Wojna z wiedzą: jak naukowcy budują cyfrową Arkę Noego, by ocalić fakty przed politykami

Twój projekt badawczy utknął w martwym punkcie? Potrzebujesz wsparcia w analizie danych, strategii publikacyjnej lub nawigacji po skomplikowanym świecie nauki? Skontaktuj się z nami. Pomagamy przekształcać wyzwania badawcze w przełomowe publikacje i solidne projekty naukowe. Kliknij, aby rozpocząć kontakt.

Przez wieki ludzkość drżała na myśl o przypadkowej utracie wiedzy. Pożar Biblioteki Aleksandryjskiej stał się symbolem kruchości naszego intelektualnego dorobku. Baliśmy się chaosu, katastrof i zaniedbań. Nikt jednak nie przypuszczał, że w XXI wieku największym zagrożeniem dla nauki nie będzie przypadek, a świadoma, systematyczna i politycznie motywowana próba jej wymazania.

Żyjemy w erze, w której fakty stały się towarem politycznym. Dostęp do danych, a nawet sama ich egzystencja, zależy od kaprysu administracji. To nie jest już tylko teoretyczne zagrożenie. To dzieje się na naszych oczach. Kiedyś martwiliśmy się o tworzenie kopii zapasowych, by chronić się przed awarią dysku. Dziś musimy tworzyć je, by chronić się przed celowym działaniem rządów. To fundamentalna zmiana, która zmusza świat nauki do radykalnego przemyślenia, jak chronimy, udostępniamy i publikujemy naszą wiedzę.

Pierwszy front: wojna z danymi klimatycznymi

Atak rozpoczął się subtelnie, od zmiany słów. Ze stron internetowych amerykańskich agencji rządowych, takich jak NOAA (Narodowa Administracja Oceaniczna i Atmosferyczna), zaczęły znikać frazy takie jak „kryzys klimatyczny”. Szybko jednak okazało się, że to tylko preludium.

Kolejnym krokiem było całkowite usuwanie kluczowych baz danych. Bez rozgłosu, z dnia na dzień, zaczęto planować likwidację wieloletnich zbiorów danych dotyczących nauk o klimacie i oceanach. To tak, jakby spalić dzienniki pokładowe z wieloletniej podróży badawczej po nieznanych wodach. Bez tych danych tracimy zdolność do rozumienia długoterminowych trendów, budowania modeli prognostycznych i podejmowania świadomych decyzji.

Kontratak naukowców: międzynarodowa akcja ratunkowa

Społeczność naukowa zareagowała błyskawicznie, tworząc globalną sieć cyfrowych „ark Noego”. Instytucje takie jak Internet Archive zaczęły masowo archiwizować strony i dane rządowe w ramach projektu „Democracy’s Library”. Do akcji włączyły się również ośrodki europejskie.

Przykładem jest Pangaea, niemiecki wydawca danych dla nauk o Ziemi, który uruchomił inicjatywę ratowania amerykańskich danych zagrożonych usunięciem. Co ciekawe, ta akcja jest możliwa dzięki luce prawnej: dzieła rządu USA nie są co do zasady chronione krajowym prawem autorskim, co pozwala na ich swobodne kopiowanie i archiwizację przez podmioty zewnętrzne.

Działania te opierają się na fundamentalnych dla nowoczesnej nauki zasadach FAIR, które gwarantują, że dane naukowe są traktowane jako globalne dobro wspólne.

Drugi front: zagrożenie dla krwiobiegu medycyny – PubMed

Równie ważne jak surowe dane są opublikowane artykuły naukowe. W medycynie i naukach o życiu absolutnym centrum tego ekosystemu jest PubMed – darmowa, publiczna baza danych prowadzona przez amerykańską Narodową Bibliotekę Medycyny (NLM). To krwiobieg, który dostarcza naukowcom i lekarzom na całym świecie najnowsze wyniki badań.

Polityczne ataki na naukę uświadomiły wszystkim, jak kruchy jest ten system. Co by się stało, gdyby jedna administracja zdecydowała się go zamknąć lub ograniczyć? Ta przerażająca wizja stała się impulsem do działania. Niemiecka Medyczna Biblioteka Narodowa (ZB Med) zainicjowała projekt stworzenia „PubMed 2.0”. Jego celem nie jest proste skopiowanie bazy, ale zbudowanie zdecentralizowanej, sfederowanej i międzynarodowej infrastruktury, która stanowiłaby siatkę bezpieczeństwa dla globalnej wiedzy medycznej. To próba uniezależnienia kluczowego zasobu naukowego od polityki jednego kraju.

Trzeci front: nowa cenzura i „państwowe” czasopisma

Najnowsza i najbardziej niebezpieczna taktyka to próba przejęcia kontroli nad samym procesem publikacji. Pojawiły się groźby, że naukowcy finansowani ze środków rządowych otrzymają zakaz publikowania w czołowych czasopismach naukowych, takich jak The Lancet czy New England Journal of Medicine, pod pretekstem ich rzekomej korupcji.

W zamian proponuje się tworzenie czasopism rządowych, które publikowałyby „zatwierdzone” badania od „dobrych, prawowitych” naukowców. To wizja rodem z dystopijnych powieści – nauka upaństwowiona, w której o prawdzie decyduje urzędnik, a nie recenzent naukowy i powtarzalność eksperymentów. To frontalny atak na fundamenty metody naukowej: niezależność, krytycyzm i otwartą debatę.

Ostatnia linia obrony: diamentowa rewolucja w publikowaniu

W obliczu tych zagrożeń, dotychczasowe modele publikacji naukowych okazują się niewystarczające. Wielcy komercyjni wydawcy, dbając o swoje zyski, mogą ulec presji politycznej. Mniejsi wydawcy w modelu Open Access, choć bardziej elastyczni, również podlegają presji rynkowej.

W tej sytuacji na znaczeniu zyskuje model, który do niedawna był niszowy: Diamentowy Open Access (Diamond OA). Jego idea jest prosta i rewolucyjna:

• Brak opłat dla autora: Naukowiec nie płaci za publikację swojego artykułu.

• Brak opłat dla czytelnika: Dostęp do wiedzy jest całkowicie darmowy dla wszystkich.

Jak to możliwe? Czasopisma diamentowe są najczęściej finansowane z grantów, przez uniwersytety lub towarzystwa naukowe, a nie z opłat czy subskrypcji. Ten model biznesowy czyni je odpornymi na presję komercyjną i polityczną. Nie muszą zabiegać o przychylność ani reklamodawców, ani rządów.

W erze, gdy wiedza staje się polem bitwy, diamentowe czasopisma mogą stać się tym, czym w XX wieku był samizdat – niezależnym, podziemnym obiegiem myśli, ostatnią redutą wolnej nauki.