Rynki predykcyjne: mądrość tłumu czy fabryka manipulacji?

Potrzebujesz wsparcia w swoim doktoracie lub badaniach naukowych nad złożonymi zjawiskami społecznymi i technologicznymi?

Skontaktuj się z nami – pomożemy Ci przebrnąć przez metodologię, analizę danych i wyciągnąć rzetelne wnioski!

Rynki predykcyjne: kryształowa kula czy puszka pandory dla społeczeństwa?

Żyjemy w świecie nasyconym informacją, a jednocześnie spragnionym pewności. Od wieków ludzkość próbuje przewidzieć przyszłość – od wróżb z fusów po skomplikowane modele matematyczne. Współczesna technologia podsuwa nam kolejne narzędzie mające zaspokoić tę potrzebę: rynki predykcyjne. Obiecują one skondensowaną mądrość tłumu, zdolną przewidzieć wyniki wyborów, trendy gospodarcze, a nawet… no właśnie, co jeszcze? Ten temat jest niezwykle ważny, ponieważ dotyka fundamentalnych kwestii zaufania, manipulacji informacją i potencjalnych, niezamierzonych konsekwencji technologicznych innowacji. Czy rynki te są rzeczywiście krokiem naprzód, czy może otwierają drzwi do problemów, których skali jeszcze nie rozumiemy? Przyjrzyjmy się temu bliżej, łącząc perspektywę naukowca i analityka.

Czym są rynki predykcyjne? wyjaśnienie dla każdego

Wyobraźmy sobie specyficzny rodzaj giełdy. Zamiast akcji firm, handluje się tu „kontraktami” na przyszłe wydarzenia. Załóżmy, że interesuje nas wynik nadchodzących wyborów prezydenckich. Na rynku predykcyjnym można kupić „akcję” kandydata A lub kandydata B. Jeśli wielu ludzi wierzy, że wygra kandydat A i inwestuje w jego „akcje”, ich cena rośnie. Cena ta, przeliczona na prawdopodobieństwo, ma odzwierciedlać zbiorową ocenę szans danego kandydata. Podobnie jak w zakładach sportowych, kursy zmieniają się w czasie rzeczywistym. Teoretycznie, motywacja finansowa (chęć zysku) powinna skłaniać uczestników do jak najdokładniejszego analizowania dostępnych informacji i podejmowania racjonalnych decyzji. W idealnym świecie, takie zagregowane prognozy mogłyby pomagać firmom, rządom, a nawet nam samym w podejmowaniu lepszych decyzji. Brzmi obiecująco, prawda?

Potencjał tkwiący w mądrości tłumu: strona „dobra”

Idea rynków predykcyjnych ma solidne podstawy. Jako osoba, która od lat zajmuje się prognozowaniem i analizą danych (m.in. na platformach takich jak Metaculus, gdzie nie operuje się prawdziwymi pieniędzmi), dostrzegam ich zalety.

• Doskonalenie umiejętności prognostycznych: Regularne prognozowanie i weryfikacja wyników zmusza do krytycznego myślenia i identyfikacji obszarów, w których jesteśmy zbyt pewni siebie lub niedostatecznie pewni.

• Walka z błędem pewności wstecznej: Zapisane prognozy uniemożliwiają późniejsze twierdzenie „a nie mówiłem?” lub „wiedziałem, że tak będzie!”.

• Mechanizm odpowiedzialności: Wyobraźmy sobie sytuację, w której osoby publiczne, notorycznie mijające się z prawdą, musiałyby „postawić pieniądze” na swoje twierdzenia. Rynek szybko zweryfikowałby ich wiarygodność. Oszuści albo by zbankrutowali, albo zostali publicznie skompromitowani.

• Promowanie prawdziwych ekspertów: Osoby, które niekoniecznie pasują do stereotypu „eksperta medialnego”, ale posiadają realne umiejętności analityczne i prognostyczne, mogłyby zyskać na znaczeniu i wpływach.

To wszystko mogłoby prowadzić do zdrowszego i bardziej opartego na faktach dyskursu publicznego.

Ciemna strona mocy: zagrożenia i kontrowersje („zła”)

Jeśli rynki predykcyjne są tak wspaniałe, dlaczego nie są powszechne? Odpowiedź jest złożona. Rządy, delikatnie mówiąc, podchodzą do nich z dużą rezerwą. Pomijając kwestie etyczne związane z „obstawianiem” swoich przekonań czy wpływem zamożnych graczy na niektóre rynki, głównym problemem są obawy o kreowanie szkodliwych bodźców.

Przykładem może być projekt Agencji Zaawansowanych Projektów Badawczych Obrony USA (DARPA) z 2003 roku. „Rynek Analiz Politycznych” miał przewidywać wydarzenia geopolityczne, w tym zamachy stanu czy ataki terrorystyczne. Gdy informacja ta dotarła do mediów, wybuchł skandal. Nagłówki krzyczały o „rynku kontraktów terminowych na terroryzm”, sugerując, że ludzie mogliby czerpać zyski z przewidywania – a może nawet ułatwiania – tragicznych zdarzeń. Program zamknięto w ciągu 24 godzin.

Klasycznym argumentem przeciw jest tzw. „problem rynku zabójstw”. Jeśli istnieje rynek, na którym można obstawiać zabójstwo osoby publicznej, uczestnicy stawiający na „tak” mają bezpośrednią finansową motywację, by do takiego zdarzenia doprowadzić. Choć zwolennicy rynków predykcyjnych argumentują, że podobne bodźce istnieją na rynkach finansowych, a systemy prawne zapobiegają nadużyciom, rządy pozostają nieprzekonane. Skutkuje to zakazami lub silnymi regulacjami, co ogranicza możliwość empirycznego zbadania tych obaw. Z jednym istotnym wyjątkiem.

Gdy teoria zderza się z rzeczywistością: studium przypadku zakładów sportowych („brzydka”)

Zakłady sportowe, niedawno zalegalizowana w wielu miejscach forma rynku predykcyjnego, przeżywają gwałtowny wzrost. Stanowią one doskonałe pole do obserwacji potencjalnych negatywnych skutków. Pomijając już dobrze udokumentowany problem gwałtownego wzrostu uzależnienia od hazardu, zakłady sportowe pokazują, że obawy o tworzenie i wykorzystywanie perwersyjnych bodźców są jak najbardziej realne.

Świadczy o tym m.in. głośna sprawa Jontaya Portera, koszykarza NBA z drużyny Toronto Raptors. W jednym z meczów, po zdobyciu kilku zbiórek, nagle poprosił o zejście z boiska, zgłaszając kontuzję. Trzy miesiące później liga NBA ujawniła, że Porter celowo wpłynął na wynik meczu, a konkretnie na swoje statystyki, które były przedmiotem zakładów. Schemat był prosty:

Porter nie tylko obstawiał niepewne wyniki; on aktywnie na nie wpływał. Co gorsza, nie jest to odosobniony przypadek. Podobne skandale miały miejsce w tenisie, piłce nożnej, rugby, baseballu, krykiecie i wielu innych dyscyplinach. Ligi sportowe zaczynają dostrzegać te zagrożenia, podobnie jak organy regulacyjne.

Dezinformacja jako narzędzie: kolejna rysa na wizerunku

To nie koniec problemów. Rynki predykcyjne mogą również zachęcać do rozprzestrzeniania dezinformacji. Wyobraźmy sobie rynek dotyczący wyników wyborów. Kontrakt „Kandydat A wygrywa” kosztuje obecnie 0,40 USD, co oznacza 40% szans na wygraną. Grupa osób kupuje dużą liczbę tych kontraktów. Następnie, celowo rozpowszechnia w internecie fałszywe, ale wiarygodnie brzmiące plotki – np. o rzekomym wzroście poparcia dla kandydata A w kluczowych stanach, lub kompromitujące (choć nieprawdziwe) materiały na temat kandydata B.

Publiczne postrzeganie zmienia się, cena kontraktu na kandydata A skacze do 0,70 USD. Osoby, które kupiły kontrakty tanio i rozsiały plotki, mogą teraz sprzedać je z 75% zyskiem. Istnieją podejrzenia, że podobne mechanizmy mogły mieć miejsce np. podczas wyborów prezydenckich w USA w 2020 roku, choć udowodnienie celowego działania jest niezwykle trudne. Zwolennicy rynków predykcyjnych argumentują, że rynki te zachęcają również do wykrywania fałszu. Jest to po części prawda, ale:

1. Często bardziej opłacalne jest zachowanie informacji o fałszu dla siebie, by „ograć” rynek.

2. Rozpowszechnianie kłamstw jest zazwyczaj szybsze i łatwiejsze niż ich dementowanie.

W świecie zdominowanym przez rynki predykcyjne, pełne zaufanie do tego, co ludzie mówią i robią, mogłoby stać się luksusem.

Spadek zaufania: niewidoczna cena spekulacji

Incydenty takie jak sprawa Portera znacząco podkopują zaufanie publiczne do uczciwości wydarzeń, w tym przypadku sportowych. Ludzie zdają sobie sprawę, że Porter został złapany tylko dlatego, że systemy monitorujące zakłady wykryły podejrzanie wysokie kwoty i zaalarmowały NBA. Gdyby działał subtelniej, prawdopodobnie uniknąłby kary. To rodzi pytanie: ilu sportowców robi to i uchodzi im to na sucho? Jeśli nawet zawodnik NBA zarabiający setki tysięcy dolarów rocznie ulega takim pokusom, jakie ryzyko istnieje w przypadku gorzej opłacanych sportowców, np. akademickich?

Erozja zaufania to poważny problem społeczny. Jeśli przeniesiemy mechanizmy rynków predykcyjnych na inne sfery życia publicznego, czy nawet decyzje rządowe, konsekwencje mogą być trudne do przewidzenia, ale potencjalnie bardzo negatywne.

Wnioski: czy gra jest warta świeczki?

Doceniam potencjalne korzyści płynące z rynków predykcyjnych: agregowanie wiedzy, pociąganie do odpowiedzialności osób publicznych, doskonalenie naszych umiejętności prognostycznych. Niemniej jednak, jestem niezwykle ostrożny wobec pomysłu szerokiego wdrażania rynków opartych na prawdziwych pieniądzach. Doświadczenia z legalizacją zakładów sportowych – tworzenie perwersyjnych bodźców, na które ludzie reagują, dalszy spadek zaufania publicznego i wzrost uzależnienia od hazardu – są prawdopodobnie przedsmakiem tego, co mogłoby nas czekać.

Nie sądzę, by było to warte ryzyka. Na szczęście, platformy takie jak wspomniany Metaculus pokazują, że możemy czerpać większość korzyści (dokładne prognozy, odpowiedzialność, lepsze rozumowanie) bez finansowego motywowania szkodliwych zachowań. Zamiast forsować szeroką legalizację rynków predykcyjnych na pieniądze, społeczność prognostyczna powinna moim zdaniem skupić się na promowaniu tych bezpieczniejszych, niefinansowych alternatyw.