Kryzys zaufania do nauki: 4 kroki, by odwrócić katastrofę i zbudować lepszą przyszłość w USA

Żyjemy w świecie ukształtowanym przez naukę. Każdy aspekt naszej codzienności – od smartfona w kieszeni, przez leki, które ratują nam życie, po czystą wodę w kranie – jest owocem setek lat badań, odkryć i żmudnego dochodzenia do prawdy. To niewidzialny fundament, na którym opiera się nasza cywilizacja. Dlatego tak niepokojące są sygnały, że ten fundament zaczyna pękać pod naporem ideologii, dezinformacji i zwykłej niechęci do faktów. Obserwując scenę międzynarodową, zwłaszcza przykłady ze Stanów Zjednoczonych, gdzie rozważa się drastyczne cięcia w budżetach kluczowych agencji jak Narodowy Instytut Zdrowia (NIH) czy Narodowa Fundacja Nauki (NSF), musimy zadać sobie pytanie: czy jako społeczeństwo stać nas na odwrócenie się od naszego największego sprzymierzeńca w walce o lepszą przyszłość?

Ignorowanie nauki nie jest nowym zjawiskiem, ale jego skala i konsekwencje w XXI wieku są bezprecedensowe. Od negowania skuteczności szczepionek podczas pandemii, po lekceważenie zmian klimatycznych – wybieranie wygodnych opinii zamiast twardych dowodów prowadzi nas na skraj przepaści. Jednak nie wszystko stracone. Droga do odbudowy zaufania i oparcia rozwoju na solidnych, naukowych podstawach składa się z czterech fundamentalnych kroków.

Koniec z fałszywą równowagą: gdy opinia nie jest równa faktom

Jednym z najbardziej szkodliwych zjawisk we współczesnej debacie publicznej jest tzw. fałszywa równowaga. Polega ona na stawianiu na jednej szali ugruntowanego konsensusu naukowego z opinią jednostki, która ten konsensus podważa – często bez żadnych dowodów. Media, w imię źle pojętego obiektywizmu, dają równy czas antenowy naukowcowi z dorobkiem i celebrycie powołującemu się na „zdrowy rozsądek” czy „wewnętrzny kompas moralny”.

To fundamentalne nieporozumienie. W nauce nie liczy się siła perswazji, ale siła dowodów. Konsensus naukowy nie jest dogmatem ani końcem dyskusji. To solidny fundament, zbudowany na podstawie przytłaczającej liczby zweryfikowanych i powtarzalnych danych, od którego możemy się odbić, by sięgać dalej i wiedzieć więcej. Jest to punkt startowy dla przyszłych odkryć, a nie klatka ograniczająca myślenie.

Odrzucanie go w imię własnych przekonań to jak próba budowy wieżowca na piasku. Poniższa tabela przedstawia kilka przykładów ugruntowanego konsensusu naukowego i konsekwencji jego istnienia.

Przedstawianie tych faktów jako „jednej z dwóch równorzędnych opinii” to akt dezinformacji, który wyrządza społeczeństwu realną krzywdę.

Nieświadome narażenie na niebezpieczeństwo: dlaczego wolność ma swoje granice

Jeśli ktoś prowadzi samochód pod wpływem alkoholu i spowoduje wypadek, ponosi surowe konsekwencje prawne. Jego działanie stanowiło lekkomyślne zagrożenie dla innych. Dlaczego więc w sferze zdrowia publicznego stosujemy inne standardy?

Decyzje podejmowane w oparciu o pseudonaukę lub ideologię często niosą ze sobą ryzyko dla całego społeczeństwa. Gdy rodzice, bez medycznych przeciwwskazań, odmawiają szczepienia swoich dzieci, narażają nie tylko je, ale również niemowlęta (zbyt małe na szczepienie) oraz osoby z obniżoną odpornością, dla których kontakt z wirusem odry może być śmiertelny. Gdy w imię źle pojętej „wolności osobistej” ignoruje się zalecenia sanitarno-epidemiologiczne podczas pandemii, przyczynia się do rozprzestrzeniania choroby, przeciążenia systemu opieki zdrowotnej i śmierci tysięcy ludzi.

To nie jest wolność – to przenoszenie konsekwencji własnych, nieodpowiedzialnych wyborów na barki innych. Społeczeństwo oparte na nauce powinno jasno zdefiniować, że świadome i nieuzasadnione narażanie zdrowia i bezpieczeństwa innych jest nielegalne. Mamy wiedzę i środki, by:

• zapewnić wszystkim dostęp do bezpiecznej wody pitnej,

• niemal całkowicie wyeliminować choroby, którym można zapobiegać dzięki szczepieniom,

• zrealizować transformację energetyczną w kierunku źródeł odnawialnych i jądrowych,

• skutecznie ograniczać transmisję chorób zakaźnych.

Warunkiem jest, aby nasze prawo i polityka publiczna podążały za dowodami naukowymi, a nie za ideologicznymi hasłami.

Nauka jako dobro wspólne: prawo do korzystania ze zbiorowej mądrości ludzkości

Jedną z najpiękniejszych cech nauki jest jej uniwersalizm. Prawa fizyki działają tak samo dla każdego, niezależnie od rasy, religii, statusu ekonomicznego czy płci. Nauka jest wspólnym dziedzictwem całej ludzkości i każdy człowiek ma prawo do czerpania z jej owoców.

Rozumiemy to intuicyjnie w przypadku takich zdobyczy cywilizacji jak elektryczność, bieżąca woda czy dostęp do kanalizacji – traktujemy je jako usługi publiczne. Podobnie powinniśmy postrzegać dostęp do korzyści płynących z postępu naukowego. Oznacza to m.in. otwarty dostęp do wyników badań finansowanych ze środków publicznych oraz tworzenie społeczeństwa, które jest „obyte z nauką”.

Nie chodzi o to, by każdy znał na pamięć wzór na energię kinetyczną. Chodzi o to, by społeczeństwo rozumiało, czym jest metoda naukowa, ceniło rzetelną wiedzę ekspercką i potrafiło odróżnić ją od szarlatanerii. W takim społeczeństwie prawdziwą wolnością nie jest „wolność do bycia ignorantem”, ale wolność od zagrożeń, którym nauka potrafi zapobiec. To wolność życia w poczuciu, że nasze zdrowie i bezpieczeństwo nie są niepotrzebnie zagrożone przez świadome decyzje innych.

Inwestycja w przyszłość: dlaczego finansowanie nauki to najlepszy interes, jaki możemy zrobić

Czy to wszystko jest tylko wyrafinowaną prośbą o więcej pieniędzy dla naukowców? Wręcz przeciwnie. To wezwanie do strategicznej, długofalowej inwestycji, która przynosi zwrot nieporównywalny z żadnym innym. Inwestycja w naukę to inwestycja w całościowy ekosystem innowacji:

1. Badania podstawowe: Odkrywanie fundamentalnych praw przyrody, które pozornie nie mają natychmiastowego zastosowania, ale stanowią zalążek przyszłych rewolucji technologicznych.

2. Kadra naukowa: Kształcenie i wspieranie studentów, doktorantów i badaczy, którzy są motorem napędowym postępu.

3. Badania rozwojowe: Przekładanie odkryć naukowych na konkretne, użyteczne zastosowania.

4. Inkubacja technologiczna: Wspieranie przekształcania tych zastosowań w skalowalne technologie i produkty.

5. Programy wdrożeniowe: Wykorzystanie nowych technologii do rozwiązywania realnych problemów społecznych na skalę krajową.

Liczby mówią same za siebie. Roczny budżet NASA, agencji, która dała nam nie tylko lądowanie na Księżycu, ale też niezliczone technologie medyczne, materiałowe i komunikacyjne, wynosi poniżej 25 miliardów dolarów. Szacuje się jednak, że jej działalność generuje dla gospodarki ponad 75 miliardów dolarów rocznie. To zwrot z inwestycji, o jakim większość sektorów może tylko marzyć.

Z drugiej strony, koszty zaniechań są gigantyczne. Jak podaje przykładowy tekst, straty spowodowane przez pożary lasów w samej Kalifornii w ciągu jednego miesiąca hipotetycznego roku 2025 mogłyby przekroczyć 250 miliardów dolarów – kwotę wielokrotnie przewyższającą roczny budżet służb odpowiedzialnych za zarządzanie lasami.

Historia dostarcza aż nadto przykładów katastrof, do których doprowadziło ignorowanie nauki na rzecz ideologii – od klęsk głodu spowodowanych pseudonaukowymi teoriami rolniczymi, po katastrofy ekologiczne wynikające z krótkowzrocznej pogoni za zyskiem. Stajemy dziś przed egzystencjalnymi wyzwaniami: zmianami klimatu, groźbą przyszłych pandemii, wyczerpywaniem się zasobów. Skuteczne stawienie im czoła wymaga od nas pokory, odwagi i przede wszystkim – zaufania do naszej najlepszej i najskuteczniejszej metody poznawania świata. Niezależnie od tego, czy zdecydujemy się jej słuchać, czy nie, wszyscy będziemy musieli żyć z konsekwencjami tego wyboru.