Kontekst historyczno-kulturowy

W tradycyjnej medycynie ajurwedyjskiej głównym surowcem leczniczym ashwagandhy (Withania somnifera) jest korzeń rośliny, który klasyfikuje się jako rasajana – tonik regenerujący i wzmacniający organizm. Nazwa „ashwagandha” pochodzi od sanskryckich słów ashwa (koń) i gandha (zapach), odwołując się do charakterystycznego zapachu korzenia (dosłownie „koński zapach”). Wedyjskie i ajurwedyjskie teksty z Indii (np. Charaka Samhita, Sushruta Samhita) wymieniały tę roślinę już ponad 3000 lat temu jako środek wzmacniający, afrodyzjak i adaptogen. W różnych ajurwedyjskich formułach wykorzystywano sproszkowany korzeń ashwagandhy dla wzmocnienia układu nerwowego, poprawy witalności i płodności. Najbardziej znane tradycyjne preparaty z ashwagandhą to m.in. Ashwagandha churna (proszek z korzenia) oraz leki złożone jak Saraswati churna i Ashwagandhadhi lehyam, stosowane w stanach przewlekłego zmęczenia, impotencji czy zaburzeń neurologicznych. Tradycyjnie używano przede wszystkim korzenia; liście i owoce rośliny były rzadziej wykorzystywane. Na przykład owoce (jarzębinki) ashwagandhy w niektórych systemach ludowych nakładano miejscowo na zmiany skórne lub wrzody (dzięki właściwościom przeciwzapalnym).

Ashwagandha pochodzi z suchej strefy klimatu zwrotnikowego. Naturalnie występuje na subkontynencie indyjskim (Indie, Nepal, Pakistan), a także w regionach południowo-zachodniej Azji, części Afryki (np. Republika Południowej Afryki, Sudan, Egipt) oraz na Bliskim Wschodzie. Roślina należy do rodziny psiankowatych (Solanaceae); uprawiana jest także m.in. w rejonie Morza Śródziemnego, na Wyspach Kanaryjskich oraz w Australii. W systemach tradycyjnych poza Ayurwedą ashwagandhę stosowano również w medycynie Unani (grecko-arabskiej) i w ludowych terapii afrykańskich, gdzie korzeń podawano jako środek uspokajający, przeciwzapalny i ogólnie wzmacniający. Niezależnie od regionu, podstawową formą użycia pozostawał proszek lub wyciąg z korzenia, często w mieszankach z innymi ziołami.

---

---

Analiza fitochemiczna

Ashwagandha zawiera bardzo bogaty zestaw związków bioaktywnych. Do głównych grup należą witanolidy (steroidowe laktony typu ergostanu) – takich jak zjawiaferyna (withaferin A), witanolid A, sitoindosydy oraz wiele podobnych laktonów – oraz alkaloidy (m.in. witanina, somniferyna). Ponadto roślina jest źródłem flawonoidów, fenoli, saponin sterydowych oraz różnego rodzaju glikozydów. W literaturze opisywane są też liczne glikowitanolidy zwane withanosidami. Profil fitochemiczny różni się w zależności od części rośliny: korzeń ma inne proporcje witanolidów niż liście czy owoce.

Na zawartość i skład tych substancji wpływają czynniki środowiskowe i agrotechniczne. Witanolidy kumulują się różnie w zależności od chemotypu (różne odmiany genetyczne) i warunków uprawy. Na przykład witanolidy są wrażliwe na warunki świetlne i poziom składników odżywczych w glebie. Zmieniają się także przy zbiorze w różnych fazach wegetacji – dojrzałe rośliny mogą mieć inne stężenia związków niż młode. Również technika ekstrakcji decyduje o profile bioaktywnym – ekstrakty wodne, alkoholowe czy glicerynowe uzyskują różne proporcje witanolidów i polarnych związków.

Stabilność i biodostępność składników z ashwagandhy zależą od formy preparatu. Witanolidy są stosunkowo lipofilne; dobre wchłanianie wykazują przede wszystkim w preparatach alkoholowych lub odpowiednio sformułowanych z tłuszczami. Przygotowanie wyciągów wodnych obniża ich ilość, ale może uwalniać inne związki (np. katechiny, triole). Część związków (szczególnie niestabilne laktony) może ulegać degradacji pod wpływem wysokiej temperatury czy światła, dlatego jakość preparatów zależy od warunków produkcji i magazynowania.

Metody analityczne: Identyfikację i oznaczanie witanolidów i innych metabolitów przeprowadza się głównie za pomocą chromatografii cieczowej (HPLC, UHPLC) sprzężonej z detekcją UV (DAD) lub spektrometrią mas (LC-MS/MS) oraz technik NMR. Analizy te pozwalają wyodrębnić poszczególne witanolidy i glikozydy. Ograniczeniem jest dostępność wzorców czystych substancji – komercyjnie dostępnych jest niewiele witanolidów, co utrudnia kalibrację. Ponadto struktury wielu związków są bardzo podobne (izomery witanolidów), co wymaga wysokorozdzielczej chromatografii i MS/MS dla rozróżnienia. W praktyce laboratoria opracowują standaryzowane procedury ekstrakcji oraz metody referencyjne, ale nadal brak jest jednolitych norm dla zawartości markerów (np. 5% witanolidów w ekstrakcie korzeniowym).

Mechanizmy działania

Ashwagandha działa wielokierunkowo, zgodnie z pojęciem adaptogenu – przywraca homeostazę organizmu i zwiększa odporność na stres na poziomie komórkowym i hormonalnym.

• Oś HPA i kortyzol: Badania kliniczne wykazały, że preparaty z ashwagandhy obniżają poziomy kortyzolu (głównego hormonu stresu) we krwi. Mechanizm ten wiąże się z modulacją osi podwzgórze-przysadka-nadnercza – ashwagandha zdaje się hamować nadmierną aktywację HPA w odpowiedzi na stres, co skutkuje mniejszą sekrecją ACTH i kortyzolu.
• System nerwowy: Kłącze ashwagandhy wpływa na neuroprzekaźniki. W doświadczeniach na zwierzętach wykazano, że preparaty z ashwagandhy mogą wzmacniać sygnalizację GABA-ergiczną (działanie podobne do benzodiazepin), co tłumaczy działanie uspokajające i przeciwlękowe. Jednocześnie obserwowano zmniejszenie stężenia dopaminy w mózgu pacjentów z nadmiernym stresem (np. u osób uzależnionych od alkoholu) przy jednoczesnym wzroście poziomu GABA. Roślina wykazuje też interakcje z układem serotoninergicznym – prekliniczne badania sugerują ochronę przed obniżeniem poziomów serotoniny w sytuacjach stresowych oraz możliwe wiązanie witanolidów z receptorami 5-HT. Te efekty neuroprzekaźnikowe mogą przyczyniać się do działania przeciwdepresyjnego i uspokajającego ashwagandhy.
• Działania immunomodulujące i przeciwzapalne: Ashwagandha wykazuje działanie wzmacniające układ odpornościowy (immunostymulujące), a zarazem przeciwzapalne. Stwierdzono, że preparaty z ashwagandhy pobudzają wzrost liczby białych krwinek, komórek NK i limfocytów oraz zwiększają wytwarzanie przeciwciał. Równocześnie roślina obniża poziomy prozapalnych cytokin (np. IL-6, TNF-α) i czynników NF-κB w modelach doświadczalnych, co tłumaczy jej zdolność do łagodzenia stanów zapalnych. Dzięki temu ashwagandha może redukować procesy autoimmunologiczne i chronić tkanki przed nadmiernym stresem oksydacyjnym związanym z zapaleniem.
• Działanie neuroprotekcyjne i antyoksydacyjne: Liczne badania na komórkach i zwierzętach dowodzą, że witanolidy (szczególnie witaferyna A i witanolid A) chronią neurony przed uszkodzeniami neurotoksycznymi i oksydacyjnym stresem. Witaferyna A hamuje produkcję amyloidu-β i obniża ekspresję genów związanych z neurozapalenie (szlak NF-κB). Witanolidy mogą także aktywować ścieżki pro-survival (np. PI3K/Akt) w neuronach i stabilizować funkcje mitochondriów. Ponadto ekstrakty z ashwagandhy wykazują silne właściwości antyoksydacyjne – zwiększają poziomy endogennych enzymów (np. dysmutazy ponadtlenkowej, katalazy) i redukują rodnikową degradację lipidów. Składa się to na ogólną zdolność rośliny do przeciwdziałania stresowi oksydacyjnemu, także w tkance nerwowej.
• Wpływ na hormony płciowe i tarczycowe: Ashwagandha jest znana z wpływu na gospodarkę hormonalną. W badaniach klinicznych u mężczyzn z niepłodnością obserwowano znaczny wzrost poziomu testosteronu oraz poprawę parametrów nasienia – zwiększenie liczby, ruchliwości i objętości plemników. Przypisuje się to częściowo strukturalnemu podobieństwu niektórych witanolidów do hormonów steroidowych oraz właściwościom antyoksydacyjnym (ochrona komórek Leydiga). U kobiet dane są ograniczone, choć niektóre doniesienia sugerują regulację hormonów płciowych i zmniejszenie prolaktyny. Jeśli chodzi o tarczycę, ashwagandha może normalizować funkcjonowanie jej osi. RCT w subklinicznym niedoczynności tarczycy wykazał, że po 8 tygodniach przyjmowania 600 mg ekstraktu dziennie spadł poziom TSH i wzrósł T3/T4 do wartości fizjologicznych. Może to być konsekwencją ogólnoustrojowych efektów adaptogennych i antyoksydacyjnych rośliny na komórki tarczycowe.
• Adaptogenność komórkowa: Na poziomie molekularnym ashwagandha działa jak adaptogen – zwiększa ekspresję białek szoku cieplnego (HSP70) i czynników transkrypcyjnych odpowiedzialnych za odnowę komórek po stresie, stabilizuje błony mitochondrialne i wzmacnia mechanizmy naprawcze DNA. Dzięki temu komórki są bardziej odporne na działanie cytotoksyczne i stres oksydacyjny. Ta multitargetowa aktywność sprawia, że wpływ ashwagandhy jest wszechstronny – od regulacji hormonalnej po działanie ochronne na poziomie tkanek.

Krytyczna analiza badań klinicznych

W literaturze opublikowano wiele badań klinicznych oceniających preparaty z ashwagandhą, głównie w kontekście stresu, lęku, bezsenności czy parametrów metabolicznych. Jakość metodologiczna tych badań jest zróżnicowana. Często mają niewielką liczebność grupy (kilkadziesiąt osób), krótki czas trwania (najczęściej 6–12 tygodni) oraz ograniczone składy demograficzne (np. pacjenci tylko z jednego kraju czy etnicznie jednorodna grupa). Większość to randomizowane badania z grupą placebo i ślepą próbą, co jest zaletą, ale wiele z nich nie precyzuje w wystarczającym stopniu procesów randomizacji czy ukrycia alokacji. Często także nie podaje danych o rejestracji protokołu (brak informacji, czy badania są zgłoszone do rejestrów klinicznych). Standaryzacja ekstraktów jest kolejnym ograniczeniem: różne prace używały różnych preparatów (np. KSM-66, Sensoril, czy niesprecyzowane wyciągi), o różnej zawartości witanolidów (zwykle 5–10%) i w różnych dawkach (od ~250 mg do >1000 mg dziennie). Z tego wynika znaczna heterogenność danych – trudno porównać efekty pomiędzy badaniami.

Jeśli chodzi o punkty końcowe, wiele badań opiera się na subiektywnych skalach (np. kwestionariusz HAM-A, skala stresu PSS, skale jakości snu), co daje istotne różnice, ale naraża na efekt placebo. Tylko nieliczne badania używały obiektywnych markerów (np. kortyzol we krwi, parametry metaboliczne). W dodatku czas trwania terapii (kilka tygodni) może być niewystarczający, by ocenić długotrwałe efekty czy bezpieczeństwo. Adherencja pacjentów do zaleceń (np. kontrola pobierania suplementów) bywa słabo raportowana.

Analiza finansowania ujawnia potencjalne konflikty interesów: wiele badań sponsorują firmy z branży suplementów posiadające prawa do określonych ekstraktów (np. Ixoreal w przypadku KSM-66). Istnieje ryzyko selektywnego publikowania wyników i publikacji sprzyjających sponsorem. Przykładowo, prace finansowane przez producentów ekstraktów często wykazują efekty korzystne, podczas gdy brak jest niezależnych dużych badań potwierdzających te wyniki. Wreszcie, zwraca się uwagę, że suplementy z ashwagandhą (tak jak inne ziołowe produkty) nie podlegają w USA ścisłemu nadzorowi FDA przed wejściem na rynek, co utrudnia oszacowanie ich faktycznej czystości i skuteczności.

Skuteczność kliniczna w wybranych obszarach

Redukcja stresu, lęku, depresji: Najwięcej dowodów dotyczy łagodzenia stanów lękowych i stresu. Metaanalizy oraz przeglądy wykazują, że suplementacja ashwagandhą znacząco obniża subiektywne poziomy stresu i lęku w porównaniu z placebo. Przykładowo przegląd z 2021 r. zebrał 7 badań (491 pacjentów), które stosowały dawki 240–1250 mg ekstraktu dziennie przez 6–8 tygodni i wykazał istotną redukcję wyników w skalach stresu (PSS) i lęku (HAM-A) oraz spadek poziomu kortyzolu. Niektóre badania sugerują także poprawę objawów łagodnej depresji (wzmocnienie nastroju) i redukcję zmęczenia. Mimo to brakuje dużych, wieloośrodkowych RCT, więc zalecenia kliniczne ostrożnie wspominają o skuteczności.

Poprawa snu i leczenie bezsenności: Kilka prac klinicznych wskazuje, że ekstrakty z ashwagandhy mogą poprawiać jakość snu. Przykładowo w randomizowanym badaniu 250 mg wyciągu dwa razy dziennie przez 6 tygodni pacjenci zgłaszali krótszy czas zasypiania i lepszą jakość snu, a parametry bezsenności (według kwestionariuszy PSQI) poprawiły się znacząco. Wyniki te są zgodne z tradycyjnym zastosowaniem ashwagandhy jako środka uspokajającego (łagodzącego bezsenność). Mechanizm może wiązać się z modulacją GABA i wzrostem melatoniny.

Funkcje poznawcze i neuroprotekcja: Istnieją pierwsze prace sugerujące, że suplementacja może nieznacznie poprawiać pamięć, uwagę i zdolności wykonawcze, zwłaszcza u osób starszych lub w stanie przewlekłego stresu. Na przykład jednorazowe oraz 30-dniowe podawanie ashwagandhy zdrowym dorosłym poprawiało szybkość reakcji i pamięć roboczą【73†】 (choć konieczne są dalsze badania). Silniejsze dowody pochodzą z badań na zwierzętach, gdzie ashwagandha chroniła przed ubytkiem funkcji poznawczych w modelach choroby Alzheimera czy Parkinsona (np. zmniejszenie agresji amyloidu-β, ochrona neuronów). Jednak w badaniach klinicznych trudno oddzielić efekt poznawczy od ogólnej poprawy nastroju i energii, dlatego dane pozostają wstępne.

Funkcja immunologiczna: Kilka badań oceniało parametry układu odpornościowego. U zdrowych ochotników suplementacja ashwagandhą zwiększała aktywność komórek NK i liczbę limfocytów T helper (CD4+). Obserwowano również wzrost przeciwciał w surowicy u pacjentów po szczepieniach czy w stanach immunosupresji. Te efekty zgodne są z mechanizmami immunostymulującymi wykazanymi w badaniach przedklinicznych. Brakuje jednak wystarczająco dużych prób klinicznych mierzących np. częstość infekcji, by jasno ocenić wpływ na odporność populacji.

Parametry metaboliczne (glukoza, lipidy): W przeglądzie systematycznym (meta-analizie) ashwagandha znacząco obniżyła stężenie glukozy na czczo i HbA1c, jak również poprawiła profil lipidowy (spadek cholesterolu całkowitego, LDL, triglicerydów) u chorych na cukrzycę typu 2. Jednak autorzy podkreślali, że dostępne badania kliniczne są nieliczne i krótkie, dlatego wnioski należy traktować ostrożnie. U osób z prawidłową glikemią efekty glikemiczne są zazwyczaj niewielkie. Istnieją też doniesienia o niewielkim obniżeniu ciśnienia krwi oraz redukcji masy ciała w pewnych grupach osób otyłych lub z zespołem metabolicznym, co można tłumaczyć działaniem adaptogennym i endokrynnym rośliny.

Wydolność fizyczna i regeneracja: Korzystne efekty na poprawę siły mięśni i wytrzymałości wykazały metaanalizy suplementacji ashwagandhą u zdrowych osób ćwiczących. Jedna analiza 12 badań (głównie u aktywnych fizycznie mężczyzn) pokazała, że grupa suplementowana osiągała większy przyrost mocy mięśniowej, VO₂max i lepsze wskaźniki regeneracji (niższy poziom zmęczenia mięśniowego) w porównaniu z placebo. Wyniki te sugerują, że działanie przeciwzapalne i hormonopodobne ashwagandhy może wspierać przyrost mięśni i szybszą odbudowę po wysiłku.

Działanie przeciwzapalne i przeciwbólowe: Potwierdzają to zarówno badania na zwierzętach, jak i ludzkie. W RCT pacjenci z chorobą zwyrodnieniową stawów kolanowych otrzymywali 500 mg ashwagandhy dziennie przez 12 tygodni lub placebo. Grupa leczona ashwagandhą zgłaszała znacząco mniejszy ból, sztywność i obrzęk stawów niż placebo (skale WOMAC, VAS). Wysnuto wniosek, że ashwagandha może działać jak naturalny środek przeciwbólowy i przeciwzapalny w przewlekłych stanach bólowych, choć nie zastępuje w pełni niesteroidowych leków przeciwzapalnych.

Hormony płciowe i płodność: Jak wspomniano, u mężczyzn stosowanie ashwagandhy poprawia jakość nasienia oraz zwiększa testosteron. U kobiet efekty na płodność są mniej zbadane, ale tradycyjnie stosuje się ją jako tonik płodnościowy. Niektóre badania donoszą o normalizacji cykli miesiączkowych i poprawie regulacji hormonalnej przy przewlekłym stresie. Z drugiej strony należy być ostrożnym u osób z rakiem hormonozależnym (np. raka prostaty), ponieważ roślina może zwiększać poziom androgenów.

Wspomaganie terapii onkologicznej: Brakuje dużych badań klinicznych potwierdzających korzyści w onkologii, ale niektóre mniejsze prace oraz badania przedkliniczne sugerują, że ashwagandha może chronić tkanki przed toksycznym działaniem chemioterapii (np. wątroby, układu nerwowego) oraz łagodzić zmęczenie u pacjentów onkologicznych. Mechanizmy obejmują modulację cytokin i działanie antyoksydacyjne. Niemniej, potrzebne są badania RCT z pacjentami chorymi na raka, aby ocenić bezpieczeństwo i rzeczywistą użyteczność ashwagandhy w tej dziedzinie.

Ocena bezpieczeństwa

Ashwagandha wykazuje z reguły dobry profil bezpieczeństwa przy krótkotrwałym stosowaniu (do 3 miesięcy). W większości badań miana działań niepożądanych była niska i porównywalna z placebo. Do najczęściej zgłaszanych łagodnych objawów należą: senność, zmęczenie, zawroty głowy, nudności, dolegliwości żołądkowo-jelitowe (ból brzucha, biegunka, wymioty). Dzieje się tak zwłaszcza przy większych dawkach. Podawanie wyciągów alkoholowych może nieznacznie podwyższać ciśnienie tętnicze u niektórych osób.

W pojedynczych, rzadkich przypadkach opisano poważniejsze działania niepożądane. U niektórych osób występowały uszkodzenia wątroby po dłuższym stosowaniu suplementów ashwagandhy (hepatotoksyczność). Przegląd przypadków na przestrzeni ostatniej dekady wskazuje na możliwe ryzyko ostrego zapalenia wątroby indukowanego ziołami – choć mechanizm nie jest w pełni poznany, sugeruje się kumulację toksycznych metabolitów i indywidualną wrażliwość. Dlatego konieczne są badania monitorujące funkcję wątroby przy długotrwałej suplementacji, zwłaszcza gdy występują czynniki ryzyka (inne leki hepatotoksyczne, choroby wątroby).

Interakcje lekowe: Aswgandha może wpływać na aktywność enzymów wątrobowych (cytochrom P450), chociaż dane są ograniczone. Przypuszcza się interakcje przede wszystkim z lekami uspokajającymi (benzodiazepiny, barbiturany, z tego względu łączne stosowanie może nasilać sedację). Może też wzmacniać działanie leków hipotensyjnych (obniżających ciśnienie) oraz leków cukrzycowych (hipoglikemizujących), ponieważ ashwagandha sama nieznacznie obniża glikemię i ciśnienie. Zaleca się ostrożność u osób stosujących immunosupresanty – teoretycznie ashwagandha (jako immunostymulator) mogłaby zmniejszyć ich skuteczność. Podobnie mogą wystąpić interakcje z lekami na tarczycę: ashwagandha może nasilać działanie hormonów tarczycy (uwrażliwiać organizm), co należy uwzględnić przy leczeniu niedoczynności. Z uwagi na potencjalne wspomaganie efektywności układu nerwowego, nie zaleca się łączenia jej z lekami przeciwpadaczkowymi czy silnymi sedatywnymi bez konsultacji lekarskiej.

Przeciwwskazania: Ashwagandha powinna być unika podczas ciąży i karmienia piersią – istnieją doniesienia, że może wywoływać skurcze macicy i zwiększać ryzyko poronienia, a także brak danych co do bezpieczeństwa dla płodu. Nie zaleca się jej stosowania u pacjentów z chorobami autoimmunologicznymi (np. toczeń, stwardnienie rozsiane) oraz ciężkimi schorzeniami tarczycy – jako immunostymulator może nasilać reakcje autoimmunologiczne. Przed planowanymi zabiegami chirurgicznymi należy odstawienie ashwagandhy (co najmniej na tydzień), ponieważ zmniejsza krzepliwość i może wydłużać działanie środków uspokajających. U osób z nowotworami zależnymi od hormonów (np. rak prostaty) należy zachować ostrożność ze względu na możliwy wzrost testosteronu.

Zanieczyszczenia i standaryzacja: Na rynku suplementów stwierdzono znaczną zmienność jakości preparatów. Niektóre produkty zawierają niewielką ilość witanolidów lub są zanieczyszczone ciężkimi metalami (arsenem, ołowiem, kadmem), pestycydami czy mikotoksynami. Analiza preparatów z ashwagandhą wykrywała w niektórych przypadkach stężenia metali przekraczające normy farmakopealne. Dlatego ważna jest certyfikacja i standaryzacja ekstraktów. Najlepiej wybierać produkty, które w specyfikacji określają zawartość witanolidów (np. ≥5%) i przeprowadzają testy czystości. Brak standaryzacji może prowadzić do braku efektów terapeutycznych lub nieoczekiwanych działań niepożądanych.

Krytyczny przegląd dyskursu naukowego i medialnego

Ashwagandha bywa przedstawiana w mediach i internecie jako panaceum na wiele dolegliwości. Jednak w rzeczywistości tradycyjne twierdzenia często nie mają jeszcze pełnego potwierdzenia naukowego. Duża rozbieżność występuje między starożytnymi tekstami a dowodami klinicznymi – wielu tradycjonalistów przypisuje roślinie niemal cudowne właściwości, podczas gdy badania sugerują raczej umiarkowane korzyści w wybranych obszarach (głównie stres i płodność).

W dyskursie naukowym obserwuje się ryzyko nadinterpretacji wyników przedklinicznych. Azegzemplarza, liczne publikacje in vitro i na zwierzętach pokazują działanie antynowotworowe ashwagandhy, ale brak jest odpowiednich badań klinicznych potwierdzających u ludzi skuteczność w terapii nowotworowej. Podobnie, badania mechanistyczne często przenosi się na terapie u ludzi bezpośrednio, co jest nieostrożne.

Często występuje selektywność cytowań – w artykułach popularno-naukowych lub reklamach suplementów przytacza się pojedyncze, pozytywne badania, pomijając inne, mniej entuzjastyczne lub negatywne. Takie cherry-picking wzmaga przekonanie o uniwersalnym działaniu rośliny. Również mediach społecznościowych przeważają entuzjastyczne relacje użytkowników, podczas gdy rzetelne analizy systematyczne (np. przeglądy Cochrane) wskazują na ograniczoną jakość dowodów.

Przemysł suplementów odgrywa tu dużą rolę. Firmy sprzedające ashwagandhę intensywnie marketingują swoje produkty (nawet w szczycie pandemii promowano ashwagandhę jako wspomagającą odporność na COVID-19). Często inwestują w badania kliniczne reklamowe, których wyniki mają służyć promocji preparatów własnej marki. Niekiedy sfinansowane przez producentów prace wykazują lepsze rezultaty niż badania niezależne – co rodzi podejrzenia o konflikt interesów.

Istnieją też różnice regulacyjne. W Unii Europejskiej ashwagandha pojawia się w rejestrze EMA, ale nie ma monografii HMPC – komisja europejska zadecydowała o braku oficjalnej oceny (bezstandaryzowe dossier). W efekcie nie ma jednolitych wytycznych dotyczących dawkowania czy wskazań na rynku farmaceutycznym. W Polsce nie jest zarejestrowana jako lek, a jedynie występuje w suplementach diety i lekach ziołowych (głównie z importu). W USA i Kanadzie jest klasyfikowana jako suplement diety (DSHEA), bez konieczności weryfikacji przed wprowadzeniem do obrotu. Taki status sprawia, że jakość produktów jest zróżnicowana, a konsument sam odpowiada za wybór bez gwarancji skuteczności. W przeciwieństwie do tego inne adaptogeny, np. żeń-szeń syberyjski (eleuthero), w niektórych krajach mają ustalone monografie farmakopealne.

Porównanie z innymi adaptogenami

Ashwagandha często bywa zestawiana z typowymi adaptogenami – żeń-szeniem (Panax ginseng), różeniecem górskim (Rhodiola rosea) i żeń-szeniem syberyjskim (eleuthero, Eleutherococcus senticosus).

• Żeń-szeń właściwy (Panax ginseng): Głównymi substancjami czynnymi są ginsenozydy (triterpenoidowe saponiny). Podobnie jak ashwagandha, żeń-szeń wykazuje działanie adaptogenne, przeciwlękowe i poprawiające wydolność. Jednak mechanizmy różnią się – ginsenozydy wpływają silnie na oś HPA i zwiększają noradrenalinę i dopaminę, podczas gdy witania wykazuje silniejsze działanie na GABA i antagonizm cytokin zapalnych. W praktyce klinicznej ginseng jest częściej stosowany na zmęczenie, słabą koncentrację i wsparcie układu sercowo-naczyniowego, z udokumentowanym działaniem np. na glikemię i profil lipidowy. Ashwagandha natomiast wykazuje nieco silniejszy efekt uspokajający i przeciwstresowy w badaniach.
• Różeniec górski (Rhodiola rosea): Zawiera głównie salidrozyd i rozawiny. Badania sugerują, że różeniec poprawia wytrzymałość fizyczną, koncentrację i nastrój przy przewlekłym stresie. Jego działanie adaptogenne polega m.in. na ochronie neuronów i obniżaniu kortyzolu. W porównaniu z ashwagandhą, rhodiola jest częściej polecana przy lekkich stanach depresyjnych i zmęczeniu psychicznym. Ashwagandha natomiast wykazuje dodatkowe właściwości hormonalne (wzrost testosteronu) i większy potencjał immunostymulujący. Skład chemiczny obu roślin różni się – mają odmienne profile fitochemiczne, więc ich efekty mogą się uzupełniać.
• Eleuthero (żeń-szeń syberyjski, Eleutherococcus senticosus): Zawiera eleuterozydy (głównie glikozydy sterydowe). Działa w podobny sposób, poprawiając odporność na stres i wytrzymałość fizyczną. Eleuthero jest często używany w medycynie chińskiej i w Rosji jako tonik wzmacniający. Ma łagodniejsze działanie niż Panax, jest mniej pobudzający. W porównaniu z ashwagandhą, eleuthero wykazuje słabsze działanie sedatywne, a silniej wspomaga wydolność wysiłkową. Profil kliniczny jest podobny – poprawa energii, zwiększenie WBC – jednak ashwagandha ma zwykle więcej dowodów na poprawę nasienia i wpływ na hormony płciowe.

Podsumowując, wszystkie wymienione rośliny mają działania adaptogenne, ale różnią się spektrem działania i dominantami chemicznymi. Wybór adaptogenu w praktyce może być uzależniony od konkretnej potrzeby: na przykład ashwagandhę wybieramy częściej przy objawach lękowych i bezsenności, żeń-szeń przy zmęczeniu fizycznym i obniżonym libido, a różeniec przy stresie zawodowym i braku energii psychicznej.

Luki w wiedzy i przyszłe kierunki badań

Pomimo dużego zainteresowania naukowego, nadal istnieje wiele luk w wiedzy o ashwagandzie. Przede wszystkim brakuje dużych, wysokiej jakości badań klinicznych (RCT). Większość opublikowanych badań ma niewielką liczbę pacjentów, a dowody opierają się na meta-analizach małych badań. Konieczne są próby ze starannie dobraną populacją (wieloośrodkowe, randomizowane, podwójnie zaślepione) obejmujące zarówno ludzi zdrowych, jak i z konkretnymi schorzeniami, oraz monitorujące długoterminowe efekty.

Kolejnym wyzwaniem jest standaryzacja ekstraktów i preparatów. Przydałoby się stworzenie uniwersalnych norm jakości (np. minimalna zawartość 5–10% witanolidów, badania czystości). Niezbędne są też badania porównujące różne formy (surowe korzenie, różne wyciągi) i drogi podania, aby określić biodostępność i optymalną formułę.

W zakresie interakcji z lekami i suplementami wiele pozostaje do zbadania. Wiemy, że ashwagandha może wchodzić w interakcje z enzymami wątrobowymi CYP450, ale dokładny profil interakcji z konkretnymi lekami (np. statynami, lekami immunosupresyjnymi) nie jest znany. Potrzebne są badania farmakokinetyczne i kliniczne określające ryzyko farmakodynamiczne.

Również mechanizmy molekularne działania ashwagandhy wymagają głębszego poznania. Wiadomość, że witanolidy modulatoru transkrypcji genów oraz szlaków sygnałowych (np. mTOR, NF-κB, MAPK) jest wstępna; lepiej zrozumienie tych ścieżek umożliwi bardziej precyzyjne zastosowania (np. dobór ashwagandhy dla konkretnego profilu pacjenta).

Wreszcie, warto badać specyficzne wskazania i zastosowania ekstraktów. Przykładowo, różne frakcje ekstraktu (witanolidy vs glikowitanolidy vs inne metabolity) mogą mieć odmienne efekty – dotychczas mało kto badał, która część rośliny lub wyciąg (np. czysty witanolid A vs wyciąg pełnospektralny) jest najlepszy do danego problemu. Nowe badania kliniczne mogłyby ocenić także synergizmy ashwagandhy z innymi substancjami (np. żeń-szeniem czy witaminami) w terapii adaptogennej.

Wnioski końcowe

Ashwagandha (Withania somnifera) to roślina o długiej tradycji zastosowań leczniczych, której leczniczy potencjał potwierdzają współczesne badania – zwłaszcza w obszarze redukcji stresu, poprawy jakości snu i wsparcia układu hormonalnego. Z udokumentowanych efektów klinicznych najwyższą moc dowodów mają: zmniejszenie poziomu kortyzolu i objawów stresu/lęku (poparte kilkoma RCT i metaanalizami), poprawa jakości snu oraz korzystny wpływ na płodność męską (zwiększenie liczby i jakości plemników oraz wzrost testosteronu). Dane wskazują również na możliwe korzyści w subklinicznym niedoczynności tarczycy (normalizacja TSH/T3/T4), a także umiarkowane działanie przeciwbólowe w przypadku przewlekłych stanów zapalnych stawów.

Bezpieczeństwo ashwagandhy jest ogólnie dobre, ale ze względu na możliwe skutki uboczne i interakcje konieczna jest ostrożność. Zaleca się stosowanie krótkookresowe (kilkutygodniowe do 3 miesięcy) w dawkach 300–600 mg ekstraktu korzeniowego dziennie (standardowo zawierającego ~5–10% witanolidów), przy jednoczesnym monitorowaniu parametrów klinicznych. Osoby z chorobami autoimmunologicznymi, tarczycy czy kobiety w ciąży powinny unikać suplementacji. Przed włączeniem ashwagandhy do terapii warto również ocenić inne przyjmowane leki i ewentualnie skonsultować się z lekarzem, zwłaszcza gdy stosowane są leki przeciwpadaczkowe, immunosupresyjne lub endokrynologiczne.

Podsumowując, ashwagandha ma potencjał jako terapia wspomagająca – zwłaszcza w celu obniżenia stresu, wsparcia snu i poprawy parametrów zdrowotnych związanych ze stresem przewlekłym. Jednocześnie jednak wymagane są dalsze badania, szczególnie duże RCT, aby sprecyzować jej rolę w medycynie opartej na dowodach. Na tę chwilę, przy zachowaniu ostrożności i odpowiedniej jakości preparatów, ashwagandhę można rozważyć jako uzupełnienie konwencjonalnych terapii tam, gdzie inne metody nie przynoszą zadowalających efektów lub występuje nadmierny stres (np. w zaburzeniach lękowych, problemach ze snem czy łagodnej niedoczynności tarczycy). Nadużywanie lub stosowanie na własną rękę bez konsultacji nie jest zalecane. Ćwicząc umiar i monitorując reakcje organizmu, ashwagandha może być wartościowym elementem terapii naturalnej z silnym dowodem na efektywność w redukcji stresu i poprawie snu, umiarkowanym dowodem na poprawę funkcji poznawczych i płodności męskiej, a dalszej walidacji wymagają jej inne wskazania.

Zalecenia praktyczne: Stosować standaryzowane ekstrakty korzenia, zaczynając od niższych dawek (np. 250–300 mg/dzień) i stopniowo zwiększać do 600 mg/dzień w zależności od tolerancji. Okres terapii nie powinien przekraczać 8–12 tygodni bez przerwy, a w razie potrzeby ponawiać ją po konsultacji lekarskiej. Należy monitorować parametry biochemiczne – poziom TSH/T3/T4 oraz glikemię, a w razie długotrwałego stosowania rozważyć badanie czynności wątroby. W przypadku wystąpienia niepokojących objawów (żółtaczka, nasilony ból głowy, objawy alergiczne) suplementację należy przerwać i skonsultować się z lekarzem.

Źródła: Analiza oparta na najnowszej literaturze naukowej (do 2025 r.) – przeglądy systematyczne i badania kliniczne oraz danych agencji regulacyjnych i farmakopei (EMA/HMPC, WHO, FDA).