Streszczenie Wykonawcze

Niniejszy raport przedstawia kompleksową analizę gotowości polskiego systemu prawnego na wyzwania związane z załogową i bezzałogową działalnością w przestrzeni kosmicznej, ze szczególnym uwzględnieniem kontekstu misji astronauty Sławosza Uznańskiego. Misja ta, będąca pierwszym od dekad polskim załogowym lotem kosmicznym i realizowana w innowacyjnym modelu komercyjnym, stanowi historyczny sukces, ale jednocześnie bezprecedensowy test dla krajowych ram prawnych.

Analiza wykazuje fundamentalną lukę w polskim porządku prawnym: brak kompleksowej ustawy o działalności kosmicznej. Mimo ponad dekady prac legislacyjnych 1, Polska pozostaje jednym z nielicznych aktywnych państw kosmicznych bez dedykowanej regulacji, która implementowałaby kluczowe zobowiązania międzynarodowe. Dotyczy to w szczególności obowiązku autoryzacji i stałego nadzoru nad działalnością podmiotów prywatnych, ustanowienia krajowego rejestru obiektów kosmicznych oraz, co kluczowe, mechanizmu dochodzenia roszczeń regresowych od operatorów w przypadku szkód, za które Polska ponosi bezwzględną odpowiedzialność międzynarodową.

Ta próżnia prawna tworzy paradoks, w którym ambitne działania Polski w kosmosie – takie jak udział w misjach załogowych, budowa własnych konstelacji satelitarnych czy przystąpienie do programu Artemis – wyprzedzają budowę niezbędnych fundamentów prawnych. Sytuacja ta generuje poważne ryzyko finansowe i prawne dla Skarbu Państwa.

Raport identyfikuje również szereg luk w przepisach sektorowych. Status prawny astronauty, zwłaszcza w nowym, hybrydowym modelu komercyjnym, jest nieuregulowany w polskim prawie pracy, prawie podatkowym i systemie ubezpieczeń społecznych. Powoduje to niepewność co do opodatkowania jego dochodów, zakresu ochrony socjalnej oraz zasad odpowiedzialności.

W oparciu o analizę porównawczą ustawodawstwa wiodących państw kosmicznych (USA, Francja, Niemcy) oraz scenariusze problemowe, raport formułuje następujące kluczowe rekomendacje:

  1. Pilne przyjęcie Ustawy o Działalności Kosmicznej: Jest to absolutny priorytet w celu zamknięcia krytycznej luki prawnej i zapewnienia zgodności z międzynarodowymi zobowiązaniami Polski.
  2. Nowelizacja przepisów sektorowych: Niezbędne jest dostosowanie ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych w celu jednoznacznego uregulowania opodatkowania dochodów astronautów ESA oraz rozważenie wprowadzenia specjalnych regulacji dotyczących „kosmicznego stosunku pracy”.
  3. Wdrożenie Krajowego Programu Kosmicznego: Przyjęcie tego strategicznego dokumentu z zapewnionym wieloletnim finansowaniem jest warunkiem koniecznym dla spójnego i dynamicznego rozwoju polskiego sektora kosmicznego.

Misja Sławosza Uznańskiego jest nie tylko źródłem narodowej dumy, ale także ostatecznym wezwaniem do działania dla polskiego ustawodawcy. Stworzenie nowoczesnych i kompleksowych ram prawnych jest warunkiem sine qua non dla zapewnienia bezpieczeństwa, ochrony interesów państwa i dalszego, zrównoważonego rozwoju polskiej obecności w kosmosie.

Część I: Międzynarodowe Ramy Prawne Działalności Kosmicznej i ich Implikacje dla Polski

Działalność państw w przestrzeni kosmicznej nie odbywa się w próżni prawnej. Jest regulowana przez rozbudowany system prawa międzynarodowego, którego filarami są traktaty wypracowane pod auspicjami Organizacji Narodów Zjednoczonych. Polska, jako aktywny uczestnik ery kosmicznej, jest stroną większości tych umów, co nakłada na nią konkretne zobowiązania. Zrozumienie tych zobowiązań jest kluczowe dla oceny gotowości polskiego prawa krajowego, ponieważ to one stanowią bezpośredni impuls do tworzenia wewnętrznych regulacji.

Filary Prawa Kosmicznego ONZ: Zobowiązania Państwa-Strony

Podstawę międzynarodowego publicznego prawa kosmicznego stanowi pięć traktatów ONZ.2 Polska ratyfikowała cztery z nich, co czyni ich postanowienia wiążącymi dla Rzeczypospolitej Polskiej.4 Analiza tych dokumentów wykracza poza akademicką egzegezę; ujawnia ona konkretne obowiązki, których realizacja jest niemożliwa bez odpowiednich aktów prawa krajowego.

  • Traktat o przestrzeni kosmicznej (1967): Nazywany „Magna Carta” prawa kosmicznego, ustanawia fundamentalne zasady.8 Z perspektywy legislacji krajowej najważniejsze są trzy jego artykuły:
  • Artykuł VI jest kamieniem węgielnym odpowiedzialności państwa. Stanowi on, że państwa-strony ponoszą międzynarodową odpowiedzialność za krajową działalność w przestrzeni kosmicznej, niezależnie od tego, czy jest ona prowadzona przez agendy rządowe, czy przez podmioty pozarządowe. Co więcej, działalność podmiotów prywatnych wymaga „upoważnienia i stałego nadzoru” ze strony odpowiedniego państwa.10 Ten zapis wprost wymusza na państwie stworzenie krajowego systemu licencyjnego lub zezwoleń, bez którego nie jest ono w stanie wypełnić obowiązku nadzoru.
  • Artykuł VII ustanawia zasadę międzynarodowej odpowiedzialności państwa za szkody wyrządzone przez jego obiekty kosmiczne.11
  • Artykuł VIII stanowi, że państwo, w którego rejestrze znajduje się obiekt kosmiczny, zachowuje nad nim jurysdykcję i kontrolę, a także nad jego załogą, podczas pobytu w przestrzeni kosmicznej.11 Jest to fundament dla określania, czyje prawo – cywilne, karne czy administracyjne – obowiązuje na orbicie.
  • Układ o ratowaniu kosmonautów (1968): Ta umowa, często nazywana „śpiącą królewną” prawa kosmicznego z uwagi na rzadkość jej stosowania 14, zobowiązuje państwa do udzielania wszelkiej możliwej pomocy astronautom – traktowanym jako „wysłannicy ludzkości” – w razie wypadku, niebezpieczeństwa lub przymusowego lądowania.8 Mimo braku precedensów, jej postanowienia są kluczowe dla planowania i reagowania w scenariuszach awaryjnych z udziałem załóg.
  • Konwencja o międzynarodowej odpowiedzialności za szkody (1972): Konwencja ta rozwija zasady z Artykułu VII Traktatu o przestrzeni kosmicznej. Ustanawia reżim odpowiedzialności absolutnej (na zasadzie ryzyka) za szkody wyrządzone przez obiekt kosmiczny na powierzchni Ziemi lub statkowi powietrznemu w locie, oraz odpowiedzialność na zasadzie winy za szkody wyrządzone w przestrzeni kosmicznej.15 Z perspektywy Polski, kluczowym jest fakt, że Konwencja reguluje jedynie odpowiedzialność na poziomie międzypaństwowym. Nie określa ona natomiast, w jaki sposób państwo, które wypłaciło odszkodowanie, może dochodzić zwrotu poniesionych kosztów od prywatnego operatora, którego działanie lub zaniechanie doprowadziło do szkody. Ta kwestia, znana jako prawo regresu, musi zostać uregulowana w prawie krajowym.10
  • Konwencja o rejestracji obiektów (1975): Zobowiązuje ona państwa do prowadzenia krajowego rejestru obiektów wypuszczanych w przestrzeń kosmiczną oraz do przekazywania informacji o tych obiektach Sekretarzowi Generalnemu ONZ.8 Akt rejestracji nie jest jedynie formalnością; to z nim wiąże się wykonywanie jurysdykcji (zgodnie z Art. VIII Traktatu) i ponoszenie międzynarodowej odpowiedzialności.10

Zobowiązania wynikające z tych traktatów stanowią bezpośredni i nieunikniony impuls legislacyjny. Łańcuch przyczynowo-skutkowy jest jednoznaczny: ratyfikowane przez Polskę umowy międzynarodowe tworzą wiążące zobowiązania. Artykuł VI Traktatu o przestrzeni kosmicznej wymaga autoryzacji i nadzoru nad sektorem prywatnym. Konwencja o odpowiedzialności czyni państwo finansowo odpowiedzialnym za szkody, ale pozostawia mu zadanie stworzenia mechanizmu odzyskiwania tych środków od winnego operatora. Konwencja o rejestracji nakazuje utworzenie krajowego rejestru. Żaden z tych trzech filarów – autoryzacja, regres i rejestracja – nie może być w pełni i skutecznie zrealizowany bez dedykowanej, krajowej ustawy o działalności kosmicznej. Jej brak oznacza, że Polska nie w pełni implementuje swoje zobowiązania międzynarodowe, co stanowi nie tylko zaniedbanie prawne, ale i poważne ryzyko strategiczne i finansowe dla państwa.

Ramy Prawne Międzynarodowej Stacji Kosmicznej (ISS)

Dla misji załogowych na niskiej orbicie Ziemi, ogólne ramy traktatów ONZ są uzupełnione przez lex specialis – Porozumienie Międzyrządowe w sprawie Międzynarodowej Stacji Kosmicznej (IGA) z 1998 roku.17 Ten wielostronny traktat reguluje codzienne życie i pracę na stacji, tworząc unikalny reżim prawny.

  • Zasada jurysdykcji (Art. 5 IGA): Kluczową zasadą jest, że każdy z partnerów programu (USA, Rosja, Europa, Japonia, Kanada) zachowuje jurysdykcję i kontrolę nad modułami, które zarejestrował. Co więcej, każdy partner sprawuje jurysdykcję nad swoimi obywatelami na pokładzie całej stacji, niezależnie od tego, w którym module się znajdują.17 Tworzy to skomplikowaną mozaikę jurysdykcyjną, gdzie w jednym obiekcie kosmicznym mogą obowiązywać różne porządki prawne.
  • Jurysdykcja karna (Art. 22 IGA): Państwa partnerskie mogą ścigać przestępstwa popełnione na pokładzie stacji przez swoich obywateli. Sytuacja komplikuje się, gdy ofiara przestępstwa jest obywatelem innego państwa partnerskiego. W takim przypadku IGA przewiduje procedurę konsultacji między państwem obywatelstwa sprawcy a państwem obywatelstwa ofiary. Państwo ofiary może sprzeciwić się jurysdykcji państwa sprawcy, co otwiera drogę do złożonych negocjacji dyplomatycznych w celu ustalenia, które państwo ostatecznie przeprowadzi postępowanie karne.20
  • Wzajemne zrzeczenie się odpowiedzialności (Cross-Waiver of Liability, Art. 16 IGA): Jest to fundamentalny mechanizm mający na celu promowanie współpracy i minimalizowanie sporów sądowych. Partnerzy IGA, a także ich wykonawcy i podwykonawcy (tacy jak Axiom Space), wzajemnie zrzekają się roszczeń odszkodowawczych za większość szkód powstałych w ramach „Chronionych Operacji Kosmicznych” (Protected Space Operations).23 Zrzeczenie to ma jednak istotne wyjątki: nie obejmuje roszczeń wniesionych przez osobę fizyczną (np. astronautę) z tytułu uszczerbku na zdrowiu lub śmierci, a także szkód wyrządzonych w wyniku umyślnego działania.24

Złożoność prawna misji komercyjnej, takiej jak lot Sławosza Uznańskiego, jest znaczna. Jest to misja prywatnej, amerykańskiej firmy (Axiom Space), realizowana przy użyciu amerykańskiego statku kosmicznego (SpaceX Dragon), odbywająca się na stacji regulowanej przez IGA.25 Astronauta jest obywatelem polskim, ale działającym jako „astronauta projektowy” Europejskiej Agencji Kosmicznej (ESA).25 Polska nie jest bezpośrednim sygnatariuszem IGA, ale jest państwem członkowskim ESA, która w IGA występuje jako „Partner Europejski”.18 Tworzy to wielowarstwową siatkę powiązań prawnych. W razie incydentu karnego z udziałem polskiego astronauty, jurysdykcję co do zasady sprawowałaby Polska. Jednak w zależności od miejsca zdarzenia (np. moduł amerykański) i obywatelstwa ewentualnej ofiary, mógłby powstać konflikt jurysdykcyjny, który musiałby być rozwiązywany na drodze dyplomatycznej z udziałem Polski, ESA, USA i potencjalnie innych państw. Brak krajowej ustawy precyzującej procedury w takich przypadkach znacząco osłabia pozycję negocjacyjną Polski.

Nowe Inicjatywy Międzynarodowe: Artemis Accords i Rola ESA

Prawo kosmiczne ewoluuje. Obok wiążących traktatów ONZ, coraz większą rolę odgrywają instrumenty prawa miękkiego (soft law) oraz umowy wielostronne zawierane poza systemem ONZ.

  • Artemis Accords: Jest to promowany przez Stany Zjednoczone zestaw niewiążących prawnie zasad, mających regulować przyszłą, pokojową eksplorację Księżyca, Marsa i innych ciał niebieskich. Polska, jako jeden z pierwszych sygnatariuszy, dołączyła do tej inicjatywy, co stanowi ważną deklarację polityczną i wpisuje polskie aspiracje kosmiczne w ramy współpracy transatlantyckiej.4
  • Rola Europejskiej Agencji Kosmicznej (ESA): Dla Polski, członkostwo w ESA jest kluczową platformą dostępu do zaawansowanych technologii, programów i misji, czego przykładem jest lot Sławosza Uznańskiego.28 Konwencja o utworzeniu ESA oraz liczne regulacje wewnętrzne Agencji (np. dotyczące odpowiedzialności, ubezpieczeń czy praw własności intelektualnej) tworzą dodatkową, istotną warstwę prawną, z którą Polska musi harmonizować swoje działania i przepisy krajowe.32

Część II: Krajowy Porządek Prawny a Wyzwania Ery Kosmicznej

Analiza polskiego porządku prawnego ujawnia niepokojący rozdźwięk między dynamicznie rosnącymi ambicjami i aktywnością Polski w sektorze kosmicznym a znaczącymi opóźnieniami w tworzeniu adekwatnych ram prawnych i strategicznych. Ten stan rzeczy stanowi fundamentalne wyzwanie dla bezpiecznego i zrównoważonego rozwoju polskiej obecności w kosmosie.

Obecny Stan Prawny: Ustawa o Polskiej Agencji Kosmicznej

Głównym aktem prawnym odnoszącym się do sfery kosmicznej w polskim systemie jest Ustawa z dnia 26 września 2014 r. o Polskiej Agencji Kosmicznej (POLSA).36 Ustawa ta była kluczowym krokiem w budowie instytucjonalnego zaplecza dla polskiego sektora kosmicznego, tworząc agencję wykonawczą, której celem jest wspieranie przemysłu, nauki i administracji w wykorzystywaniu przestrzeni kosmicznej.

Zadania POLSA, zdefiniowane w ustawie, mają charakter przede wszystkim wspierający, koordynacyjny, analityczny i promocyjny.36 Agencja ma inicjować programy, wspierać polski przemysł na arenie międzynarodowej, prowadzić działalność edukacyjną oraz realizować zadania na rzecz obronności i bezpieczeństwa państwa.36

Jednakże, analiza uprawnień Agencji prowadzi do jednoznacznego wniosku: Ustawa o POLSA jest aktem niewystarczającym do uregulowania działalności kosmicznej w Polsce. Nie przyznaje ona Agencji kluczowych kompetencji regulacyjnych, które są wymagane przez prawo międzynarodowe. POLSA, w obecnym stanie prawnym, nie ma uprawnień do:

  • Wydawania zezwoleń na prowadzenie działalności kosmicznej.
  • Prowadzenia Krajowego Rejestru Obiektów Kosmicznych.
  • Sprawowania stałego nadzoru nad podmiotami prywatnymi w rozumieniu Artykułu VI Traktatu o przestrzeni kosmicznej.

Choć wczesne projekty legislacyjne przewidywały, że to POLSA będzie prowadzić rejestr 42, ostatecznie kompetencja ta nie znalazła się w ustawie o Agencji. W rezultacie, Polska posiada instytucję mającą w nazwie „kosmiczna”, ale pozbawioną podstawowych narzędzi do regulowania i nadzorowania działalności w tej domenie.

Projekt Ustawy o Działalności Kosmicznej (UD20): Spóźniona, Lecz Konieczna Odpowiedź

Próba wypełnienia tej legislacyjnej próżni trwa od ponad dekady.1 Najnowszą jej odsłoną jest projekt ustawy o działalności kosmicznej, który został wpisany do wykazu prac legislacyjnych i programowych Rady Ministrów w lutym 2024 roku pod numerem UD20.43 Projekt ten jest spóźnioną, ale absolutnie konieczną odpowiedzią na potrzeby rosnącego sektora i zobowiązania międzynarodowe Polski.

Główne cele projektu są zbieżne z zidentyfikowanymi lukami i mają na celu 10:

  1. Uregulowanie zasad i warunków prowadzenia działalności kosmicznej.
  2. Wykonanie zobowiązań międzynarodowych, w szczególności przez ustanowienie systemu nadzoru i Krajowego Rejestru Obiektów Kosmicznych.
  3. Uregulowanie odpowiedzialności cywilnej za szkody kosmiczne, w tym prawa regresu państwa wobec operatora.
  4. Ułatwienie administracji publicznej dostępu do danych satelitarnych.

Projekt ustawy przewiduje wprowadzenie kilku kluczowych mechanizmów, które mają stanowić fundament polskiego prawa kosmicznego:

  • System zezwoleń: Każda działalność kosmiczna, zarówno o charakterze gospodarczym, jak i niegospodarczym (np. naukowym), będzie wymagała uzyskania zezwolenia. Organem właściwym do jego wydawania ma być Prezes Polskiej Agencji Kosmicznej.5
  • Krajowy Rejestr Obiektów Kosmicznych (KROK): Ustawa ma stworzyć podstawę prawną do utworzenia i prowadzenia KROK przez Prezesa POLSA. Będzie to realizacja zobowiązań wynikających z Konwencji o rejestracji z 1975 roku.5
  • Odpowiedzialność i obowiązkowe ubezpieczenie: Projekt ma wprowadzić przepisy regulujące odpowiedzialność operatora za szkody oraz prawo państwa do dochodzenia od niego zwrotu wypłaconych odszkodowań. Kluczowym narzędziem ma być obowiązkowe ubezpieczenie od odpowiedzialności cywilnej (OC), którego posiadanie będzie warunkiem uzyskania zezwolenia na działalność.5
  • Nadzór i sankcje: Prezes POLSA ma zostać wyposażony w uprawnienia do sprawowania stałego nadzoru nad działalnością kosmiczną oraz do nakładania administracyjnych kar pieniężnych w przypadku naruszenia przepisów ustawy lub warunków zezwolenia.5

Prace nad ustawą nabrały tempa pod wpływem presji zewnętrznej. Jej przyjęcie jest jednym z tzw. kamieni milowych zapisanych w Krajowym Planie Odbudowy i Zwiększania Odporności (KPO). Od tego zależy uruchomienie środków finansowych m.in. na realizację kluczowych dla państwa projektów satelitarnych, takich jak MIKROGLOB i CAMILA.10

Zidentyfikowane Luki Prawne i Strategiczne

Stan obecny charakteryzuje się szeregiem fundamentalnych braków, które wykraczają poza samą nieobecność ustawy.

  • Brak ustawy o działalności kosmicznej: To największa i najbardziej brzemienna w skutki luka. Po ponad 12 latach od rozpoczęcia prac, Polska wciąż nie posiada podstawowego aktu prawnego, który jest standardem w państwach prowadzących aktywność kosmiczną.1
  • Brak Krajowego Programu Kosmicznego (KPK): Polska Strategia Kosmiczna (PSK) z 2017 roku przewidywała opracowanie i wdrożenie KPK jako dokumentu operacjonalizującego cele strategiczne. Program ten nigdy nie został przyjęty, głównie z powodu braku porozumienia co do źródeł jego finansowania.49 Skutkuje to brakiem spójnej wizji, jasno określonych priorytetów i harmonogramu działań dla całego sektora.
  • Niewystarczające i niestabilne finansowanie: Polski sektor kosmiczny, mimo swojego potencjału, cierpi na systemowe niedofinansowanie. Analizy wskazują na spadek wysokości polskiej składki na programy opcjonalne Europejskiej Agencji Kosmicznej, które są głównym mechanizmem transferu technologii i budowy zaawansowanych kompetencji w krajowym przemyśle.49
  • Brak krajowych procedur na wypadek zagrożeń kosmicznych: Polska nie posiada wdrożonych, kompleksowych procedur reagowania na zagrożenia takie jak niekontrolowany upadek na jej terytorium szczątków kosmicznych. Stworzenie takiego systemu wymaga zintegrowanych działań na poziomie planistycznym, technicznym, prawnym i edukacyjnym.51

Zarysowuje się tu wyraźny paradoks polskiej polityki kosmicznej, który można określić jako „ambicje wyprzedzające fundamenty”. Z jednej strony, Polska inwestuje w wysoce zaawansowane i widoczne na arenie międzynarodowej przedsięwzięcia, takie jak misja załogowa Sławosza Uznańskiego, budowa narodowych konstelacji satelitarnych czy przystąpienie do programu Artemis.4 Są to działania charakterystyczne dla dojrzałych graczy kosmicznych. Z drugiej strony, podstawowe narzędzia regulacyjne i strategiczne, takie jak ustawa kosmiczna i Krajowy Program Kosmiczny, pozostają w sferze projektów lub deklaracji.1 Ta fundamentalna rozbieżność tworzy ogromne ryzyko. Angażując się w działalność kosmiczną, czy to bezpośrednio, czy poprzez autoryzację swoich podmiotów, państwo polskie bierze na siebie pełną i, w niektórych przypadkach, absolutną odpowiedzialność międzynarodową na mocy Artykułów VI i VII Traktatu o przestrzeni kosmicznej.10 Bez krajowej ustawy, Polska nie posiada jednak żadnego skutecznego mechanizmu prawnego, aby zarządzać tym ryzykiem – na przykład poprzez zmuszenie prywatnego operatora do wykupienia odpowiedniego ubezpieczenia, a następnie dochodzenie od niego roszczeń regresowych. Misja Uznańskiego, sponsorowana przez polski rząd 28, jest jaskrawym przykładem tego zjawiska: państwo wspiera i promuje misję o wysokim stopniu ryzyka, nie mając w pełni gotowych narzędzi prawnych do zarządzania jego konsekwencjami.

Część III: Analiza Porównawcza i Najlepsze Praktyki Legislacyjne

Aby polski ustawodawca mógł stworzyć skuteczne i nowoczesne prawo kosmiczne, kluczowe jest przyjrzenie się rozwiązaniom przyjętym przez inne państwa. Analiza porównawcza pozwala zidentyfikować sprawdzone modele regulacyjne, uniknąć błędów popełnionych przez innych i zaadaptować najlepsze praktyki do polskich realiów.

Ustawodawstwo Dojrzałych Potęg Kosmicznych: USA i Rosja

  • Stany Zjednoczone: Posiadają najbardziej rozbudowany i wielowarstwowy system prawny regulujący działalność kosmiczną. Jego fundamentem jest National Aeronautics and Space Act z 1958 r., który powołał do życia NASA.53 Przez dekady system ten był rozwijany o kolejne akty, takie jak
    Commercial Space Launch Act, regulujący komercyjne starty i wprowadzający rygorystyczny system licencyjny nadzorowany przez Federal Aviation Administration (FAA).54 Nowsze ustawodawstwo, jak
    Commercial Space Launch Competitiveness Act z 2015 r. 54, aktywnie promuje komercjalizację, jednocześnie ustanawiając szczegółowe przepisy dotyczące ubezpieczeń, odpowiedzialności (w tym mechanizm indemnifikacji rządowej, gdzie rząd pokrywa część odszkodowań powyżej pewnego progu) 55 oraz regulacji komercyjnych lotów załogowych.55 Specjalnym aktem, TREAT Astronauts Act, zapewniono astronautom dożywotnią opiekę medyczną w związku ze schorzeniami powstałymi w wyniku misji kosmicznych.54
  • Rosja: Rosyjski model, oparty na Ustawie o działalności kosmicznej z 1993 r. 57, charakteryzuje się silną centralizacją i kontrolą państwa. Głównym decydentem w sprawach polityki kosmicznej jest Kreml.57 Ustawa jednoznacznie dopuszcza wykorzystanie technologii kosmicznych do celów obronnych i bezpieczeństwa narodowego.57 Zawiera również przepisy regulujące status prawny kosmonautów, w tym procedury ich selekcji, szkolenia i formowania załóg.13 Na arenie międzynarodowej Rosja, mimo militarnego wymiaru swojego programu, aktywnie promuje ideę traktatowego zakazu militaryzacji kosmosu.57

Rozwiązania Europejskie: Francja, Niemcy, Włochy

Państwa europejskie, działające w ramach Europejskiej Agencji Kosmicznej, wypracowały różne modele krajowego prawa kosmicznego, które mogą stanowić cenne wzorce dla Polski.

  • Francja: Francuska Ustawa o operacjach kosmicznych (FSOA) z 2008 r. jest uznawana za jedną z najbardziej kompleksowych i rygorystycznych w Europie.60 Wprowadza ona dwustopniowy system: ogólnej licencji dla operatora oraz szczegółowej autoryzacji dla każdej operacji kosmicznej. Kluczowym i unikalnym elementem francuskiego prawa są bardzo szczegółowe Regulacje Techniczne (RT), opracowane przez francuską agencję kosmiczną CNES. Określają one precyzyjne wymogi techniczne dla operatorów, zwłaszcza w zakresie ograniczania powstawania śmieci kosmicznych, co jest przykładem najlepszych praktyk na skalę światową.60
  • Niemcy: Niemcy, podobnie jak Polska, przez długi czas nie posiadały kompleksowej ustawy, opierając się na regulacjach instytucjonalnych Niemieckiej Agencji Kosmicznej (DLR) i bezpośrednim stosowaniu prawa międzynarodowego.65 Jednak w odpowiedzi na rozwój sektora prywatnego, rząd federalny przygotował założenia do krajowej ustawy kosmicznej (WRG).67 Projekt ten, podobnie jak polski, przewiduje system zezwoleń na działalność kosmiczną, wymóg posiadania obowiązkowego ubezpieczenia OC w celu zabezpieczenia prawa regresu państwa oraz uwzględnienie interesów bezpieczeństwa narodowego.67 Ciekawym i wartym rozważenia rozwiązaniem jest propozycja, aby niemieckie prawo mogło zostać wyłączone, jeśli działalność jest już regulowana przez prawo innego państwa, które zapewnia równoważny poziom ochrony.68
  • Włochy: Włochy również podjęły niedawno kroki w celu stworzenia krajowych ram prawnych dla dynamicznie rozwijającej się gospodarki kosmicznej, procedując projekt ustawy w tym zakresie.69 Projekt ten definiuje „działalność kosmiczną”, wprowadza wymóg autoryzacji dla każdej operacji, obowiązkowe ubezpieczenie OC oraz tworzy specjalny Fundusz Ekonomii Kosmicznej, mający na celu wspieranie rozwoju rynku.69

Model Chiński: Państwowa Kontrola i Stopniowe Otwarcie

Chiny nie posiadają jednej, skodyfikowanej ustawy kosmicznej. Ich system prawny opiera się na szeregu rozproszonych regulacji administracyjnych, wydawanych przez różne organy państwowe (np. SASTIND). Kluczowe akty to m.in. przepisy dotyczące rejestracji obiektów kosmicznych z 2001 r. oraz przepisy o pozwoleniach na komercyjne projekty startów z 2002 r..72 Mimo braku jednego aktu, Chiny, jako strona czterech głównych traktatów ONZ, implementują wynikające z nich zobowiązania, takie jak prowadzenie rejestru czy ponoszenie odpowiedzialności za szkody.72 Całość działalności kosmicznej, w tym rosnący sektor prywatny, pozostaje pod ścisłą kontrolą państwa i jego agend (CNSA, CMSA).72

Synteza i Wzorce dla Polski

Analiza porównawcza pozwala na sformułowanie listy najlepszych praktyk, które powinny zostać uwzględnione w polskim procesie legislacyjnym:

  • Kompleksowość i precyzja: Francuski model pokazuje wartość posiadania nie tylko ogólnej ustawy, ale również szczegółowych rozporządzeń technicznych, które precyzują wymogi bezpieczeństwa i zrównoważonego wykorzystania kosmosu.
  • Zarządzanie ryzykiem finansowym państwa: Powszechnym standardem (USA, Niemcy, Włochy) jest wprowadzenie mechanizmu obowiązkowego ubezpieczenia OC dla operatorów, co zabezpiecza prawo regresu państwa i chroni pieniądze podatników.
  • Elastyczność i unikanie barier: Niemiecki pomysł uznawania równoważnych zezwoleń zagranicznych jest wart rozważenia, aby nie tworzyć niepotrzebnych obciążeń administracyjnych dla polskich firm działających na globalnym rynku.
  • Jasny podział kompetencji: Kluczowe jest precyzyjne zdefiniowanie zadań i uprawnień poszczególnych organów (POLSA, ministerstwa, urzędy regulacyjne), aby uniknąć konfliktów kompetencyjnych i paraliżu decyzyjnego.48

Poniższa tabela syntetyzuje kluczowe elementy różnych modeli regulacyjnych, stanowiąc narzędzie analityczne dla polskiego ustawodawcy. Zestawienie to pozwala na szybką identyfikację sprawdzonych rozwiązań i ocenę, w jakim stopniu projekt polskiej ustawy (UD20) wpisuje się w międzynarodowe standardy. Umożliwia to podejmowanie świadomych decyzji legislacyjnych, czerpiąc z dekad doświadczeń innych państw, zamiast tworzyć prawo od podstaw w tak złożonej dziedzinie.

Tabela 1: Porównanie kluczowych elementów krajowych ustaw kosmicznych

Cecha Regulacji Polska (projekt UD20) USA Francja Niemcy (projekt WRG) Rosja
Główny akt prawny Projekt ustawy o działalności kosmicznej National Aeronautics and Space Act (1958), Commercial Space Launch Act (1984) i inne Ustawa o operacjach kosmicznych (FSOA) (2008) Projekt ustawy kosmicznej (WRG) Ustawa o działalności kosmicznej (1993)
Organ wydający zezwolenia Prezes POLSA FAA (starty komercyjne), FCC (komunikacja), NOAA (teledetekcja) Minister ds. przestrzeni kosmicznej (na podstawie oceny CNES) Właściwa władza federalna (do ustalenia) Roskosmos / Rząd Federacji Rosyjskiej
Forma zezwolenia Zezwolenie na działalność Licencja na start/reentry, licencja na operacje Licencja dla operatora + autoryzacja dla operacji Zgoda na działalność Licencja na działalność
Reżim odpowiedzialności Odpowiedzialność operatora, prawo regresu państwa Odpowiedzialność operatora, indemnifikacja rządowa powyżej progu ubezpieczenia Odpowiedzialność operatora, prawo regresu państwa Odpowiedzialność operatora, prawo regresu państwa Odpowiedzialność państwa, licencjonowanie podmiotów
Wymogi ubezpieczeniowe Obowiązkowe ubezpieczenie OC (szczegóły w rozporządzeniu) Obowiązkowe ubezpieczenie OC do maksymalnej prawdopodobnej straty (MPL) Obowiązkowe ubezpieczenie OC (wysokość ustalana indywidualnie) Obowiązkowe ubezpieczenie OC lub inna gwarancja finansowa Wymogi licencyjne
Kluczowe cechy szczególne Presja wdrożenia w ramach KPO; długi proces legislacyjny Silne wsparcie dla komercjalizacji; szczegółowe regulacje dla lotów załogowych Bardzo szczegółowe regulacje techniczne (RT) dot. m.in. śmieci kosmicznych Możliwość uznania zezwoleń zagranicznych Silna kontrola państwa; wyraźne powiązanie z celami obronnymi

Część IV: Status Prawny Polskiego Astronauty – Studium Przypadku Sławosza Uznańskiego

Misja Sławosza Uznańskiego, realizowana w nowatorskim, hybrydowym modelu współpracy między agencją międzynarodową (ESA), państwem narodowym (Polska) i podmiotem komercyjnym (Axiom Space), stanowi bezprecedensowe wyzwanie dla polskiego systemu prawnego. Analiza jego statusu prawnego przekłada abstrakcyjne zasady na konkretne, praktyczne problemy, z którymi Polska musi się zmierzyć.

Jurysdykcja i Odpowiedzialność na Orbicie

Jurysdykcja karna i cywilna

Przestrzeń kosmiczna nie jest strefą bezprawia. Zgodnie z Artykułem VIII Traktatu o przestrzeni kosmicznej, państwo rejestracji zachowuje jurysdykcję nad obiektem i jego załogą.12 W przypadku Międzynarodowej Stacji Kosmicznej, reżim ten został uszczegółowiony w IGA, tworząc mozaikę jurysdykcji.17 Polski astronauta, jako obywatel RP, podlega polskiej jurysdykcji karnej na mocy zasady personalnej, co zostało potwierdzone w Art. 22 IGA, który przyznaje państwom partnerskim prawo do ścigania swoich obywateli za przestępstwa popełnione na pokładzie stacji.21

Problem pojawia się jednak w przypadku konfliktu jurysdykcji. Gdyby polski astronauta popełnił czyn zabroniony na przykład w amerykańskim module Destiny, a ofiarą byłby astronauta amerykański, prawo do jurysdykcji rościłyby sobie zarówno Polska (na zasadzie personalnej), jak i Stany Zjednoczone (na zasadzie terytorialnej – moduł jest traktowany jak terytorium USA – oraz personalnej wobec ofiary). IGA przewiduje w takiej sytuacji mechanizm konsultacji dyplomatycznych 20, jednak jego skuteczność zależy od woli politycznej zaangażowanych państw. Polska, przystępując do takich negocjacji, byłaby w trudnej sytuacji, nie posiadając żadnych krajowych przepisów proceduralnych regulujących prowadzenie czynności śledczych w przestrzeni kosmicznej, takich jak zabezpieczanie dowodów na orbicie.

Odpowiedzialność za wypadek

Kwestia odpowiedzialności za wypadek z udziałem polskiego astronauty lub przez niego spowodowany jest niezwykle złożona i angażuje wielu aktorów:

  • Polska: Jako państwo sponsorujące misję 28 i państwo obywatelstwa astronauty, ponosi odpowiedzialność polityczną i potencjalnie prawną na arenie międzynarodowej.
  • Europejska Agencja Kosmiczna (ESA): Sławosz Uznański jest „astronautą projektowym” ESA.25 ESA posiada własne, rozbudowane regulacje dotyczące odpowiedzialności i ubezpieczeń, które obejmują jej działalność i personel.34
  • Axiom Space: Jako komercyjny organizator misji i dostawca usług, ponosi odpowiedzialność wynikającą z kontraktów zawartych z ESA i Polską.31
  • NASA i partnerzy IGA: Ich odpowiedzialność cywilna za szkody jest w dużej mierze ograniczona przez mechanizm cross-waiver of liability.24 Jednak, jak wspomniano, zrzeczenie to nie chroni przed roszczeniami samego astronauty z tytułu uszczerbku na zdrowiu ani przed odpowiedzialnością za szkody wyrządzone umyślnie.

Rozstrzygnięcie, kto i w jakim zakresie ponosi odpowiedzialność, zależeć będzie od szczegółowej analizy umów trójstronnych (Polska-ESA-Axiom) oraz umów między Axiom a NASA. Kluczowe jest, jak w tych kontraktach rozłożono ryzyko i obowiązki ubezpieczeniowe.

Stosunek Pracy, Podatki i Ubezpieczenia

Charakter prawny umowy astronauty

Tradycyjny model zakładał, że astronauta jest pracownikiem państwowej agencji kosmicznej. Status Sławosza Uznańskiego jako „astronauty projektowego” ESA jest znacznie bardziej skomplikowany. Personel ESA co do zasady podlega wewnętrznym regulacjom Agencji, a nie krajowemu prawu pracy, i jest chroniony immunitetem jurysdykcyjnym przed sądami krajowymi.32 Astronauci korpusu ESA posiadają umowy o pracę z Agencją, które regulują ich warunki zatrudnienia, wynagrodzenie i świadczenia.79 Należy jednak ustalić, czy status „astronauty projektowego”, finansowanego przez państwo członkowskie na potrzeby konkretnej misji, jest w pełni tożsamy ze statusem stałego członka korpusu astronautów i czy podlega tym samym regulacjom. Polski Kodeks Pracy nie zawiera żadnych przepisów odnoszących się do specyfiki „kosmicznego stosunku pracy”.

Reżim podatkowy

Kwestia opodatkowania dochodów polskiego astronauty jest przykładem krytycznej luki prawnej. Zgodnie z polskimi przepisami, Sławosz Uznański najprawdopodobniej pozostaje polskim rezydentem podatkowym, posiadając w Polsce ośrodek interesów życiowych.82 To z kolei rodzi po jego stronie tzw. nieograniczony obowiązek podatkowy, czyli obowiązek rozliczenia w Polsce wszystkich swoich dochodów, niezależnie od miejsca ich uzyskania.85

Z drugiej strony, personel organizacji międzynarodowych, takich jak ESA, jest co do zasady zwolniony z krajowych podatków dochodowych od wynagrodzeń otrzymywanych od tej organizacji.79 Polska ustawa o podatku dochodowym od osób fizycznych w art. 21 ust. 1 pkt 46 przewiduje zwolnienie dla dochodów otrzymanych od organizacji międzynarodowych, ale tylko jeśli podstawą zwolnienia są ratyfikowane umowy międzynarodowe.88 W przypadku ESA, która nie jest instytucją Unii Europejskiej, a jej Konwencja nie została ratyfikowana przez Polskę w sposób tworzący bezpośredni skutek w prawie podatkowym, zastosowanie tego zwolnienia jest wysoce niejednoznaczne i wymaga pilnego wydania interpretacji ogólnej przez Ministra Finansów lub nowelizacji ustawy.

Zabezpieczenie społeczne i ubezpieczenie

Podobnie jak w przypadku prawa pracy, personel organizacji międzynarodowych jest zazwyczaj wyłączony z krajowych systemów ubezpieczeń społecznych i objęty wewnętrznym systemem emerytalno-rentowym i zdrowotnym organizacji. ESA posiada taki system dla swoich pracowników.79 Należy ustalić, czy obejmuje on również astronautów projektowych. Polskie przepisy o systemie ubezpieczeń społecznych (ZUS) milczą na temat astronautów i prawdopodobnie nie będą miały w tym przypadku zastosowania.89 Niezależnie od systemowego zabezpieczenia, misje kosmiczne, zwłaszcza komercyjne, są objęte wielomilionowymi polisami ubezpieczeniowymi (na życie, od następstw nieszczęśliwych wypadków, OC), których koszt i zakres są kluczowym elementem negocjacji kontraktowych.92

Nowy, hybrydowy model „astronauty komercyjnego/projektowego” stanowi fundamentalne wyzwanie dla systemów prawnych, które nie były projektowane z myślą o takiej kategorii podmiotu. Tradycyjne postrzeganie astronauty jako funkcjonariusza publicznego lub pracownika państwowego jest już nieaktualne. Misja Uznańskiego, w której jest on jednocześnie pracownikiem organizacji międzynarodowej (ESA), wysłannikiem państwa narodowego (Polska) i uczestnikiem misji prywatnej firmy (Axiom), tworzy wielowymiarowe niejasności. Czy jest on „pracownikiem” w rozumieniu polskiego prawa pracy? Czy jego dochód jest „wynagrodzeniem z ESA” w rozumieniu niejasnych przepisów podatkowych? Czy w razie wypadku jest „klientem” misji komercyjnej, czy „wysłannikiem ludzkości” chronionym przez traktaty? Polski system prawny jest całkowicie nieprzygotowany na te pytania. Pokazuje to, że przyszła legislacja kosmiczna musi zająć się nie tylko statusem prawnym obiektów w kosmosie, ale również statusem ludzi.

Własność Intelektualna Badań Naukowych

Polska misja naukowa „Ignis”, realizowana przez Sławosza Uznańskiego na ISS, obejmuje szereg eksperymentów przygotowanych przez polskie firmy i instytucje naukowe.52 Rodzi to pytanie o własność intelektualną (IP) wyników tych badań. Prawo własności intelektualnej ma charakter terytorialny, co jest fundamentalnym wyzwaniem w pozaziemskim środowisku.94

Reżim prawny w tym zakresie jest wielopoziomowy:

  • Reżim ISS (IGA): Zasadniczo, o tym, które prawo patentowe ma zastosowanie do wynalazku, decyduje jurysdykcja nad modułem, w którym został on dokonany. Wynalazek dokonany w europejskim module Columbus podlegałby prawu europejskiemu.
  • Reżim ESA: Polityka IP Europejskiej Agencji Kosmicznej generalnie stanowi, że prawa do wynalazków i danych powstałych w ramach kontraktu z ESA należą do wykonawcy (w tym przypadku – do polskich podmiotów realizujących eksperymenty). Ma to na celu promowanie komercjalizacji i transferu technologii. ESA zastrzega sobie jednak szerokie, darmowe licencje na wykorzystanie tych wyników do własnych celów badawczych i programowych.33

Ostateczny podział praw do wyników misji „Ignis” zależy od precyzyjnych zapisów w umowach zawartych między polskim rządem (MRiT/POLSA), ESA i Axiom Space. Umowy te powinny szczegółowo regulować kwestie własności, licencjonowania i komercjalizacji IP powstałego na orbicie.

Część V: Scenariusze Problemowe i Proponowane Rozwiązania

Aby w pełni zobrazować konsekwencje zidentyfikowanych luk prawnych, należy przeanalizować hipotetyczne, lecz prawdopodobne scenariusze kryzysowe. Testują one odporność polskiego systemu prawnego i pokazują, gdzie jest on najbardziej wrażliwy.

Scenariusz 1: Wypadek z udziałem polskiego astronauty

  • Problem: Polski astronauta, wykonując prace konserwacyjne na zewnątrz ISS, nieumyślnie powoduje uszkodzenie kosztownego instrumentu naukowego zamontowanego na japońskim module Kibō. Straty szacowane są na miliony dolarów.
  • Analiza: W pierwszej kolejności zastosowanie znalazłby mechanizm cross-waiver of liability z Artykułu 16 IGA.24 Ponieważ zdarzenie miałoby miejsce w ramach „Chronionych Operacji Kosmicznych”, a jego uczestnikami byliby partnerzy IGA (Japonia i Partner Europejski/Polska), Japonia (JAXA) najprawdopodobniej nie mogłaby dochodzić roszczeń odszkodowawczych od ESA czy Polski. Mechanizm ten został stworzony właśnie po to, by unikać takich sporów. Sytuacja uległaby jednak diametralnej zmianie, gdyby dochodzenie wykazało, że przyczyną uszkodzenia było rażące niedbalstwo lub umyślne działanie astronauty. W takim przypadku zrzeczenie się odpowiedzialności nie miałoby zastosowania. Japonia mogłaby wystąpić z roszczeniem do Polski jako państwa obywatelstwa astronauty. W tej sytuacji Polska, nie posiadając krajowej ustawy kosmicznej, znalazłaby się w niezwykle trudnym położeniu. Nie miałaby bowiem jasnej ścieżki prawnej do dochodzenia roszczeń regresowych od astronauty lub jego ubezpieczyciela (jeśli taki istnieje i obejmuje takie zdarzenia), a cały ciężar finansowy odszkodowania spadłby na Skarb Państwa.

Scenariusz 2: Spór prawny o charakterze karnym

  • Problem: Na pokładzie stacji, w europejskim module Columbus, dochodzi do gwałtownej kłótni i bójki między polskim astronautą a astronautą amerykańskim, w wyniku której ten drugi doznaje obrażeń ciała.
  • Analiza: Zgodnie z Art. 22 IGA, jurysdykcję karną mogłyby rościć sobie co najmniej trzy strony:
  1. Polska: na zasadzie obywatelstwa domniemanego sprawcy.
  2. Stany Zjednoczone: na zasadzie obywatelstwa ofiary.
  3. Państwa europejskie (w szczególności Niemcy, gdzie znajduje się centrum kontroli modułu Columbus): na zasadzie jurysdykcji nad modułem, traktowanym jako ich terytorium.

Rozstrzygnięcie tego konfliktu jurysdykcyjnego wymagałoby uruchomienia procedury konsultacji przewidzianej w IGA.20 Byłby to proces na wskroś dyplomatyczny. Polska musiałaby w nim uczestniczyć bez żadnego wsparcia w postaci krajowych przepisów, które regulowałyby np. sposób zbierania dowodów w przestrzeni kosmicznej, status prawny takich dowodów w polskim procesie karnym czy współpracę prokuratury z agencjami kosmicznymi. Brak takich procedur znacząco utrudniłby skuteczne dochodzenie i osłabiłby pozycję Polski w negocjacjach.

Scenariusz 3: Spór dotyczący praw własności intelektualnej

  • Problem: W ramach polskiego eksperymentu z dziedziny biotechnologii, prowadzonego w module Columbus, powstaje przełomowa technologia. Zanim polska firma zdąży ją opatentować, kluczowe dane techniczne zostają bezprawnie pozyskane i wykorzystane przez konkurencyjną firmę z państwa niebędącego członkiem ESA ani sygnatariuszem IGA.
  • Analiza: Ochrona patentowa ma charakter terytorialny. Zgodnie z zasadami IGA, wynalazek został „stworzony” na terytorium podlegającym jurysdykcji europejskiej, co daje podstawę do ubiegania się o patent np. w Europejskim Urzędzie Patentowym. Jednak dochodzenie roszczeń z tytułu naruszenia tajemnicy przedsiębiorstwa lub bezprawnego wykorzystania danych wobec podmiotu z państwa trzeciego byłoby niezwykle skomplikowane. Wymagałoby to wszczęcia postępowania przed sądami tego państwa, a jego skuteczność zależałaby od tamtejszego prawa i umów międzynarodowych o wzajemnej pomocy prawnej. Kluczowe dla zabezpieczenia interesów polskich firm byłyby precyzyjne zapisy w umowach misji (Polska-ESA-Axiom) dotyczące standardów bezpieczeństwa danych, klauzul poufności oraz procedur postępowania w przypadku naruszeń.

Część VI: Rekomendacje dla Polskiego Ustawodawcy

Wnioski płynące z niniejszej analizy prowadzą do sformułowania konkretnych rekomendacji o charakterze legislacyjnym i strategicznym. Ich wdrożenie jest niezbędne do zapewnienia bezpieczeństwa prawnego i finansowego polskiej działalności kosmicznej oraz do stworzenia stabilnych ram dla dalszego rozwoju tego sektora.

Priorytety Legislacyjne: Ustawa o Działalności Kosmicznej

  • Rekomendacja 1 (Najwyższy priorytet): Pilne przyjęcie kompleksowej Ustawy o Działalności Kosmicznej. Dalsze odkładanie tej reformy jest nie do przyjęcia. Każdy kolejny miesiąc bez ustawy to utrzymywanie stanu wysokiego ryzyka prawnego i finansowego dla Skarbu Państwa, który ponosi międzynarodową odpowiedzialność za rosnącą aktywność krajowych podmiotów bez posiadania narzędzi do jej nadzorowania i egzekwowania.
  • Rekomendacja 2 (Modyfikacje projektu UD20): Obecny projekt ustawy (UD20) stanowi dobrą podstawę, jednak wymaga doprecyzowania w kilku obszarach, w oparciu o najlepsze praktyki międzynarodowe:
  • Uściślenie wymogów ubezpieczeniowych: Ustawa powinna zawierać delegację dla ministra do wydania rozporządzenia, które precyzyjnie określi szczegółowy zakres obowiązkowego ubezpieczenia OC oraz minimalne sumy gwarancyjne, zróżnicowane w zależności od rodzaju działalności (np. inna suma dla małego satelity typu CubeSat, inna dla dużej konstelacji, a jeszcze inna dla misji załogowej). Wzorem mogą być tu rozwiązania amerykańskie i francuskie.
  • Wprowadzenie definicji „astronauty”: Ustawa powinna zdefiniować status prawny astronauty, w tym nową kategorię „astronauty komercyjnego” lub „projektowego”, aby objąć te osoby zakresem regulacji, zwłaszcza w kontekście odpowiedzialności i ewentualnych roszczeń.
  • Stworzenie mechanizmu elastyczności: Należy rozważyć wprowadzenie, na wzór niemieckiego projektu WRG 68, możliwości uznawania zezwoleń na działalność kosmiczną wydanych przez inne państwa (zwłaszcza członkowskie ESA i Unii Europejskiej), o ile zapewniają one równoważny poziom bezpieczeństwa i nadzoru. Pozwoli to uniknąć podwójnej regulacji i niepotrzebnych barier dla polskiego przemysłu działającego na arenie międzynarodowej.

Propozycje Nowych Regulacji i Nowelizacji

  • Rekomendacja 3 (Prawo podatkowe): Pilna nowelizacja ustawy o PIT lub wydanie wiążącej interpretacji ogólnej przez Ministra Finansów. Należy jednoznacznie rozstrzygnąć kwestię opodatkowania dochodów polskich astronautów (zarówno stałych członków korpusu, jak i astronautów projektowych) otrzymywanych z tytułu zatrudnienia w Europejskiej Agencji Kosmicznej. Potwierdzenie zwolnienia tych dochodów z podatku dochodowego jest kluczowe dla zapewnienia pewności prawnej i spójności z praktyką innych państw członkowskich ESA.
  • Rekomendacja 4 (Prawo pracy i ubezpieczeń społecznych): Należy rozpocząć prace analityczne nad wprowadzeniem do polskiego porządku prawnego specjalnych przepisów regulujących „kosmiczny stosunek pracy”. Mogłoby to przyjąć formę osobnego rozdziału w Kodeksie Pracy lub dedykowanej ustawy. Regulacje te powinny uwzględniać specyfikę pracy astronauty (podwyższone ryzyko, praca w warunkach ekstremalnych, długotrwałe nieobecności) i być zharmonizowane z wewnętrznymi przepisami ESA. Należy również jasno określić zasady podlegania (lub, co bardziej prawdopodobne, wyłączenia) astronautów z polskiego systemu ubezpieczeń społecznych (ZUS).
  • Rekomendacja 5 (Rozporządzenia wykonawcze): Po przyjęciu ustawy o działalności kosmicznej, kluczowe będzie niezwłoczne wydanie aktów wykonawczych, w szczególności rozporządzeń określających:
  • Szczegółowe warunki techniczne dla obiektów kosmicznych, systemów i procedur, w tym wymogi dotyczące ograniczania śmieci kosmicznych (wzorem francuskich Regulacji Technicznych 62).
  • Szczegółowy zakres obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej.10
  • Wzory wniosków o zezwolenie i szczegółowe procedury wpisu do Krajowego Rejestru Obiektów Kosmicznych.

Rekomendacje Strategiczne

  • Rekomendacja 6: Niezwłoczne przyjęcie i wdrożenie Krajowego Programu Kosmicznego (KPK). Polska musi w końcu przyjąć ten kluczowy dokument strategiczny, zapewniając mu stabilne, wieloletnie finansowanie. Tylko w ten sposób polski sektor kosmiczny uzyska spójny kierunek rozwoju i jasno określone priorytety.49
  • Rekomendacja 7: Zwiększenie i ustabilizowanie finansowania polskiego sektora kosmicznego. Należy dążyć do zwiększenia polskiej składki na programy opcjonalne ESA, które są najważniejszym narzędziem transferu zaawansowanych technologii i budowy kompetencji w krajowym przemyśle i nauce.30
  • Rekomendacja 8: Stworzenie międzyresortowego zespołu ds. zarządzania ryzykiem i odpowiedzialnością w sektorze kosmicznym. Zespół ten, składający się z przedstawicieli m.in. MRiT, MON, MSZ, MF i POLSA, powinien opracować i regularnie aktualizować krajowe procedury na wypadek incydentów kosmicznych, takich jak upadek szczątków na terytorium Polski, wzorując się na modelach proponowanych w analizach eksperckich.51

Wnioski Końcowe

Misja Sławosza Uznańskiego jest wydarzeniem o historycznym znaczeniu. Stanowi symbol rosnących aspiracji i możliwości Polski w dziedzinie eksploracji kosmosu. Jednocześnie, jak w soczewce, skupia i obnaża wszystkie słabości i zaniedbania polskiego systemu prawnego w tej domenie.

Polska, aspirując do roli znaczącego gracza na arenie kosmicznej, musi zrozumieć, że zaawansowanym projektom technologicznym musi towarzyszyć równie zaawansowana i nowoczesna infrastruktura prawna. Obecnie tak nie jest. Działanie w warunkach próżni legislacyjnej, przy jednoczesnym braniu na siebie pełnej odpowiedzialności międzynarodowej za coraz bardziej złożone i ryzykowne przedsięwzięcia, jest strategią nie do utrzymania na dłuższą metę.

Stworzenie solidnych, nowoczesnych i kompleksowych ram prawnych nie jest biurokratycznym wymogiem czy zbędnym obciążeniem dla przemysłu. Jest to warunek sine qua non dla zapewnienia bezpieczeństwa – zarówno fizycznego, jak i prawnego – ochrony interesów finansowych państwa oraz dla dalszego, zrównoważonego rozwoju dynamicznie rosnącego polskiego sektora kosmicznego. Czas na deklaracje i wieloletnie analizy minął. Czas na działanie jest teraz.

Cytowane prace

  1. Projekt ustawy o działalności kosmicznej na drodze legislacyjnej – Space24.pl, otwierano: czerwca 17, 2025, https://space24.pl/polityka-kosmiczna/polska/projekt-ustawy-o-dzialalnosci-kosmicznej-na-drodze-legislacyjnej
  2. Space Law – UNOOSA, otwierano: czerwca 17, 2025, https://www.unoosa.org/oosa/en/ourwork/spacelaw/index.html
  3. Space Law Treaties and Principles – UNOOSA, otwierano: czerwca 17, 2025, https://www.unoosa.org/oosa/en/ourwork/spacelaw/treaties.html
  4. Prawo kosmiczne w Polsce i na świecie – AstroNET, otwierano: czerwca 17, 2025, https://astronet.pl/astronomia-w-polsce/prawo-kosmiczne-w-polsce-i-na-swiecie/
  5. Polskie przepisy dotyczące przestrzeni kosmicznej – Lawmore, otwierano: czerwca 17, 2025, https://lawmore.pl/blog/polskie-przepisy-dotyczace-przestrzeni-kosmicznej
  6. Traktat o Przestrzeni Kosmicznej obowiązującym prawem międzynarodowym, otwierano: czerwca 17, 2025, https://polskieradio24.pl/artykul/2667658,traktat-o-przestrzeni-kosmicznej-obowiazujacym-prawem-miedzynarodowym
  7. Ratyfikacja przez Polskę Układu o zasadach działalności państw w zakresie badań i użytkowania przestrzeni kosmicznej, łącznie z… – Dz.U.1968.14.83 – LEX, otwierano: czerwca 17, 2025, https://sip.lex.pl/akty-prawne/dzu-dziennik-ustaw/ratyfikacja-przez-polske-ukladu-o-zasadach-dzialalnosci-panstw-w-16787240
  8. Międzynarodowe prawo kosmiczne – Wikipedia, wolna encyklopedia, otwierano: czerwca 17, 2025, https://pl.wikipedia.org/wiki/Mi%C4%99dzynarodowe_prawo_kosmiczne
  9. Prawo w kosmosie – Międzynarodowe traktaty kosmiczne – Lawmore, otwierano: czerwca 17, 2025, https://www.lawmore.pl/blog/prawo-w-kosmosie-miedzynarodowe-traktaty-kosmiczne
  10. Projekt ustawy o działalności kosmicznej – Kancelaria Prezesa Rady …, otwierano: czerwca 17, 2025, https://www.gov.pl/web/premier/projekt-ustawy-o-dzialalnosci-kosmicznej
  11. Armie kosmiczne świata – nowy krok ku militaryzacji kosmosu? | Instytut Nowej Europy, otwierano: czerwca 17, 2025, https://ine.org.pl/armie-kosmiczne-swiata-nowy-krok-ku-militaryzacji-kosmosu/
  12. PROJEKT POLSKIEGO PRAWA KOSMICZNEGO – REGULACJA NA MIARĘ XXI WIEKU? – Biblioteka Nauki, otwierano: czerwca 17, 2025, https://bibliotekanauki.pl/articles/902661.pdf
  13. National Space Law Collection: Russian Federation – UNOOSA, otwierano: czerwca 17, 2025, https://www.unoosa.org/oosa/en/ourwork/spacelaw/nationalspacelaw/russian_federation/decree_5663-1_E.html
  14. Prawo kosmiczne – Polskie Towarzystwo Astrobiologiczne, otwierano: czerwca 17, 2025, https://astrobio.pl/prawo-kosmiczne/
  15. Liability Convention – UNOOSA, otwierano: czerwca 17, 2025, https://www.unoosa.org/oosa/en/ourwork/spacelaw/treaties/introliability-convention.html
  16. Space Law: Liability for Space Debris – Aviation Accidents, otwierano: czerwca 17, 2025, https://www.aviationdisasterlaw.com/liability-for-space-debris/
  17. Politics of the International Space Station – Wikipedia, otwierano: czerwca 17, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Politics_of_the_International_Space_Station
  18. International Space Station programme – Wikipedia, otwierano: czerwca 17, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/International_Space_Station_programme
  19. International Space Station legal framework – ESA, otwierano: czerwca 17, 2025, https://www.esa.int/Science_Exploration/Human_and_Robotic_Exploration/International_Space_Station/International_Space_Station_legal_framework
  20. Jurysdykcja karna na międzynarodowej stacji kosmicznej | Doctrina …, otwierano: czerwca 17, 2025, https://czasopisma.uph.edu.pl/doctrina/article/view/1279
  21. Jurysdykcja karna w przestrzeni kosmicznej. Zarys problematyki – Wydanie – 6/2023, otwierano: czerwca 17, 2025, https://palestra.pl/pl/czasopismo/wydanie/6-2023/artykul/jurysdykcja-karna-w-przestrzeni-kosmicznej.-zarys-problematyki
  22. (PDF) Jurysdykcja karna na międzynarodowej stacji kosmicznej – ResearchGate, otwierano: czerwca 17, 2025, https://www.researchgate.net/publication/346964156_Jurysdykcja_karna_na_miedzynarodowej_stacji_kosmicznej
  23. The International Space Station: A Landmark Agreement for Global Cooperation, otwierano: czerwca 17, 2025, https://newspaceeconomy.ca/2024/08/26/the-international-space-station-a-landmark-agreement-for-global-cooperation/
  24. 1852.228-76 Cross-waiver of liability for international space station activities., otwierano: czerwca 17, 2025, https://www.acquisition.gov/nfs/1852.228-76-cross-waiver-liability-international-space-station-activities.
  25. Sławosz Uznański-Wiśniewski – Axiom Space Astronaut, otwierano: czerwca 17, 2025, https://www.axiomspace.com/astronaut/slawosz-uznanski
  26. A Pole in Space: An Opportunity for Poland – Industry, Science, and Education, otwierano: czerwca 17, 2025, https://ine.org.pl/en/a-pole-in-space-an-opportunity-for-poland-industry-science-and-education/
  27. NASA, Partners to Welcome Fourth Axiom Space Mission to Space Station – PR Newswire, otwierano: czerwca 17, 2025, https://www.prnewswire.com/news-releases/nasa-partners-to-welcome-fourth-axiom-space-mission-to-space-station-302363723.html
  28. Crisis management in the food industry: prevention, mitigation, and investigation – Videos – EU Agenda, otwierano: czerwca 17, 2025, https://euagenda.eu/videos/132712
  29. ESA project astronaut from Poland to Join Axiom Mission 4 – European Space Agency, otwierano: czerwca 17, 2025, https://www.esa.int/Newsroom/Press_Releases/ESA_project_astronaut_from_Poland_to_Join_Axiom_Mission_4
  30. Polski przemysł kosmiczny w świetle potrzeb Wojska Polskiego | Instytut Nowej Europy, otwierano: czerwca 17, 2025, https://ine.org.pl/polski-przemysl-kosmiczny-w-swietle-potrzeb-wojska-polskiego/
  31. Axiom Space, ESA Sign Agreement with Poland for Future Human Spaceflight Mission, otwierano: czerwca 17, 2025, https://www.axiomspace.com/release/poland-esa-agreement
  32. (PDF) Legal Status of the European Space Agency – ResearchGate, otwierano: czerwca 17, 2025, https://www.researchgate.net/publication/335598815_Legal_Status_of_the_European_Space_Agency
  33. ESA, Industry and Intellectual Property – European Space Agency, otwierano: czerwca 17, 2025, https://www.esa.int/About_Us/Business_with_ESA/How_to_do/ESA_Industry_and_Intellectual_Property
  34. ESA – Liability/ Responsibility – European Space Agency, otwierano: czerwca 17, 2025, https://www.esa.int/About_Us/ECSL_-_European_Centre_for_Space_Law/Liability_Responsibility
  35. Bilateral and Multilateral Agreements Governing Space Activities – UNOOSA, otwierano: czerwca 17, 2025, https://www.unoosa.org/oosa/en/ourwork/spacelaw/nationalspacelaw/bi-multi-lateral-agreements/esa_leg_001.html
  36. Polska Agencja Kosmiczna. – Dz.U.2020.1957 t.j. – OpenLEX – ustawy, otwierano: czerwca 17, 2025, https://sip.lex.pl/akty-prawne/dzu-dziennik-ustaw/polska-agencja-kosmiczna-18137445
  37. Obwieszczenie Marszałka Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 21 października 2020 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu ustawy o Polskiej Agencji Kosmicznej, otwierano: czerwca 17, 2025, https://eli.gov.pl/eli/DU/2020/1957/ogl/pol
  38. Polska Agencja Kosmiczna pod nowym kierownictwem – Ministerstwo Rozwoju i Technologii, otwierano: czerwca 17, 2025, https://www.gov.pl/web/rozwoj/polska-agencja-kosmiczna-pod-nowym-kierownictwem
  39. O POLSA – POLSA – Polska Agencja Kosmiczna, otwierano: czerwca 17, 2025, https://polsa.gov.pl/o-polsa/
  40. Polska Agencja Kosmiczna – Wikipedia, wolna encyklopedia, otwierano: czerwca 17, 2025, https://pl.wikipedia.org/wiki/Polska_Agencja_Kosmiczna
  41. Dz.U. 2014 poz. 1533 – POLSA, otwierano: czerwca 17, 2025, https://polsa.gov.pl/wp-content/uploads/2021/12/ustawa_o_powolaniu_agencji_D20141533L-isap-sejm-gov-pl.pdf
  42. 1 Dz. U…. PROJEKT USTAWA z dnia … 2013 r. o utworzeniu Polskiej Agencji Kosmicznej (Dz. U. z dnia … 2013 r.) Rozdział 1 P – GEOFORUM, otwierano: czerwca 17, 2025, https://geoforum.pl/upload/files/pliki/20131205_projekt_polsa1.pdf
  43. Nowy projekt ustawy o działalności kosmicznej – KPMG Poland, otwierano: czerwca 17, 2025, https://kpmg.com/pl/pl/blogs/home/posts/2024/05/nowy-projekt-ustawy-o-dzialalnosci-kosmicznej-blog-podatkowy.html
  44. Ministerstwo Rozwoju i Technologii przedstawiło nowy projekt ustawy regulującej działalność kosmiczną – PARP, otwierano: czerwca 17, 2025, https://www.parp.gov.pl/component/content/article/88672:ministerstwo-rozwoju-i-technologii-przedstawilo-nowy-projekt-ustawy-regulujacej-dzialalnosc-kosmiczna
  45. Projekt ustawy o działalności kosmicznej. Znamy szczegóły – Space24.pl, otwierano: czerwca 17, 2025, https://space24.pl/polityka-kosmiczna/polska/projekt-ustawy-o-dzialalnosci-kosmicznej-znamy-szczegoly
  46. Zielona Księga Polskiego Prawa Kosmicznego – Biblioteka Nauki, otwierano: czerwca 17, 2025, https://bibliotekanauki.pl/articles/2028045.pdf
  47. Resort rozwoju przygotował projekt ustawy regulującej zasady działalności kosmicznej, otwierano: czerwca 17, 2025, https://naukawpolsce.pl/aktualnosci/news%2C107869%2Cresort-rozwoju-przygotowal-projekt-ustawy-regulujacej-zasady-dzialalnosci
  48. Polskie prawo kosmiczne Anno Domini 2021 – Kosmonauta.net, otwierano: czerwca 17, 2025, https://kosmonauta.net/2021/02/polskie-prawo-kosmiczne-anno-domini-2021/
  49. Ocena realizacji wskaźników Polskiej Strategii Kosmicznej | PSPA, otwierano: czerwca 17, 2025, https://pspa.pl/wp-content/uploads/2024/01/Ocena_realizacji_wskaznikow_Polskiej_Strategii_Kosmicznej.pdf
  50. Długa droga w kosmos – Najwyższa Izba Kontroli, otwierano: czerwca 17, 2025, https://www.nik.gov.pl/najnowsze-informacje-o-wynikach-kontroli/polska-strategia-kosmiczna.html
  51. Upadek szczątków kosmicznych na terytorium państwa. Procedury postępowania [ANALIZA], otwierano: czerwca 17, 2025, https://space24.pl/bezpieczenstwo/kosmiczne-smieci/upadek-szczatkow-kosmicznych-na-terytorium-panstwa-procedury-postepowania-analiza
  52. Polish flight to the ISS – POLSA – Polska Agencja Kosmiczna, otwierano: czerwca 17, 2025, https://polsa.gov.pl/en/news/polish-flight-to-the-iss/
  53. National Aeronautics and Space Act of 1958 (Unamended) – NASA, otwierano: czerwca 17, 2025, https://www.nasa.gov/history/national-aeronautics-and-space-act-of-1958-unamended/
  54. U.S. Space Law – Space Foundation, otwierano: czerwca 17, 2025, https://www.spacefoundation.org/space_brief/us-space-law/
  55. Space Law – SpacePolicyOnline.com, otwierano: czerwca 17, 2025, https://spacepolicyonline.com/topics/space-law/
  56. Laws of the Final Frontier: What is Space Law? | Cleveland State University, otwierano: czerwca 17, 2025, https://onlinelearning.csuohio.edu/blog/jd/laws-final-frontier-what-space-law
  57. Russia Brief – SPARC at the University of Washington |, otwierano: czerwca 17, 2025, https://uwsparc.space/russia-brief/
  58. A Summary of The Russian Federation’s National Space Legislation and Its Recent Decline in the Gl – UNL Digital Commons, otwierano: czerwca 17, 2025, https://digitalcommons.unl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1008&context=nlb
  59. Law of the Russian Federation „About space activities” – CIS Legislation, otwierano: czerwca 17, 2025, https://cis-legislation.com/document.fwx?rgn=1531
  60. FSOA – All you need to know about the French Space Operations Act, otwierano: czerwca 17, 2025, https://spacecare.cnes.fr/en/la-securite-des-vols-spatiaux-english/
  61. Implementation of the French Space Operations Act for Launchers, and Contribution to the Control of Risks – Eleven Journals, otwierano: czerwca 17, 2025, https://www.elevenjournals.com/tijdschrift/iisl/2012/5%20Recent%20Developments%20in%20Space%20Law/IISL_2012_055_005_012.pdf
  62. FRANCE – UNOOSA, otwierano: czerwca 17, 2025, https://www.unoosa.org/documents/pdf/spacelaw/sd/France.pdf
  63. Legal Aspects linked to Space Debris: The French Space Operation Act and Its Technical Regulation – Sciencesconf, otwierano: czerwca 17, 2025, https://nsr-2017.sciencesconf.org/150062/150062.pdf
  64. The French Space Operations Act: Technical Regulations – ResearchGate, otwierano: czerwca 17, 2025, https://www.researchgate.net/publication/260729060_The_French_Space_Operations_Act_Technical_Regulations
  65. Space Law – Federal Foreign Office, otwierano: czerwca 17, 2025, https://www.auswaertiges-amt.de/en/aussenpolitik/themen/231384-231384
  66. GERMANY – UNOOSA, otwierano: czerwca 17, 2025, https://www.unoosa.org/documents/pdf/spacelaw/sd/Germany.pdf
  67. Key Points of the Federal Government for a German Space Act (WRG) – BMWK.de, otwierano: czerwca 17, 2025, https://www.bmwk.de/Redaktion/EN/Downloads/E/eckpunkte-breg-weltraumgesetz_en.pdf?__blob=publicationFile&v=3
  68. On the Federal Government’s Key Issues Paper for a Future German Space Act – Heuking, otwierano: czerwca 17, 2025, https://www.heuking.de/en/news-events/newsletter-articles/detail/on-the-federal-governments-key-issues-paper-for-a-future-german-space-act.html
  69. Italy’s Chamber of Deputies approves draft law on Space Economics: Legal insight, otwierano: czerwca 17, 2025, https://www.technologyslegaledge.com/2025/03/italys-chamber-of-deputies-approves-draft-law-on-space-economics-legal-insight/
  70. The new bill of Italian Space Economy Law: exploring new opportunities and challenges, otwierano: czerwca 17, 2025, https://www.hoganlovells.com/en/publications/the-new-bill-of-italian-space-economy-law-exploring-new-opportunities-and-challenges
  71. A brief outlook on the announced comprehensive national law regulating space activities in Italy | International Bar Association, otwierano: czerwca 17, 2025, https://www.ibanet.org/a-brief-outlook-on-the-announced-national-space-law-in-italy
  72. Space Licensing in China – ANGELS, otwierano: czerwca 17, 2025, https://spacelaws.com/articles/space-licensing-in-china/
  73. Rules to Explore the Heavens: an Overview of Chinese National Space Law, otwierano: czerwca 17, 2025, https://www.europeanguanxi.com/post/rules-to-explore-the-heavens-an-overview-of-chinese-national-space-law
  74. Space Law and Arbitration: An introduction to Space Law in the People’s Republic of China, otwierano: czerwca 17, 2025, https://www.clydeco.com/en/insights/2024/05/space-law-and-arbitration-an-introduction-to-space
  75. The China National Space Administration (CNSA) – The Planetary Society, otwierano: czerwca 17, 2025, https://www.planetary.org/the-china-national-space-administration-cnsa
  76. ESA – Sławosz Uznański from Poland will fly to International Space Station on fourth Axiom Space mission – European Space Agency, otwierano: czerwca 17, 2025, https://www.esa.int/Science_Exploration/Human_and_Robotic_Exploration/Slawosz_Uznanski_from_Poland_will_fly_to_International_Space_Station_on_fourth_Axiom_Space_mission
  77. Legal Status of the European Space Agency, otwierano: czerwca 17, 2025, https://asljournal.org/journals/2019-3/ASL_vol_3_Dolansk_Halunko.pdf
  78. The Battle to Reverse the European Space Agency’s Diplomatic Immunity – Supercluster, otwierano: czerwca 17, 2025, https://www.supercluster.com/editorial/the-battle-to-reverse-the-european-space-agencys-diplomatic-immunity
  79. ESA – What we offer – European Space Agency, otwierano: czerwca 17, 2025, https://www.esa.int/About_Us/Careers_at_ESA/What_we_offer
  80. Zgłoś się już teraz, aby zostać astronautą ESA – European Space Agency, otwierano: czerwca 17, 2025, https://www.esa.int/Newsroom/Press_Releases/Zglos_sie_juz_teraz_aby_zostac_astronauta_ESA
  81. Apply now to become an ESA astronaut – European Space Agency, otwierano: czerwca 17, 2025, https://www.esa.int/About_Us/Careers_at_ESA/Apply_now_to_become_an_ESA_astronaut
  82. Delegowanie pracowników z UE do Polski | Rödl & Partner – Roedl, otwierano: czerwca 17, 2025, https://www.roedl.pl/pl/warto-wiedziec/warto-wiedziec/prawo-pracy/delegowanie-pracownikow-z-ue-do-polski-v2
  83. Rezydencja podatkowa i obowiązek podatkowy osób fizycznych | ifirma.pl, otwierano: czerwca 17, 2025, https://www.ifirma.pl/blog/rezydencja-podatkowa-i-obowiazek-podatkowy-osob-fizycznych/
  84. fr]REZYDENT PODATKOWY / NIEREZYDENT PODATKOWY[:fr]RÉSIDENT FISCAL / NON-RÉSIDENT FISCAL – travailleurs détachés – Crede Experto, otwierano: czerwca 17, 2025, https://crede.com.pl/rezydent-podatkowy-nierezydent-podatkowy/
  85. Opodatkowanie dochodów przez osoby pracujące za granicą – GOFIN.pl, otwierano: czerwca 17, 2025, https://www.gofin.pl/17,1,212,318467,opodatkowanie-dochodow-przez-osoby-pracujace-za-granica.html
  86. Objaśnienia podatkowe dot. rezydencji podatkowej (SDG) – Podatki Gov, otwierano: czerwca 17, 2025, https://www.podatki.gov.pl/pit/wyjasnienia-pit/objasnienia-rezydencja
  87. ESA szuka astronautów. Masz 50 lat? Możesz zarobić ponad 8 tys. euro – WP Tech, otwierano: czerwca 17, 2025, https://tech.wp.pl/esa-szuka-astronautow-masz-50-lat-mozesz-zarobic-ponad-8-tys-euro,6616006655199776a
  88. Kiedy dochody otrzymane przez podatnika od organizacji międzynarodowej są wolne od podatku dochodowego? – Prawo.pl, otwierano: czerwca 17, 2025, https://www.prawo.pl/podatki/kiedy-dochody-otrzymane-przez-podatnika-od-organizacji-miedzynarodowej-sa-wolne-od-podatku-dochodowego,619.html
  89. Ile wynoszą składki ZUS za pracownika? • HRappka.pl, otwierano: czerwca 17, 2025, https://hrappka.pl/blog/ile-wynosza-skladki-zus-za-pracownika
  90. Składki na ubezpieczenia społeczne – ZUS, otwierano: czerwca 17, 2025, https://www.zus.pl/firmy/rozliczenia-z-zus/skladki-na-ubezpieczenia/spoleczne
  91. Wysokość składek na ubezpieczenia – ZUS, otwierano: czerwca 17, 2025, https://www.zus.pl/baza-wiedzy/skladki-wskazniki-odsetki/skladki/wysokosc-skladek-na-ubezpieczenia-spoleczne
  92. Commercial LEO Destinations Asset and Liability Insurance: Findings and Options – NASA, otwierano: czerwca 17, 2025, https://www.nasa.gov/wp-content/uploads/2024/09/cld-liability-september-ogc-somd-otps-cleared-with-cover-tagged.pdf
  93. IGNIS – The First Polish Mission to the International Space Station – POLSA – Polska Agencja Kosmiczna, otwierano: czerwca 17, 2025, https://polsa.gov.pl/en/news/ignis/
  94. 57th International Astronautical Congress : Protection of Intellectual Property Rights in Outer Space – Aerospace Research Central, otwierano: czerwca 17, 2025, https://arc.aiaa.org/doi/pdf/10.2514/6.IAC-06-E6.2.A.06?download=true
  95. IP policy at ESA – European Space Agency, otwierano: czerwca 17, 2025, https://www.esa.int/About_Us/Law_at_ESA/Intellectual_Property_Rights/IP_policy_at_ESA
  96. ESA/REG/008 Paris, 23 April 2014 – European Spaceflight, otwierano: czerwca 17, 2025, https://europeanspaceflight.com/wp-content/uploads/2023/07/ESA-Rules-on-Information-Data-and-Intellectual-Property.pdf