Miękka siła czy ukryta gra? Kulisy dyplomacji kulturalnej Wielkiej Brytanii i Niemiec

W świecie pełnym napięć politycznych, wojen handlowych i dezinformacji, często zapominamy o cichej, ale niezwykle potężnej sile, która kształtuje relacje między narodami. To siła kultury. Zastanawialiście się kiedyś, dlaczego z taką łatwością sięgacie po brytyjskie seriale, niemieckie samochody czy zapisujecie się na kursy języków obcych? To nie przypadek. To efekt starannie zaplanowanych działań, które naukowcy określają mianem dyplomacji kulturalnej. Zrozumienie jej mechanizmów jest kluczowe, by pojąć, jak w XXI wieku państwa walczą o nasze serca i umysły, realizując przy tym swoje strategiczne interesy.

Czym jest dyplomacja kulturalna? Odsłaniamy kulisy

Mówiąc najprościej, dyplomacja kulturalna to wykorzystywanie przez państwo zasobów kultury – sztuki, edukacji, języka, wartości, a nawet stylu życia – do budowania pozytywnego wizerunku i zacieśniania relacji z innymi krajami. Celem jest zdobycie zaufania i sympatii, co w długofalowej perspektywie przekłada się na konkretne korzyści polityczne i gospodarcze.

Jednak, jak ujawnia dogłębne badanie naukowe, wokół tej koncepcji istnieje fundamentalne napięcie. Czy jest to autentyczna, obustronna wymiana i dialog, czy raczej wyrafinowana forma propagandy, mająca na celu narzucenie własnych wartości? Analiza dwóch europejskich mocarstw – Wielkiej Brytanii i Niemiec – pokazuje, że odpowiedź na to pytanie jest niezwykle złożona.

Dwa mocarstwa, dwie ścieżki: jak robią to Brytyjczycy i Niemcy?

Badanie skupia się na działalności dwóch flagowych instytucji: brytyjskiego British Council oraz niemieckiego Goethe-Institut. Choć obie mają podobne cele, ich strategie i filozofia działania fundamentalnie się różnią, co jest bezpośrednim wynikiem odmiennych doświadczeń historycznych i kultur politycznych.

Model brytyjski: pragmatyzm i potęga „soft power”

Wielka Brytania podchodzi do dyplomacji kulturalnej w sposób niezwykle pragmatyczny. Już od czasów rządów New Labour, tamtejsze elity polityczne otwarcie posługują się pojęciem „soft power” – czyli zdolności do przyciągania i wpływania na innych bez użycia siły.

• Cel jest jasny: Działania British Council mają bezpośrednio wspierać brytyjskie interesy narodowe. Nie chodzi tylko o promowanie Szekspira, ale także o budowanie rynku dla brytyjskich uniwersytetów, przemysłów kreatywnych i biznesu.

• Transparentność polityczna: W oficjalnych dokumentach rządowych i parlamentarnych bez ogródek mówi się o dyplomacji kulturalnej jako o narzędziu polityki zagranicznej.

• Wewnętrzne napięcie: Mimo to, samo British Council stara się zachować pozory niezależności (zasada „arm’s length”), definiując swoją misję jako budowanie „stosunków kulturalnych” i wzajemnego zaufania. Wiedzą, że otwarte przyznanie się do bycia narzędziem rządu mogłoby osłabić ich wiarygodność za granicą.

Model brytyjski to zatem ciągła gra pozorów – balansowanie między służbą interesom państwa a budowaniem wizerunku otwartego i apolitycznego partnera.

Model niemiecki: ostrożność w cieniu historii

Podejście Niemiec jest naznaczone traumatycznymi doświadczeniami XX wieku, zwłaszcza instrumentalnym wykorzystaniem kultury przez nazistowską propagandę. Z tego powodu niemieccy politycy i pracownicy Goethe-Institut podchodzą do tematu z ogromną ostrożnością.

• Unikanie kontrowersyjnych pojęć: Zamiast „dyplomacji kulturalnej” czy „soft power”, w oficjalnym dyskursie dominują takie terminy jak „zagraniczna polityka kulturalna” (Auswärtige Kulturpolitik) czy „dialog międzykulturowy”. Ma to na celu odcięcie się od jakichkolwiek skojarzeń z narzucaniem czegokolwiek.

• Nacisk na multilateralizm: Niemcy często przedstawiają swoją działalność kulturalną jako wkład w budowanie wspólnej tożsamości europejskiej. Promowanie Europy jest sposobem na realizację niemieckich interesów bez eksponowania narodowego ego.

• Ukryta instrumentalizacja: Choć publicznie potępia się „instrumentalizację” kultury, analiza dokumentów rządowych (np. przełomowej Konzeption 2000) nie pozostawia złudzeń – działania te mają precyzyjnie określone cele polityczne, takie jak zapobieganie konfliktom, wspieranie demokracji i, oczywiście, budowanie pozytywnego wizerunku Niemiec.

Model niemiecki charakteryzuje się zatem głębokim wewnętrznym konfliktem – między panicznym lękiem przed oskarżeniem o imperializm kulturowy a koniecznością prowadzenia skutecznej polityki zagranicznej.

Porównanie dwóch modeli w pigułce

Wnioski: niewygodna prawda o kulturze w polityce

Analiza obu modeli prowadzi do jednego, fundamentalnego wniosku: każda forma państwowej dyplomacji kulturalnej jest z natury działaniem politycznym, a jej instrumentalizacja jest nieunikniona.

Badanie naukowe pokazuje, że próby ukrywania tego faktu – czy to za fasadą „stosunków kulturalnych” (jak w Wielkiej Brytanii), czy „dialogu” (jak w Niemczech) – prowadzą do niejasności i wewnętrznych sprzeczności. Co więcej, po atakach z 11 września 2001 roku, pojęcie „dialogu międzykulturowego” stało się narzędziem do „cywilizowania” i „zabezpieczania” relacji, zwłaszcza ze światem islamu, co często pogłębiało stereotypy, zamiast je zwalczać.

Kluczem do skutecznej i etycznej dyplomacji kulturalnej w XXI wieku wydaje się być transparentność. Zamiast udawać, że kultura jest sferą całkowicie wolną od polityki, państwa i ich instytucje powinny otwarcie mówić o swoich celach. Tylko w ten sposób można zbudować autentyczne zaufanie i partnerskie relacje, w których obie strony czują się podmiotowo. Kultura jest zbyt potężnym narzędziem, by udawać, że służy jedynie samej sobie.

Pomysł na doktorat na podstawie analizy

Tytuł: Między Dialogiem a Bezpieczeństwem: Sekurytyzacja Dyplomacji Kulturalnej w Europie po 2001 roku. Analiza porównawcza strategii Francji, Wielkiej Brytanii i Polski wobec Bliskiego Wschodu i Afryki Północnej.

Uzasadnienie: Badanie to rozwinęłoby kluczowy wątek z powyższej analizy – instrumentalizację kultury w celach bezpieczeństwa. Poprzez dodanie do porównania Francji (model klasyczny, postkolonialny) oraz Polski (model postkomunistyczny, z odmiennym bagażem historycznym i relacjami ze światem islamu), można by stworzyć pełniejszy obraz ewolucji europejskiej dyplomacji kulturalnej. Zastosowanie teorii sekurytyzacji pozwoliłoby na głębsze zrozumienie, jak dyskurs kulturowy staje się narzędziem polityki bezpieczeństwa i jakie niesie to za sobą konsekwencje dla autentycznego dialogu.