Wpływ mikroplastików w tamponach na endometriozę – globalne badanie porównawcze

Dlaczego to ważne?
Tampony są jednym z najczęściej używanych produktów higienicznych – przeciętna osoba menstruująca zużywa ≈11 000 sztuk w ciągu życia. Wiele z nich zawiera włókna syntetyczne (polietylen, polipropylen, poliester) oraz śladowe dodatki chemiczne. Te materiały rozpadają się na mikroplastiki – cząstki <5 mm, zdolne do migracji przez błony śluzowe. Równocześnie endometrioza dotyczy ~10 % (190 mln) kobiet w wieku rozrodczym na świecie i wciąż nie znamy jej pełnej etiologii (Światowa Organizacja Zdrowia, PubMed). Rosnące dowody łączą narażenie na mikroplastiki i związki endokrynnie czynne (EDC) z zaburzeniami układu rozrodczego – stąd pilna potrzeba zrozumienia, czy tampony mogą być jednym z brakujących elementów tej układanki.

1. Czym są mikroplastiki w tamponach?

• Źródło cząstek. Analizy 65 marek tamponów i wkładek z 5 kontynentów wykazały obecność poliolefinowych i poliestrowych włókien, a także śladowych metali ciężkich i EDC (ftalany, parabeny) (ScienceDirect).
• Mechanizm migracji. Błona śluzowa pochwy ma ~20× większą przepuszczalność niż skóra, więc kontakt kilku godzin dziennie stwarza warunki do przenikania mikro- i nanoplastików oraz rozpuszczonych dodatków.

Warto wiedzieć: Nawet tzw. „bawełniany” tampon zwykle ma syntetyczną osłonkę zapobiegającą pyleniu włókien (ScienceDirect).

2. Endometrioza w skrócie

Endometrioza polega na rozroście tkanki podobnej do endometrium poza jamą macicy, wywołując ból, niepłodność i przewlekły stan zapalny. Globalnie obciążenie chorobą (DALY) rosło w latach 1990-2019, ze szczególnie szybkimi wzrostami w krajach o niskim i średnim dochodzie (PubMed). Leczenie koncentruje się na łagodzeniu objawów – kluczowe jest więc ograniczanie możliwych czynników środowiskowych.

3. Co już wiemy z badań laboratoryjnych i klinicznych?

Interpretacja. Zbieżność wyników od poziomu komórkowego po populacyjny wzmacnia hipotezę, że mikroniwelowane tworzywa i towarzyszące im EDC mogą inicjować lub nasilać procesy prowadzące do endometriozy:

1. Stres oksydacyjny i stan zapalny sprzyjające ektopowemu przyczepianiu się komórek endometrium.
2. Zakłócenie sygnalizacji estrogenowej (ftalany, bisfenole) – a estrogen jest głównym hormonem napędzającym chorobę.
3. Zmiany mikrobiomu pochwy obserwowane przy obecności cząstek syntetycznych mogą modulować odpowiedź immunologiczną.

4. Różnice regionalne – dlaczego „globalne badanie porównawcze”?

• Skład produktów. Udział włókien syntetycznych i stężenia EDC w tamponach różnią się nawet 5-krotnie pomiędzy markami z USA, UE i Azji (ScienceDirect).
• Regulacje. UE wprowadza Stop-Single-Use Plastics, lecz tampony i aplikatory wciąż są wyłączone z części restrykcji (ScienceDirect).
• Wzorce użycia. Tampony dominują w Ameryce Płn. i Europie Płn., podczas gdy w Azji Południowej preferowane są podpaski; to modyfikuje dawki kontaktowe.
• Dostęp do alternatyw. Kubeczek menstruacyjny z silikonu medycznego i 100 % bawełniane tampony są powszechniejsze w krajach o wysokim dochodzie (ScienceDirect).

5. Co możemy zrobić już dziś? (praktyczne wskazówki)

1. Sprawdzaj skład – wybieraj produkty bez aplikatora lub z biodegradowalną (papierową) tulejką; szukaj certyfikatu GOTS/ICEA dla bawełny.
2. Zmniejszaj czas zalegania – wymiana co ≤ 4 h ogranicza migrację cząstek.
3. Rotacja produktów – naprzemienne użycie kubeczka lub bielizny menstruacyjnej zmniejsza skumulowaną ekspozycję.
4. Wspieraj transparentność producentów – pytaj o wyniki testów na mikroplastiki i EDC; presja konsumencka przyspiesza reformulacje.
5. Udział w badaniach kohortowych – rejestry pacjentek z endometriozą często szukają ochotniczek; to przyspieszy zebranie danych wysokiej jakości.

6. Ograniczenia obecnych dowodów

• Brak badań interwencyjnych pokazujących spadek objawów po ograniczeniu mikroplastików.
• Analizy produktów obejmują głównie marki z rynków rozwiniętych; dane z Afryki i Ameryki Łac. są skąpe.
• Metody detekcji mikroplastików nie są jeszcze znormalizowane (różne zakresy wielkości, spektroskopia µFTIR vs. Raman), co utrudnia porównania międzylaboratoryjne.

Spekulacja (oznaczona): Jeśli potwierdzi się, że mikroplastiki w tamponach zwiększają ryzyko endometriozy, możemy spodziewać się regulacji analogicznych do zakazu mikrogranulek w kosmetykach – być może z szybkim przejściem na wiskozę lub biodegradowalne polimery PLA.

7. Wnioski

• Zbieżność dowodów od składu tamponów, poprzez detekcję mikroplastików w tkankach, aż po analizy epidemiologiczne wskazuje na potencjalny związek między ekspozycją z produktów menstruacyjnych a endometriozą.
• Potrzebne są badania prospektywne z biomonitoringiem cząstek i metabolitów EDC oraz precyzyjnym pomiarem ekspozycji z konkretnych marek produktów.
• Konsumenci i klinicyści mogą już teraz redukować czynniki ryzyka, wybierając produkty o znanym, prostym składzie i promując przejrzystość w branży higienicznej.

Bibliografia kluczowych badań

1. Chemical characterization of menstrual and intimate care products, Environ. Int. 2025 (ScienceDirect)
2. Zhang et al., Microplastics in human urine of women with endometriosis, J. Hazard. Mater. 2024 (ScienceDirect)
3. Kim & col., Systematic review of chemicals in menstrual products, BJOG 2023 (PubMed)
4. Li et al., Unraveling the impact of microplastics on reproductive health, Sci. Total Environ. 2024 (ScienceDirect)
5. Wu et al., Microplastics in endometrial polyps, Reprod. Toxicol. 2024 (ScienceDirect)
6. Yang et al., Phthalate exposure and endometriosis, Environ. Res. 2024 (ScienceDirect)
7. Sun et al., Microplastics in human endometrium, Sci. Total Environ. 2023 (ScienceDirect)
8. Varela-Lasheras et al., Microplastics in ovarian follicular fluid, J. Hazard. Mater. 2025 (ScienceDirect)
9. WHO Fact Sheet on Endometriosis 2022 (Światowa Organizacja Zdrowia)
10. Global Burden of Disease Endometriosis Analysis 2019 (PubMed)
11. EU Single-Use Plastics Directive impact study, Waste Manag. 2023 (ScienceDirect)

Kluczowa myśl: Choć układ przyczynowy nie jest jeszcze w pełni udowodniony, równoległy wzrost mikroplastików w naszym środowisku i przypadków endometriozy to sygnał alarmowy – zwłaszcza gdy potencjalne źródło narażenia przykładamy do śluzówki przez znaczną część życia.

Pomysł na doktorat po przeczytaniu tego wpisu? Proponowany projekt doktorancki zakłada przeprowadzenie szeroko zakrojonych, porównawczych badań kohortowych analizujących wpływ ekspozycji na mikroplastiki z tamponów na występowanie i przebieg endometriozy u kobiet z różnych regionów świata. Praca obejmowałaby innowacyjne wykorzystanie technik spektroskopowych do wykrywania mikroplastików w próbkach tkanek endometrium oraz płynach ustrojowych, a także analizę biomarkerów narażenia na związki endokrynnie czynne. Ważnym elementem projektu byłoby porównanie składu chemicznego tamponów dostępnych w różnych krajach oraz ocena wpływu czynników społeczno-ekonomicznych i wzorców higienicznych na zróżnicowanie narażenia. Celem byłoby nie tylko określenie potencjalnego związku przyczynowo-skutkowego, lecz także stworzenie rekomendacji dla zdrowia publicznego, producentów oraz organów regulacyjnych, mających na celu ochronę zdrowia kobiet na skalę globalną. Rezultaty pracy mogłyby stanowić fundament pod przyszłe regulacje oraz kampanie edukacyjne.