować dyskwalifikacją.

Finansowanie międzynarodowe

Doktoranci w Polsce mają dostęp do programów wymiany i stypendiów zagranicznych. NAWA oferuje programy takie jak Bekker (dofinansowanie długoterminowych wyjazdów badawczych 3–24 mies.) czy Ulam (środki na projekty z „Seal of Excellence” MSCA). W ramach programu Bekker doktorant otrzymuje stypendium na pobyt naukowy i ryczałt mobilności w renomowanym ośrodku poza Polską. Erasmus+ umożliwia częściową lub pełną realizację studiów w doktoranckiej uczelni partnerskiej za granicą (z miesięcznym stypendium 400–800 EUR). Na poziomie UE doktoranci mogą także uczestniczyć w Sieciach Doktoranckich MSCA (Horyzont Europa – Doctoral Networks), które finansują międzynarodowe programy kształcenia doktorantów. Dodatkowo istnieją programy bilateralne (np. CEEPUS), instytucjonalne (UEI) oraz stypendia zagraniczne (np. Fulbright, DAAD, stypendia państw trzecich), które pozwalają doktorantom zdobyć doświadczenie naukowe poza Polską.

Przykłady udanych projektów doktoranckich

Wiele projektów realizowanych przez doktorantów otrzymuje dofinansowanie. Przykładowo, dr hab. Dorota Zielińska z SGGW otrzymała grant NCN PRELUDIUM BIS 3 na badania nad „ośką jelitowo-mózgową” i neuroprotekcyjnym działaniem szczepów Lactobacillus pochodzących z żywności. Projekt ten wykorzystuje innowacyjny symulator mikrobiomu człowieka (SHIME®) do badania wpływu probiotyków na metabolizm neuroprzekaźników. Inny przykład – laureatka NCN ETIUDA z UJ przygotowała rozprawę doktorską łączącą bioinformatykę i medycynę, otrzymując stypendium na wydobycie wiedzy o genetyce chorób nowotworowych. Takie studia przypadków pokazują, że granty doktoranckie umożliwiają realizację ambitnych badań na wczesnym etapie kariery i często prowadzą do publikacji oraz dalszego rozwoju naukowego beneficjentów.

Źródła: Informacje zaczerpnięto ze stron instytucji finansujących (NCN, NCBiR, MEiN, NAWA), raportów grantowych oraz artykułów prasowych o programach dla doktorantów.