Sztuka jako broń: jak transparenty i piosenki zmieniają bieg historii?

Czy kiedykolwiek zastanawialiście się, jaką realną siłę ma sztuka w momentach społecznego wrzenia? Gdy na ulice wychodzą tysiące ludzi, a emocje sięgają zenitu, to właśnie obrazy, hasła i melodie stają się nośnikiem buntu i nadziei. To nie tylko ozdobniki protestów. Sztuka w ruchach społecznych to potężne narzędzie, które potrafi jednoczyć, mobilizować i nadawać sens walce o zmianę. Zrozumienie jej roli jest kluczowe, by pojąć, jak społeczeństwa reagują na niesprawiedliwość i jak rodzi się opór.

Analiza fenomenu polskiego Strajku Kobiet z 2020 roku to fascynująca podróż do serca tego zjawiska. To właśnie tam, w odpowiedzi na drastyczne zaostrzenie prawa aborcyjnego, sztuka stała się językiem rewolucji. Plakaty, grafiki, murale i piosenki zalały ulice i media społecznościowe, tworząc unikalny wizualny i dźwiękowy krajobraz protestu. To doskonały przykład, by zrozumieć, jak artyści i obywatele wykorzystują kreatywność do walki z tym, co nauka o pokoju nazywa „przemocą strukturalną”.

Przemoc, której nie widać – i sztuka, która ją demaskuje

Kiedy myślimy o przemocy, najczęściej wyobrażamy sobie fizyczny akt agresji. Jednak istnieje jej inna, bardziej podstępna forma – przemoc strukturalna. To niewidzialna siła, wbudowana w systemy społeczne, polityczne i prawne, która ogranicza prawa, wolności i szanse życiowe całych grup społecznych. Nie ma jednego oprawcy, którego można wskazać palcem. Oprawcą jest sam system.

Jak walczyć z niewidzialnym wrogiem? Odpowiedzią jest sztuka protestu. To właśnie ona:

• Uwidacznia niesprawiedliwość: Nadaje przemocy strukturalnej konkretny, wizualny kształt. Nagle to, co było abstrakcyjnym zapisem w ustawie, staje się obrazem, symbolem, który porusza i bulwersuje.

• Buduje wspólnotę: Tworzy symbole, wokół których mogą zjednoczyć się ludzie. Czerwona błyskawica stała się natychmiast rozpoznawalnym znakiem solidarności, podobnie jak arpilleras (obrazy na płótnie) tworzone przez kobiety w czasach dyktatury Pinocheta w Chile.

• Daje siłę i wyraża emocje: Pozwala skanalizować gniew, strach i bezsilność w kreatywny akt oporu. Daje poczucie sprawczości tym, którzy czują się go pozbawieni.

Artyści na barykadach: kim są polscy „artywiści”?

Fenomen Strajku Kobiet pokazał, że artyści nie muszą definiować się jako aktywiści, by ich twórczość stała się politycznym orężem. Analiza motywacji twórców, którzy udostępniali swoje prace protestującym, ujawnia fascynujące zjawisko cichego artywizmu:

• Reakcja, nie ideologia: Wielu artystów, jak graficzka Karolina Misior, przyznawało, że na co dzień nie interesuje się polityką. Jednak decyzja Trybunału Konstytucyjnego była dla nich przekroczeniem osobistej granicy, atakiem na fundamentalne poczucie wolności. Tworzenie stało się dla nich jedynym dostępnym i autentycznym sposobem wyrażenia sprzeciwu.

• Sztuka jako narzędzie: Magdalena Pankiewicz, autorka słynnej grafiki z kobiecą twarzą i błyskawicą, mówiła o poczuciu bezsilności i gniewu. Postanowiła „zrobić to, co umie najlepiej” – stworzyć sztukę i oddać ją ludziom. Jej celem było wsparcie protestujących i stworzenie tła dla ich osobistych historii.

• Empatia jako broń: Karolina Brzuszek podkreślała, że jej sztuka jest próbą przełamania obojętności i wezwaniem do empatii. Jej prace stały się „niewerbalnym, ale głośnym głosem kobiet”.

Co ważne, artyści często nie mieli pełnej kontroli nad tym, jak ich dzieła były wykorzystywane. Plakaty stawały się memami, tatuażami, nadrukami na koszulkach. Sztuka zaczynała żyć własnym życiem, a jej interpretacja zależała od kontekstu i potrzeb protestujących. To pokazuje jej niezwykłą siłę – staje się ona wspólnym dobrem, które każdy może zaadaptować do własnych potrzeb.

Siła symbolu: jak grafika i piosenka stają się hymnem protestu?

Sztuka protestu działa na wielu poziomach. Analiza multimodalna, która łączy badanie obrazu, tekstu i dźwięku, pozwala zrozumieć, dlaczego pewne dzieła stają się ikoniczne.

Sztuka towarzysząca protestom nie jest tylko ulotnym echem wydarzeń. Ona je kształtuje, przedłuża ich życie w zbiorowej pamięci i staje się częścią dziedzictwa kulturowego. Nawet gdy ruchy społeczne słabną, ich symbole pozostają potężnym przypomnieniem o walce, która się odbyła.

Czy sztuka może zmienić świat?

Sama sztuka nie obali rządu ani nie zmieni prawa. Ale ma transformacyjną moc. Daje ludziom głos, buduje solidarność i zmienia świadomość społeczną. Uczy nas, że opór jest możliwy i że kreatywność może być najskuteczniejszą bronią w walce z niesprawiedliwością.

Strajk Kobiet w Polsce pokazał, że w XXI wieku polem bitwy są nie tylko ulice, ale także przestrzeń symboliczna. A w tej przestrzeni to artyści, często nieświadomie, stają się generałami rewolucji, dostarczając amunicji w postaci obrazów i dźwięków. To lekcja, której nie możemy zapomnieć: w walce o wolność sztuka ma znaczenie. I to ogromne.

Pomysł na doktorat: „Wirusowy opór: dynamika, semiotyka i rola mediów społecznościowych w globalnym rozprzestrzenianiu się polskiej sztuki protestu”

Problem badawczy:
Sztuka polskiego Strajku Kobiet (zwłaszcza symbol czerwonej błyskawicy) w niezwykle krótkim czasie przekroczyła granice Polski, stając się rozpoznawalnym na całym świecie symbolem walki o prawa kobiet. Fenomen ten rodzi pytania o mechanizmy, które rządzą tak szybką i skuteczną globalizacją lokalnego protestu wizualnego. Niniejszy doktorat zbada, w jaki sposób sztuka protestu z 2020 roku stała się „wirusem semiotycznym” i jaką rolę w tym procesie odegrały nowe media.

Główne pytania badawcze:

1. Trajektorie dyfuzji: Jakimi kanałami (media społecznościowe, tradycyjne media, sieci aktywistów) i w jakiej formie (oryginalne grafiki, memy, remiksy, towary) polska sztuka protestu rozprzestrzeniała się na inne kraje? Jakie były kluczowe węzły i momenty w tej dyfuzji?

2. Adaptacja i rekontekstualizacja: Jak pierwotne znaczenia symboli (np. błyskawicy) były adaptowane i reinterpretowane w różnych kontekstach kulturowych i politycznych (np. podczas protestów w USA, Ameryce Łacińskiej czy innych krajach europejskich)? Czy symbol zachował swoje pierwotne znaczenie, czy też stał się „pustym znaczącym”, otwartym na nowe interpretacje?

3. Rola algorytmów i platform: W jaki sposób algorytmy platform takich jak Instagram, Twitter czy TikTok wpłynęły na widoczność i wirusowość tej sztuki? Czy specyfika poszczególnych platform promowała określone typy treści wizualnych (np. statyczne obrazy vs. krótkie wideo)?

4. Ekonomia protestu: Jak doszło do komercjalizacji symboli protestu (np. sprzedaż koszulek, gadżetów) i jakie były tego konsekwencje dla autentyczności i siły przekazu? Kto czerpał z tego korzyści – artyści, aktywiści czy podmioty komercyjne?

Metodologia (cyfrowa etnografia i analiza multimodalna):

• Śledzenie danych (data tracking): Zmapowanie rozprzestrzeniania się kluczowych hasztagów i obrazów na różnych platformach mediów społecznościowych przy użyciu narzędzi do analizy danych cyfrowych.

• Analiza zawartości (content analysis): Zbadanie tysięcy postów, komentarzy i artykułów z różnych krajów w celu zidentyfikowania, jak polskie symbole były interpretowane i wykorzystywane w lokalnych kontekstach.

• Wywiady online: Rozmowy z aktywistami, artystami i „zwykłymi” użytkownikami mediów społecznościowych z różnych części świata, którzy wykorzystywali polską sztukę protestu w swoich działaniach.

Oczekiwany wkład:
Praca będzie pionierskim studium przypadku globalnej dyfuzji sztuki protestu w erze cyfrowej. Dostarczy unikalnego wglądu w to, jak lokalne ruchy społeczne mogą osiągać globalny rezonans i jak symbole wizualne stają się uniwersalnym językiem oporu w połączonym cyfrowo świecie.

Czujesz, że Twój doktorat utknął w miejscu? Brakuje Ci przełomowej koncepcji lub klarownej struktury?

Jako doświadczeni naukowcy i mentorzy, pomagamy doktorantom przekształcić ambitne idee w solidne, błyskotliwe prace naukowe. Specjalizujemy się w naukach społecznych, pomagając w budowaniu ram teoretycznych, analizie danych i tworzeniu narracji, która broni się sama.

Umów się na bezpłatną konsultację wstępną i sprawdź, jak możemy pomóc Twojej pracy wznieść się na najwyższy poziom.