Czy modlitwa może spowalniać gospodarkę? Ekonomia religii między PKB, normami i dobrostanem

Religia może zarówno osłabiać, jak i wspierać rozwój gospodarczy. Mechanizm nie polega na tym, że modlitwa „porusza PKB”. Religia działa przez czas, normy, kapitał ludzki, zaufanie, dzietność, oszczędzanie, instytucje, politykę, sieci społeczne i dobrostan.

Z ekonomicznego punktu widzenia trzeba rozdzielić trzy rzeczy: przekonania religijne, praktyki religijne i instytucje religijne. Przekonania mogą wpływać na zachowanie: uczciwość, samokontrolę, gotowość do oszczędzania, normy rodzinne, stosunek do pracy, edukacji i ryzyka. Praktyki mają koszt czasu: modlitwa, rytuały, święta, posty, pielgrzymki i uczestnictwo we wspólnocie zajmują godziny, które można było przeznaczyć na pracę, naukę, odpoczynek albo inwestycję w kwalifikacje. Instytucje religijne mogą tworzyć sieci wsparcia, edukację i zaufanie, lecz mogą też pochłaniać zasoby, chronić własne renty i blokować zmianę technologiczną.

Dlatego pytanie „czy modlitwa szkodzi gospodarce?” jest za wąskie. Lepsze pytanie brzmi: przez które kanały religia zmienia alokację czasu, normy zachowania, poziom zaufania i inwestycje w ludzi?

1. Ekonomia religii zaczyna się od kosztu alternatywnego

Najprostszy kanał jest czasowy. Godzina modlitwy, nabożeństwa, pielgrzymki albo postu jest godziną niewykorzystaną w pracy rynkowej. Nie oznacza to straty w sensie moralnym ani psychologicznym. Oznacza koszt alternatywny widoczny w rachunku PKB.

PKB mierzy produkcję rynkową, a nie pełnię dobrostanu. Jeżeli osoba poświęca dwie godziny dziennie na modlitwę i dzięki temu ma większe poczucie sensu, niższy poziom stresu i większą odporność psychiczną, rachunek dobrobytu może być dodatni, nawet jeżeli rachunek produkcji rynkowej jest ujemny. Ekonomia powinna umieć utrzymać oba wyniki naraz: spadek mierzonej produkcji i wzrost subiektywnej użyteczności.

Tu leży jedna z najważniejszych intuicji ekonomii religii. Religia może być prywatnie racjonalna, społecznie użyteczna i jednocześnie kosztowna w sensie krótkookresowej produkcji.

2. Wynik Barro i McCleary’ego: przekonania oraz praktyki dają różne efekty

Klasyczna praca Roberta Barro i Rachel McCleary pokazała, że religijność nie powinna być traktowana jako jedna zmienna. Autorzy analizowali zależności między religią a wzrostem gospodarczym w przekroju krajów. Ich wynik był dwustronny: przy danym poziomie przekonań religijnych większa frekwencja w kościele wiązała się z niższym wzrostem; przy danym poziomie uczestnictwa silniejsze przekonania, zwłaszcza wiara w niebo i piekło, wiązały się z wyższym wzrostem (Barro i McCleary, 2003).

Interpretacja była ekonomicznie elegancka. Przekonania religijne mogą działać jak produkt sektora religijnego: tworzą normy, samokontrolę i bodźce moralne, które wpływają na zachowania gospodarcze. Uczestnictwo w praktykach religijnych jest nakładem: wymaga czasu, budynków, personelu, organizacji i zasobów.

W takim ujęciu wzrost zależy od relacji między efektem normatywnym a kosztem praktyk. Społeczeństwo z silnymi normami, ale mniejszym kosztem czasowym może osiągać lepszy wynik gospodarczy niż społeczeństwo, w którym znaczna część zasobów trafia do czasochłonnych rytuałów. Ten model nie rozstrzyga, która forma religijności jest „lepsza” dla ludzi. Pokazuje tylko, że dla PKB przekonanie i praktyka mogą działać w przeciwnych kierunkach.

3. Ramadan: spadek produkcji i wzrost dobrostanu

Najbardziej przejrzystym badaniem przyczynowym jest praca Filipe Campantego i Davida Yanagizawy-Drotta o Ramadanie. Autorzy wykorzystali fakt, że kalendarz islamski przesuwa Ramadan przez pory roku, a długość dziennego postu zależy od szerokości geograficznej. Dzięki temu mogli badać zmienność długości postu, która nie wynikała po prostu z bogactwa kraju, instytucji czy kultury pracy (Campante i Yanagizawa-Drott, 2015).

Wynik był podwójny. Dłuższy post ramadanowy obniżał wzrost produkcji w krajach muzułmańskich. Równocześnie zwiększał subiektywny dobrostan muzułmanów. To jeden z najczystszych przykładów rozdziału między PKB a dobrostanem.

Ekonomicznie można to odczytać następująco: dłuższy post zmniejsza produktywność godzinową albo podaż efektywnej pracy, zwłaszcza gdy oddziałuje na sen, energię, rytm dnia i organizację pracy. Ten sam post może podnosić poczucie sensu, przynależności, dyscypliny i religijnego spełnienia. Produkcja i dobrostan poruszają się wtedy w różnych kierunkach.

To badanie jest szczególnie ważne, ponieważ chroni przed uproszczeniem. Niższy wzrost PKB nie musi oznaczać, że dana praktyka jest społecznie irracjonalna. Wyższy dobrostan nie musi oznaczać, że praktyka podnosi produktywność.

4. Religia jako źródło norm gospodarczych

Gospodarka nie działa wyłącznie przez ceny, kapitał i technologię. Potrzebuje norm: dotrzymywania umów, ograniczenia oportunizmu, uczciwości w transakcjach, gotowości do współpracy, wiarygodności, cierpliwości i samokontroli. Jeżeli normy te są silniejsze, spada koszt monitorowania i egzekwowania umów.

Religia może tworzyć taki zasób normatywny przez kilka mechanizmów. Po pierwsze, przez wewnętrzną motywację: osoba wierząca może przestrzegać zasad także wtedy, gdy ryzyko kary świeckiej jest niskie. Po drugie, przez wspólnotową reputację: naruszenie normy szkodzi pozycji w grupie. Po trzecie, przez rytuały i praktyki, które powtarzają normy i wiążą je z tożsamością. Po czwarte, przez wzorce życia rodzinnego, oszczędzania, pracy i edukacji.

Literatura o zaufaniu i kapitale społecznym wspiera ogólną tezę, że zaufanie ma znaczenie dla gospodarki. Knack i Keefer wykazali w badaniu przekrojowym, że wskaźniki zaufania i norm obywatelskich z World Values Survey wiązały się z lepszymi wynikami gospodarczymi. La Porta, Lopez-de-Silanes, Shleifer i Vishny argumentowali, że zaufanie ma szczególne znaczenie dla działania dużych organizacji i instytucji (Knack i Keefer, 1997; La Porta i in., 1997).

Religia może wspierać taki porządek, jeżeli tworzy zaufanie wykraczające poza małą grupę. Może też zawężać zaufanie, jeżeli wzmacnia wyłącznie więzi wewnątrz wspólnoty i nieufność wobec obcych. Z punktu widzenia wzrostu gospodarczego ważna jest różnica między zaufaniem pomostowym a zaufaniem zamkniętym. Pierwsze ułatwia transakcje między nieznajomymi. Drugie wzmacnia własną grupę, ale może utrudniać handel, migrację, integrację rynku pracy i współpracę między instytucjami.

5. Edukacja: od Webera do kapitału ludzkiego

Max Weber wiązał rozwój kapitalizmu z protestancką etyką pracy. Współczesna ekonomia historyczna zmieniła akcent. Becker i Woessmann, badając protestanckie regiony Prus, zaproponowali wyjaśnienie oparte na kapitale ludzkim. Protestantyzm sprzyjał alfabetyzacji, ponieważ wierni mieli samodzielnie czytać Biblię. Wyższa umiejętność czytania mogła następnie zwiększać produktywność, dochody i zdolność uczestnictwa w nowoczesnej gospodarce (Becker i Woessmann, 2009).

Ten wynik nie usuwa całkowicie znaczenia etyki pracy, ale każe ostrożnie interpretować religijne źródła przewagi gospodarczej. To, co wygląda jak „pracowitość z religii”, może być efektem edukacji wymuszonej przez praktykę religijną. Religia wpływa wtedy na wzrost nie przez abstrakcyjną moralność pracy, lecz przez bardzo konkretny kanał: umiejętność czytania, edukację szkolną, dostęp do tekstu i administracyjną sprawność społeczeństwa.

Ten mechanizm ma szersze znaczenie. Religie i instytucje religijne mogą prowadzić szkoły, wspierać edukację kobiet lub ją ograniczać, finansować stypendia, promować czytanie, tworzyć bibliotekę wspólnoty albo reprodukować analfabetyzm. Ten sam typ instytucji może więc zwiększać lub obniżać kapitał ludzki zależnie od treści norm i lokalnej organizacji.

6. Sieci religijne jako kluby gospodarcze

Ekonomia religii często analizuje wspólnoty religijne jako kluby. Taka wspólnota dostarcza dóbr, które są trudne do kupienia na rynku: wzajemnej pomocy, reputacji, opieki, kontaktów, informacji, wsparcia w kryzysie, pożyczek, rekomendacji zawodowych, pomocy migrantom i norm zachowania. Laurence Iannaccone opisał ekonomię religii jako obszar, w którym narzędzia ekonomiczne pomagają badać zarówno zachowanie jednostek, jak i organizacje religijne, konkurencję, uczestnictwo, dobroczynność i funkcje wspólnot (Iannaccone, 1998).

Wspólnota religijna może pomagać w znalezieniu pracy, obniżać ryzyko transakcji, zapewniać opiekę nad dziećmi, pomagać przy chorobie, tworzyć lokalne mikrosieci przedsiębiorczości. Dla migrantów może być punktem wejścia do rynku pracy i mieszkalnictwa. Dla małych przedsiębiorców może być źródłem reputacji i zaufania kredytowego.

Ten sam mechanizm może jednak prowadzić do wykluczenia. Jeżeli sieć działa wyłącznie dla swoich, może utrwalać nepotyzm, zamykać dostęp do stanowisk, ograniczać konkurencję i obniżać mobilność osób spoza grupy. Klub religijny może więc produkować kapitał społeczny o wysokiej wartości wewnątrz grupy i niskiej wartości dla gospodarki jako całości.

7. Religia, dzietność i akumulacja kapitału

Religia wpływa także na rodzinę, płodność, role płciowe i dziedziczenie. Ten kanał jest gospodarczo niejednoznaczny. Wyższa dzietność może zwiększać populację, liczbę pracowników i skalę rynku w długim okresie. Może też obniżać inwestycję w edukację na dziecko, ograniczać aktywność zawodową kobiet i zwiększać presję na zasoby gospodarstwa domowego.

Religijne normy rodzinne mogą stabilizować gospodarstwa domowe, tworzyć sieci opieki i wzmacniać międzypokoleniowe transfery. Mogą także ograniczać udział kobiet w edukacji, pracy i decyzjach majątkowych. Wtedy koszt gospodarczy nie wynika z religijności jako takiej, lecz z konkretnej normy ograniczającej kapitał ludzki połowy populacji.

Podobnie z oszczędzaniem. Religia może zachęcać do umiarkowania, odraczania konsumpcji i odpowiedzialności międzygeneracyjnej. Może też wspierać wydatki rytualne, obowiązkowe transfery, kosztowne ceremonie albo darowizny, które zmniejszają prywatną akumulację kapitału. Efekt zależy od tego, czy zasoby trafiają do edukacji, zdrowia, infrastruktury i pomocy wzajemnej, czy do konsumpcji statusowej albo rent instytucjonalnych.

8. Instytucje religijne i polityka

Religia jako instytucja może wspierać porządek prawny, dobroczynność, edukację i opiekę. Może też stać się aktorem rentierskim: chronić przywileje, wpływać na regulacje, ograniczać konkurencję, blokować prawa własności grup mniejszościowych albo wzmacniać klientelizm.

W tym miejscu religia łączy się z ekonomią polityczną. Znaczenie ma nie tylko to, w co ludzie wierzą, ale także jak instytucje religijne są powiązane z państwem, edukacją, sądami, własnością ziemi, mediami i finansowaniem publicznym. Kościół, meczet, synagoga albo organizacja religijna mogą działać jako dostawca usług społecznych. Mogą także działać jako grupa interesu.

Barro i McCleary używali między innymi zmiennych dotyczących państwowej religii i regulacji rynku religijnego, ponieważ religijność nie jest odseparowana od instytucji. Pluralizm religijny, konkurencja wspólnot i stopień regulacji wpływają na to, jak sektor religijny produkuje przekonania, normy i uczestnictwo (Barro i McCleary, 2003).

9. Koszt restrykcji i norm antyinnowacyjnych

Religia może obniżać wzrost, gdy wzmacnia normy przeciwne edukacji, nauce, przedsiębiorczości, mobilności społecznej albo udziałowi kobiet w rynku pracy. Może także utrudniać innowacje, gdy autorytet doktrynalny zastępuje sprawdzanie empiryczne, a status społeczny zależy bardziej od zgodności z normą niż od wynalazczości.

Taki efekt nie jest automatyczny. W historii religie bywały mecenasami nauki, edukacji, szpitali i księgowości. Bywały też źródłem cenzury, zakazów i konfliktów. Dlatego analiza gospodarcza powinna badać konkretne normy i instytucje, a nie samą deklarację religijności.

Z punktu widzenia wzrostu szczególnie kosztowne są normy, które ograniczają:

• edukację dziewcząt i kobiet,
• wolność wyboru zawodu,
• mobilność geograficzną,
• dostęp mniejszości do własności i kredytu,
• handel z osobami spoza wspólnoty,
• badania naukowe i medyczne,
• przedsiębiorczość konkurującą z tradycyjną hierarchią.

W takich warunkach religia może pełnić funkcję systemu kontroli społecznej, którego koszt jest widoczny w kapitale ludzkim, produktywności i adaptacji technologicznej.

10. Religia, konflikt i zaufanie do obcych

Konflikt religijny jest jednym z kanałów, przez które religia może silnie obniżać rozwój. Konflikt niszczy kapitał, przerywa handel, zwiększa ryzyko inwestycyjne, obniża zaufanie, powoduje migracje przymusowe i kieruje zasoby do przemocy albo ochrony. Nawet bez otwartej przemocy silna polaryzacja religijna może obniżać jakość instytucji, jeżeli obsada stanowisk, dostęp do usług i ochrona praw zależą od przynależności grupowej.

Religia może też redukować konflikt, gdy tworzy normy pokoju, pojednania i pomocy wzajemnej. Znów decyduje konfiguracja: treść doktryny, instytucje, polityka państwa, pluralizm, edukacja i stosunek do obcych. W gospodarce ważne jest zaufanie do nieznajomych, ponieważ nowoczesny rynek opiera się na transakcjach między ludźmi, którzy nie należą do jednej rodziny ani wspólnoty.

Jeżeli religia rozszerza krąg zaufania, może działać prowzrostowo. Jeżeli zamyka zaufanie wewnątrz grupy, może wspierać małe sieci, lecz ograniczać większy rynek.

11. Modlitwa jako praktyka jednostkowa

Sama modlitwa ma co najmniej trzy możliwe skutki gospodarcze.

Pierwszy skutek jest psychologiczny. Modlitwa może obniżać stres, porządkować uwagę, wspierać samoregulację, dawać sens i zwiększać odporność na niepewność. Jeżeli dzięki temu osoba lepiej śpi, mniej sięga po zachowania autodestrukcyjne, zachowuje spokój w kryzysie i podejmuje bardziej cierpliwe decyzje, efekt pośredni dla pracy może być dodatni.

Drugi skutek jest czasowy. Jeżeli modlitwa zastępuje pracę, naukę, sen albo opiekę zdrowotną, może obniżyć produktywność. Skala zależy od długości praktyk, pory dnia, organizacji pracy i tego, czy wspólnota traktuje modlitwę jako dodatek do obowiązków, czy jako priorytet wypierający inne aktywności.

Trzeci skutek dotyczy dobrostanu poza PKB. Modlitwa może zwiększać użyteczność, nawet gdy nie zwiększa produkcji. Ekonomia dobrobytu nie powinna redukować jakości życia do wartości dodanej brutto. Jeśli praktyka religijna daje sens, więź, rytm i poczucie ładu, jej wartość może być realna mimo niskiej widoczności w rachunkach narodowych.

12. Model syntetyczny

Efekt gospodarczy religii można zapisać jako równanie pojęciowe:

Efekt religii na rozwój = normy sprzyjające współpracy + zaufanie + edukacja + sieci społeczne + samokontrola + stabilność rodziny + oszczędzanie + dobroczynność − koszt czasu − koszt restrykcji − koszt konfliktu − koszt rent instytucjonalnych − koszt norm antyedukacyjnych i antyinnowacyjnych.

Ten model wyjaśnia, dlaczego religijność nie daje jednej odpowiedzi dla wszystkich krajów i epok. Dwie społeczności o wysokiej religijności mogą mieć przeciwne wyniki gospodarcze. W jednej religia finansuje szkoły, tworzy zaufanie do obcych, wspiera przedsiębiorczość i obniża koszt transakcji. W drugiej pochłania czas, ogranicza edukację kobiet, zamyka rynek wewnątrz grupy i wzmacnia hierarchię rentierską.

W najnowszych przeglądach ekonomia religii odchodzi od prostego sporu o „etykę pracy”. Becker, Rubin i Woessmann opisują religię jako czynnik oddziałujący przez kapitał fizyczny, kapitał ludzki, populację i produktywność całkowitą. To znaczy, że religia może wchodzić w większość głównych mechanizmów długookresowego wzrostu (Becker, Rubin i Woessmann, 2024).

13. Dlaczego PKB nie rozstrzyga sprawy

PKB jest miarą produkcji, a nie pełną miarą ludzkiego życia. Praktyka religijna może zmniejszać czas pracy, a równocześnie zwiększać dobrostan. Może osłabiać wzrost krótkookresowy, a wzmacniać wspólnotę, pomoc wzajemną i stabilność rodziny. Może też robić odwrotnie: zwiększać dyscyplinę pracy i oszczędzanie, a jednocześnie obniżać autonomię jednostek albo tworzyć presję społeczną.

Ekonomicznie trzeba więc rozdzielić trzy pytania:

1. Czy religia zwiększa mierzoną produkcję?
2. Czy religia zwiększa dobrostan ludzi?
3. Czy religia robi to kosztem wolności, edukacji, zdrowia albo równego dostępu do instytucji?

Te pytania nie muszą mieć tej samej odpowiedzi. Badanie Ramadanu pokazuje spadek produkcji i wzrost dobrostanu. Badanie protestantyzmu w Prusach pokazuje możliwy wzrost produktywności przez edukację. Badanie Barro i McCleary’ego sugeruje dodatni efekt przekonań i ujemny efekt intensywnego uczestnictwa, po uwzględnieniu drugiego wymiaru religijności.

14. Co wynika z tego dla polityki publicznej

Państwo nie powinno zakładać, że religijność automatycznie wspiera gospodarkę. Nie powinno też zakładać, że praktyki religijne są wyłącznie kosztem. Sensowna polityka publiczna patrzy na kanały.

Jeżeli wspólnota religijna dostarcza edukację, pomoc społeczną, opiekę, integrację migrantów i wsparcie w kryzysie, może być partnerem instytucjonalnym. Jeżeli tworzy bariery edukacyjne, utrwala dyskryminację albo przejmuje zasoby publiczne bez rozliczalności, generuje koszt społeczny. Jeżeli praktyki religijne wpływają na czas pracy, rynek powinien umieć je uwzględnić, ale bez mylenia elastyczności z finansowaniem przywileju.

Dla gospodarki najkorzystniejsza jest taka konfiguracja, w której religia produkuje zaufanie, edukację, opiekę i samokontrolę, a nie blokuje nauki, konkurencji, mobilności i udziału kobiet w rynku pracy. Wtedy jej efekt może być dodatni także w rachunku wzrostu.

Wniosek

Modlitwa i religia mogą spowalniać gospodarkę, gdy zwiększają koszt czasu, ograniczają pracę, edukację, mobilność albo innowacje. Mogą wspierać rozwój, gdy tworzą normy zaufania, samokontroli, edukacji, oszczędzania, współpracy i wzajemnej pomocy. Mogą także zwiększać dobrostan bez widocznego wzrostu PKB.

Najbardziej uczciwa odpowiedź brzmi: religia jest technologią społeczną. Czasem działa jak narzędzie koordynacji, zaufania i edukacji. Czasem działa jak kosztowna instytucja pochłaniająca czas i zasoby. Czasem poprawia życie ludzi w sposób, którego PKB nie mierzy.

Spór o wpływ religii na gospodarkę nie powinien zaczynać się od pytania, czy religia jest „dobra” albo „zła” dla wzrostu. Powinien zaczynać się od mapy mechanizmów: czas, normy, kapitał ludzki, zaufanie, instytucje, sieci, konflikt i dobrostan. Dopiero wtedy widać, dlaczego ta sama modlitwa może być dla jednej osoby źródłem dyscypliny i spokoju, a dla rachunku narodowego pozycją o koszcie alternatywnym.

Źródła

Barro, R. J., McCleary, R. M. (2003). Religion and Economic Growth. American Sociological Review; NBER Working Paper No. 9682.

Becker, S. O., Woessmann, L. (2009). Was Weber Wrong? A Human Capital Theory of Protestant Economic History. Quarterly Journal of Economics, 124(2), 531–596.

Becker, S. O., Rubin, J., Woessmann, L. (2024). Religion and Growth. Journal of Economic Literature, 62(3), 1094–1142.

Becker, S. O., Rubin, J., Woessmann, L. (2020). Religion in Economic History: A Survey. CESifo Working Paper No. 8365.

Campante, F., Yanagizawa-Drott, D. (2015). Does Religion Affect Economic Growth and Happiness? Evidence from Ramadan. Quarterly Journal of Economics, 130(2), 615–658.

Guiso, L., Sapienza, P., Zingales, L. (2003). People’s Opium? Religion and Economic Attitudes. Journal of Monetary Economics, 50(1), 225–282.

Iannaccone, L. R. (1998). Introduction to the Economics of Religion. Journal of Economic Literature, 36(3), 1465–1495.

Knack, S., Keefer, P. (1997). Does Social Capital Have an Economic Payoff? A Cross-Country Investigation. Quarterly Journal of Economics, 112(4), 1251–1288.

La Porta, R., Lopez-de-Silanes, F., Shleifer, A., Vishny, R. W. (1997). Trust in Large Organizations. American Economic Review Papers and Proceedings, 87(2), 333–338.

McCleary, R. M., Barro, R. J. (2006). Religion and Economy. Journal of Economic Perspectives, 20(2), 49–72.