Patologia duszy: neuroza i trauma we włoskiej powieści XX wieku

Dlaczego badamy patologie literackie?

Badanie patologicznych aspektów postaci literackich to nie tylko akademickie ćwiczenie, ale klucz do zrozumienia, w jaki sposób literatura odzwierciedla i przetwarza traumy oraz lęki całego społeczeństwa. XX wiek, ze swoimi dwiema wojnami światowymi, upadkiem dawnych pewników i narodzinami nowych, destrukcyjnych ideologii, radykalnie zmienił profil psychologiczny człowieka. Literatura, jako sejsmograf ludzkiej duszy, musiała zareagować. Bohater literacki przestał być monolityczną, pewną siebie postacią, a stał się nosicielem lęków, niepewności i wewnętrznych sprzeczności, które dotykały (i wciąż dotykają) nas wszystkich. Analiza tych „patologii” pozwala nam zajrzeć pod powierzchnię narracji i dotknąć uniwersalnych prawd o ludzkiej kondycji w nowoczesnym świecie.

Narodziny bohatera niedostosowanego: inetto

Włoska literatura XX wieku wprowadziła na scenę nowy, fascynujący typ bohatera – inetto. To postać, którą można by określić jako „nieudolną” lub „niedostosowaną”. Inetto jest człowiekiem nękanym przez niemożność działania, wiecznie niezdecydowanym, pasywnym i wycofanym. Jest to bohater, który więcej czasu spędza na analizowaniu swojego wnętrza, niż na realnym działaniu w świecie zewnętrznym.

Twórcą tego archetypu jest bez wątpienia Italo Svevo. Jego trzej wielcy protagoniści – Alfonso Nitti (Una vita), Emilio Brentani (Senilità) i Zeno Cosini (La coscienza di Zeno) – to klasyczne przykłady inettitudine.

Alfonso Nitti to młody urzędnik bankowy, który ucieka przed każdą decydującą sytuacją życiową. Kiedy zdobywa miłość kobiety, o którą zabiegał, panicznie wycofuje się, tłumacząc to chorobą matki. Jego ucieczka jest strategią życiową, która ostatecznie prowadzi go do samobójstwa – jedynego, paradoksalnie, zdecydowanego aktu w jego życiu.
Emilio Brentani to starzejący się intelektualista, który wikła się w toksyczną relację z młodą Angioliną. Nie jest w stanie ani zrezygnować z tej niszczącej go miłości, ani w pełni się w nią zaangażować. Jego życie to ciągła oscylacja między pragnieniem a lękiem, która kończy się samotnością i rezygnacją.
Zeno Cosini jest postacią najbardziej złożoną. To neurotyk, który swoje życie opowiada na kozetce psychoanalityka. Jego słynna walka z nałogiem palenia (symbolizowana przez „ostatniego papierosa”, którego pali każdego dnia) jest metaforą jego niezdolności do podjęcia jakiejkolwiek ostatecznej decyzji.

Inetto jest produktem swoich czasów – epoki, w której tradycyjne wartości i poczucie pewności zostały zachwiane. Jest to bohater, który czuje się obco w świecie i którego jedyną formą obrony jest ucieczka w głąb siebie, w chorobę lub w niekończącą się autoanalizę.

Formy patologii w XX-wiecznej powieści włoskiej

Na podstawie analizy kluczowych dzieł włoskiej literatury XX wieku możemy wyróżnić kilka głównych typów „patologii” trapiących bohaterów literackich.

Typ patologii	Autor i dzieło	Charakterystyka bohatera i świata
Neuroza / Inettitudine	Italo Svevo, La coscienza di Zeno	Zeno Cosini jest klasycznym neurotykiem. Jego choroba to niezdolność do życia, wieczna prokrastynacja i autoanaliza. Jest to jednak „choroba”, która w świecie pozbawionym pewników staje się paradoksalnie formą przetrwania. Zeno, w przeciwieństwie do „zdrowych” i zdecydowanych postaci jak Guido, ostatecznie okazuje się bardziej żywotny.
Lęk / Úzkost	Dino Buzzati, Pustynia Tatarów	Giovanni Drogo spędza całe życie w odległej twierdzy, czekając na wroga, który nigdy nie nadchodzi. Jego patologią jest egzystencjalny lęk, poczucie przemijania i marnowania czasu. Pustynia i forteca stają się topologią duszy – zamkniętej, odizolowanej przestrzeni, w której jedynym realnym wrogiem jest upływający czas.
Trauma wojenna	Primo Levi, Czy to jest człowiek	Bohaterem jest tu sam Levi, a patologia nie dotyczy jednostki, lecz całego systemu. Obozy koncentracyjne to miejsce „zorganizowanej patologii”, gdzie człowiek zostaje zdegradowany do numeru. Trauma ocalonego polega na nieustannej walce z poczuciem winy, wstydu i niemożnością opowiedzenia niewyrażalnego. To patologia, która niszczy samą tkankę człowieczeństwa.
Depresja / Trauma rodzinna	Carlo Emilio Gadda, Seznání bolesti	Gonzalo Pirobutirro to postać nękana przez głęboką depresję, zakorzenioną w traumatycznych relacjach rodzinnych, zwłaszcza z matką. Jego cierpienie jest tak wszechogarniające, że somatyzuje się w postaci dolegliwości gastrycznych. Świat zewnętrzny jest dla niego źródłem bólu, a jedyną formą ekspresji staje się agresja i autoagresja.

Dlaczego bohaterowie „chorują”?

Patologie literackich protagonistów XX wieku nie są jedynie indywidualnymi przypadkami klinicznymi. Są one literacką odpowiedzią na głębokie przemiany historyczne, społeczne i filozoficzne.

Wojny światowe, upadek tradycyjnych autorytetów (rodziny, religii) i rozwój nauki (zwłaszcza psychoanalizy) podważyły wiarę w stabilny, uporządkowany świat i spójną tożsamość człowieka. Bohater literacki odzwierciedla tę utratę, stając się postacią fragmentaryczną, pełną lęków i wewnętrznych konfliktów.
W świecie zdominowanym przez anonimowość i masową kulturę, autentyczna komunikacja staje się niemal niemożliwa. Bohaterowie często czują się wyobcowani, niezrozumiani, a ich cierpienie pozostaje niewyrażone, co prowadzi do somatyzacji i pogłębiającej się izolacji.
Odkrycia Freuda, a później Adlera czy psychologii Gestalt, na zawsze zmieniły sposób postrzegania ludzkiej psychiki. Literatura zaczęła eksplorować mroczne obszary nieświadomości, kompleksy (zwłaszcza kompleks Edypa), mechanizmy obronne i wpływ traum z dzieciństwa na dorosłe życie.

Choroba jako forma zdrowia? Paradoks nowoczesnego bohatera

Jednym z najbardziej fascynujących wniosków płynących z analizy tych dzieł jest paradoksalne odwrócenie pojęć zdrowia i choroby. W świecie, który sam jest „chory”, postać neurotyczna, lękowa czy depresyjna może okazać się paradoksalnie bardziej „zdrowa” lub przynajmniej bardziej autentyczna.

Inetto Sveva, ze swoją świadomością własnej słabości i nieustanną refleksją, ostatecznie przeżywa silniejszych i „zdrowszych” od siebie. Giovanni Drogo w Pustyni Tatarów, choć przegrywa życie, w obliczu śmierci odnajduje godność, której brakowało mu przez całe życie. Nawet cierpienie Gonzalo u Gaddy, choć destrukcyjne, jest formą głębokiego, autentycznego poznania bólu istnienia.

Ci „chorzy” bohaterowie stają się lustrem dla nas, czytelników. Zmuszają nas do konfrontacji z własnymi lękami, niepewnością i wewnętrznymi demonami. Ich patologia nie jest skazą, lecz znamieniem nowoczesności – ceną, jaką płacimy za świadomość kruchości i złożoności ludzkiej egzystencji w XX i XXI wieku.

Pomysł na doktorat

Tytuł: Topologia duszy: Przestrzeń i czas jako korelaty stanów patologicznych w modernistycznej powieści włoskiej (Svevo, Buzzati, Gadda).

Hipoteza badawcza: W powieściach modernistycznych Itala Sveva, Dina Buzzatiego i Carla Emilia Gaddy przestrzeń i czas nie są jedynie tłem dla akcji, lecz stają się aktywnymi, strukturalnymi korelatami stanów psychopatologicznych protagonistów. Zamknięte, klaustrofobiczne przestrzenie (biuro, forteca, willa) oraz zaburzone postrzeganie czasu (subiektywne przyspieszenie, odczucie bezczasu) funkcjonują jako obiektywne odpowiedniki (correlativo oggettivo) lęku, neurozy i depresji. Praca dowiedzie, że analiza chronotopu powieściowego jest kluczowym narzędziem do zrozumienia literackiej reprezentacji psychiki nowoczesnego człowieka.

Metodologia:

Analiza topologiczna: Zbadanie opozycji przestrzeni zamkniętych i otwartych w dziełach (np. forteca vs. pustynia u Buzzatiego, willa vs. krajobraz u Gaddy) i ich związku ze stanami emocjonalnymi bohaterów.
Analiza chronotopu: Zbadanie, w jaki sposób subiektywne doświadczenie czasu przez bohaterów (np. poczucie stagnacji u Droga, „ostatni papieros” u Zena) odzwierciedla ich wewnętrzne konflikty i stany patologiczne.
Podejście komparatystyczne: Porównanie strategii narracyjnych stosowanych przez trzech autorów w celu stworzenia literackiego obrazu „chorej” psychiki, z wykorzystaniem narzędzi psychoanalizy (Freud), psychologii indywidualnej (Adler) oraz fenomenologii przestrzeni (Bachelard).

Patologia duszy: neuroza i trauma we włoskiej powieści XX wieku by www.doktoraty.pl