Nie tylko kalorie: Nowe badanie ujawnia, jak żywność ultraprzetworzona wpływa na zdrowie mężczyzn

Debata na temat żywności ultraprzetworzonej (ang. ultra-processed food, UPF) od lat elektryzuje świat nauki i dietetyki. Z jednej strony słyszymy, że „kaloria to kaloria”, a problemem jest po prostu nadmierne spożycie. Z drugiej, rośnie przekonanie, że w przemysłowo modyfikowanym jedzeniu kryje się coś więcej – coś, co szkodzi naszemu zdrowiu niezależnie od wartości energetycznej. Do tej pory brakowało jednak jednoznacznych, eksperymentalnych dowodów, które pozwoliłyby oddzielić wpływ samych kalorii od wpływu „ultraprzetworzonej natury” żywności.

Najnowsze, rygorystycznie zaprojektowane badanie interwencyjne rzuca na tę kwestię nowe, ostre światło. Naukowcy postawili proste, ale fundamentalne pytanie: co się stanie, gdy podamy dwóm grupom mężczyzn dokładnie taką samą liczbę kalorii, ale z diametralnie różnych źródeł? Wyniki są niepokojące i mogą na nowo zdefiniować nasze rozumienie tego, jak jedzenie wpływa na metabolizm, hormony i płodność.

Eksperyment, który oddzielił kalorie od jedzenia

Aby uzyskać wiarygodną odpowiedź, badacze przeprowadzili randomizowane, kontrolowane badanie żywieniowe na zdrowych mężczyznach w wieku reprodukcyjnym. Zastosowano tzw. schemat naprzemienny (crossover), który jest złotym standardem w tego typu eksperymentach, ponieważ każdy uczestnik staje się swoją własną grupą kontrolną.

Uczestników podzielono na dwie główne ścieżki kaloryczne, a w ramach każdej z nich mężczyźni przez 3 tygodnie stosowali obie diety, oddzielone długim okresem „wypłukiwania”.

Kluczowe założenie: kaloryczność i rozkład makroskładników (białka, tłuszcze, węglowodany) były identyczne w obu dietach w ramach danej grupy. Jedyna różnica polegała na stopniu przetworzenia jedzenia. Dieta UPF składała się w 77% z produktów kategorii NOVA 4 (najwyższy stopień przetworzenia), podczas gdy dieta nieprzetworzona – w mniej niż 1%.

Wyniki: gdy ciało reaguje na naturę jedzenia, a nie tylko na kalorie

Wyniki badania jednoznacznie wskazują, że organizm inaczej metabolizuje i reaguje na różne rodzaje żywności, nawet przy identycznej podaży energii.

1. Zdrowie metaboliczne: przyrost tkanki tłuszczowej mimo tej samej liczby kalorii

Najbardziej uderzającym wnioskiem jest wpływ na masę ciała. Mężczyźni na diecie ultraprzetworzonej przybrali na wadze średnio 1,3-1,4 kg w ciągu zaledwie 3 tygodni – i to zarówno w grupie z nadmiarem kalorii, jak i w grupie z dietą normokaloryczną. Analiza składu ciała wykazała, że był to głównie przyrost tkanki tłuszczowej. W tym samym czasie, dieta nieprzetworzona prowadziła do lekkiej utraty wagi.

Dodatkowo, dieta UPF negatywnie wpłynęła na kluczowe wskaźniki zdrowia kardiometabolicznego:

• Wzrost stosunku LDL:HDL: Podniósł się poziom „złego” cholesterolu w stosunku do „dobrego”.

• Wzrost ciśnienia krwi: Zaobserwowano wzrost ciśnienia rozkurczowego w grupie spożywającej nadmiar kalorii.

Ten efekt sugeruje, że kalorie z żywności ultraprzetworzonej nie są tak samo metabolizowane przez organizm. Ich „ultraprzetworzona natura” wydaje się promować odkładanie tkanki tłuszczowej w sposób nieproporcjonalny do dostarczanej energii.

2. Zdrowie reprodukcyjne: niepokojące sygnały hormonalne

Badanie ujawniło również negatywny wpływ diety UPF na układ hormonalny, kluczowy dla męskiej płodności.

• Spadek poziomu FSH: Zaobserwowano istotny spadek poziomu hormonu folikulotropowego (FSH), który jest niezbędny do prawidłowej spermatogenezy (produkcji plemników).

• Trend spadkowy testosteronu: Poziom testosteronu również wykazywał tendencję spadkową.

• Pogorszenie jakości nasienia: Chociaż zmiany nie były statystycznie istotne w tak krótkim czasie, zaobserwowano trend w kierunku obniżenia całkowitej ruchliwości plemników.

3. Ukryty czynnik: zanieczyszczenia chemiczne

Skąd biorą się te negatywne efekty? Badacze wskazują na potencjalnego winowajcę: zanieczyszczenia chemiczne, które dostają się do żywności w procesie produkcji i pakowania. Analiza krwi i nasienia uczestników wykazała:

• Wzrost stężenia ftalanów: Na diecie UPF zaobserwowano trend wzrostowy stężenia cxMINP, metabolitu ftalanu, który jest znanym związkiem zaburzającym gospodarkę hormonalną.

• Zmiany w poziomach metali: Dieta UPF wiązała się ze spadkiem poziomu litu (ważnego dla zdrowia psychicznego) i rtęci.

Te wyniki dostarczają silnych dowodów na to, że problem z żywnością ultraprzetworzoną leży głębiej niż w jej kaloryczności. Jej sama natura – skład oparty na przemysłowych składnikach, obecność dodatków chemicznych i zanieczyszczeń – jest czynnikiem, który aktywnie szkodzi zdrowiu metabolicznemu i reprodukcyjnemu.

FAQ – Najczęściej zadawane pytania

1. Czym dokładnie jest żywność ultraprzetworzona (UPF)?
   Są to produkty przemysłowe, stworzone głównie z substancji wyekstrahowanych z żywności (np. tłuszczów, skrobi, cukrów) oraz dodatków syntetycznych (barwników, aromatów, emulgatorów). Przykłady to słodzone napoje, pakowane słodycze i przekąski, dania instant, parówki czy nuggetsy.

2. Czy te wyniki dotyczą tylko mężczyzn?
   Badanie przeprowadzono na mężczyznach, więc wniosków nie można bezpośrednio przenosić na kobiety. Jednak mechanizmy metaboliczne i hormonalne, na które wpłynęła dieta UPF, są uniwersalne, co sugeruje, że podobne negatywne skutki mogłyby wystąpić również u kobiet. Wymaga to jednak dalszych, dedykowanych badań.

3. Czy 3 tygodnie to nie za krótko, by wyciągać tak daleko idące wnioski?
   Krótki czas trwania interwencji jest jej siłą. Pokazuje, jak szybko organizm reaguje na zmianę diety. Fakt, że tak wyraźne negatywne zmiany zaszły w ciągu zaledwie 21 dni, jest alarmującym sygnałem o potencjalnych długoterminowych skutkach chronicznego spożywania UPF.

4. Jak to możliwe, że uczestnicy tyją, jedząc tyle samo kalorii?
   Naukowcy sugerują kilka mechanizmów. Po pierwsze, „energia metaboliczna” (ilość energii, którą organizm faktycznie przyswaja) może być wyższa w przypadku UPF. Po drugie, składniki UPF i zawarte w nich chemikalia mogą wpływać na hormony regulujące metabolizm (jak GDF-15), skłaniając organizm do magazynowania energii w postaci tłuszczu, a nie jej spalania.

5. Co mogę zrobić, aby ograniczyć negatywny wpływ UPF?
   Kluczem jest świadome czytanie etykiet. Należy unikać produktów z długą listą niezrozumiałych składników, takich jak syrop glukozowo-fruktozowy, izolaty białkowe, utwardzone tłuszcze, emulgatory i sztuczne aromaty. Podstawą diety powinny być produkty jak najmniej przetworzone: warzywa, owoce, pełne ziarna, strączki, chude mięso i ryby.

Publikacje wykonane przez nas w podobnej tematyce

1. Ftalany w diecie a męska płodność: metaanaliza badań obserwacyjnych i interwencyjnych.

2. Wpływ diety o różnym stopniu przetworzenia na epigenetyczne modyfikacje w plemnikach: badanie podłużne.

3. Hormon GDF-15 jako biomarker odpowiedzi metabolicznej na żywność ultraprzetworzoną.

4. Zmiany w mikrobiomie jelitowym jako mediator negatywnych skutków zdrowotnych diety UPF: przegląd systematyczny.

5. Porównanie efektów termicznych pożywienia (TEF) dla diet izokalorycznych opartych na żywności nieprzetworzonej i ultraprzetworzonej.

Pomysł na doktorat

Tytuł: Ocena długoterminowego wpływu diety ultraprzetworzonej na międzypokoleniowe dziedziczenie zmian metabolicznych i reprodukcyjnych z wykorzystaniem modelu zwierzęcego i analizy epigenetycznej.

Opis: Projekt zakładałby przeprowadzenie badania na modelu zwierzęcym (np. myszach) przez kilka pokoleń. Pierwsze pokolenie byłoby karmione dietą UPF lub kontrolną, a następnie analizowano by zdrowie metaboliczne i reprodukcyjne nie tylko tych zwierząt, ale także ich potomstwa (F1 i F2), które żywione byłoby standardową paszą. Celem byłoby zbadanie, czy negatywne skutki diety UPF (np. skłonność do otyłości, obniżona płodność) są dziedziczone międzypokoleniowo poprzez mechanizmy epigenetyczne (zmiany w metylacji DNA w komórkach rozrodczych).