7 eksperymentów psychologicznych, które nie przeszłyby dziś komisji etycznej – i czego nas uczą

Pracujesz nad doktoratem z psychologii lub etyki badań? Potrzebujesz pomocy w sformułowaniu tematu, modelu badawczego albo rewizji literatury? Skontaktuj się z nami – razem stworzymy solidną i nowoczesną podstawę dla Twojej pracy naukowej.

Siedem opisanych niżej eksperymentów – od „Małego Alberta” po transorbitalne lobotomie – stały się klasycznymi dowodami na to, jak łatwo w imię „postępu” można przekroczyć granice etyki. Każdy z nich łamał co najmniej jedną z trzech zasad Raportu Belmont (szacunek dla osób, dobroczynność, sprawiedliwość) oraz współczesne standardy APA i Common Rule. Analiza pokazuje jednak, że z każdego moralnego potknięcia nauka wyniosła także cenne lekcje: o mocy sytuacji, naturze posłuszeństwa, plastyczności strachu czy niebezpieczeństwie „rozwiązań” medycznych pozbawionych dowodów.

1. Eksperyment więzienny Stanforda (1971)

Co się wydarzyło?

Philip Zimbardo zaprosił 24 studentów do symulowanego więzienia; w ciągu sześciu dni część „strażników” przyjęła role sadystów, a „więźniowie” zaczęli przejawiać objawy załamania psychicznego (American Psychological Association).

Dlaczego dziś byłby odrzucony?

Brak pełnej zgody poinformowanej, wysoki poziom psychicznej krzywdy i konflikt interesów badacza-nadzorcy naruszałyby obecne zasady minimalizacji ryzyka i oddzielenia ról badacza od terapeuty/zwierzchnika (Time, Stanford Prison Experiment).

Czego nas uczy?

Eksperyment unaocznił, że to nie „źli ludzie”, lecz sytuacja sprzyja tyranii – ale późniejsze analizy podważyły zarówno metody, jak i tezę o deterministycznej sile sytuacji (Stanford Prison Experiment). Obecnie repliki (np. BBC Prison Study) kładą nacisk na przywództwo i normy grupowe, a nie samą strukturę.

2. Posłuszeństwo Milgrama (1961-1963)

Co się wydarzyło?

Ochotnicy mieli razić „ucznia” prądem do 450 V; 65 % wykonało polecenie do końca – choć w rzeczywistości nikomu nie zadano bólu (Wikipedia).

Dlaczego dziś byłby odrzucony?

Stres emocjonalny i świadoma, długotrwała dezinformacja łamią zasadę świadomej zgody i wymóg szybkiego odsłonięcia mistyfikacji (American Psychological Association, American Psychological Association).

Czego nas uczy?

Badanie unaoczniło wagę autorytetu i kontekstu sytuacyjnego, inspirując późniejsze, bardziej etyczne repliki z „stop-kluczem”, które pozwalają uczestnikom przerwać udział w każdej chwili (PMC).

3. „Mały Albert” (1920)

Co się wydarzyło?

John B. Watson warunkował u niemowlęcia lęk przed białym szczurem, łącząc kontakt ze szczurem z głośnym uderzeniem młotka (Wikipedia).

Dlaczego dziś byłby odrzucony?

Brak zgody matki (lub presja ekonomiczna wet-nurse), niemożność wycofania dziecka i celowe wywoływanie trwałego lęku łamią zasadę „non-maleficence” oraz wymóg odwracalności skutków (IFLScience).

Czego nas uczy?

Eksperyment przyspieszył rozwój terapii odwrażliwiania (Mary Cover Jones) oraz dyskusję nad ochroną małoletnich uczestników.

4. „Monster Study” (1939)

Co się wydarzyło?

Wendell Johnson i Mary Tudor wmawiali 22 sierotom, że jąkają się, by sprawdzić, czy negatyczne etykietowanie wywoła zaburzenie mowy (Wikipedia).

Dlaczego dziś byłby odrzucony?

Eksperyment na dzieciach-sierotach bez świadomej zgody opiekunów oraz długotrwała psychiczna krzywda naruszają zasadę sprawiedliwości (dobór grup wrażliwych) (Viable Insights).

Czego nas uczy?

Sprawa zakończyła się odszkodowaniem 925 000 USD w 2007 r. i utwierdziła logopedów w praktyce nieetykietowania pacjentów.

5. „Third Wave” – klasowy faszyzm (1967)

Co się wydarzyło?

Nauczyciel Ron Jones zamienił lekcję historii w pięciodniowy ruch quasi-faszystowski, by pokazać uczniom atrakcyjność totalitaryzmu (Wikipedia).

Dlaczego dziś byłby odrzucony?

Manipulacja społeczną tożsamością bez poinformowanej zgody i bez planu natychmiastowej interwencji psychologicznej łamałaby standardy IRB dla projektów edukacyjnych.

Czego nas uczy?

Eksperyment świetnie ilustruje, jak szybko normy grupowe mogą eskalować; jest wykorzystywany w treningach przeciwdziałania radykalizacji.

6. Eksperyment mimiki Landisa (1924)

Co się wydarzyło?

Carney Landis fotografował twarze uczestników, gdy wywoływał skrajne emocje – kulminacją było polecenie ścięcia żywego szczura; 1/3 to zrobiła (All That’s Interesting).

Dlaczego dziś byłby odrzucony?

Brak humanitarnego traktowania zwierząt i trauma uczestników naruszają współczesne wytyczne IACUC oraz APA dot. użycia bodźców awersyjnych.

Czego nas uczy?

Badanie, choć metodologicznie bezużyteczne, stało się przestrogą przed instrumentalnym traktowaniem zarówno ludzi, jak i zwierząt w laboratorium.

7. Transorbitalne lobotomie Freemana (1936-1967)

Co się wydarzyło?

Neurolog Walter Freeman promował „ice-pick lobotomy” jako szybkie lekarstwo na schizofrenię; wykonał ponad 3500 zabiegów w ruchomej „lobotomobile” (Psychology Today).

Dlaczego dziś byłby odrzucony?

Procedura była niesprawdzona, obarczona 14 % śmiertelnością i brakiem świadomej zgody; dodatkowo Freeman nie był chirurgiem i sam wybierał pacjentów (Wikipedia, Tidsskrift for Den norske legeforening).

Czego nas uczy?

Historia lobotomii przypomina, że „cudowne kuracje” wymagają dowodu skuteczności i niezależnej oceny ryzyka, a komitety bioetyczne muszą mieć realną władzę zatrzymywania procedur.

Współczesne standardy etyczne – dlaczego te badania by nie przeszły?

Dlaczego te historie nadal są ważne?

1. Edukacja etyczna – Analizy przypadków są skuteczniejsze niż suche regulacje; studenci szybciej rozumieją potrzebę IRB, gdy widzą realne konsekwencje.
2. Replikacja bez krzywdy – Nowoczesne technologie VR pozwalają badać zjawiska społeczne przy minimalnym ryzyku dla uczestników.
3. Czujność wobec „cudownych terapii” – Historia lobotomii ostrzega przed presją szybkich rozwiązań w medycynie i psychologii.
4. Siła sytuacji vs. odpowiedzialność – Współczesne badania pokazują, że ludzie potrafią oprzeć się złym normom, gdy mają wsparcie przywódców promujących etykę.

Rekomendacje dla badaczy i praktyków

• Zawsze planuj pre-moratorium: jasne kryteria przerwania badania przy pierwszych oznakach szkody.
• Stosuj „pre-mortem” etyczny – przewiduj najgorszy scenariusz, zanim projekt trafi do IRB.
• Używaj symulacji komputerowych lub eksperymentów naturalnych, gdy zmienna etyczna jest ryzykowna.
• Dokumentuj proces debriefingu – to nie formalność, lecz integralna część ochrony uczestników.
• Aktualizuj wiedzę: rewizja Kodeksu APA z grudnia 2024 rozszerza definicję populacji wrażliwych, obejmując m.in. osoby neuroatypowe (apps.apa.org).

Wnioski
Historia kontrowersyjnych eksperymentów psychologicznych przypomina, że metodologiczna elegancja nigdy nie usprawiedliwia cierpienia ludzi ani zwierząt. Nowoczesne regulacje nie są biurokratyczną przeszkodą, lecz systemem wczesnego ostrzegania, który pozwala uniknąć powtórzenia błędów przeszłości.

Pomysł na doktorat po przeczytaniu tego wpisu? Rozprawa doktorska może skupić się na historyczno-porównawczej analizie transformacji norm etycznych w badaniach psychologicznych na przestrzeni XX i XXI wieku, z naciskiem na przypadki graniczne (Stanford, Milgram, Third Wave). Proponowana metodologia obejmuje analizę dokumentów IRB, rewizji kodeksów APA oraz porównanie z procedurami w bioetyce klinicznej. Celem byłoby opracowanie dynamicznego modelu prognozowania ryzyka etycznego w badaniach społecznych, opartego na analizie heurystyk decyzyjnych badaczy historycznych i obecnych. Taki model mógłby posłużyć jako narzędzie prewencyjne w planowaniu eksperymentów psychologicznych o podwyższonym ryzyku.