Genetyczny zwrot w historii Europy: DNA ujawnia, kim naprawdę byli Goci i Wikingowie.

Dlaczego genetyka przepisuje historię na nowo?

Historia Europy wczesnego średniowiecza – okres upadku Cesarstwa Rzymskiego, wielkich wędrówek ludów i narodzin epoki wikingów – od zawsze fascynowała historyków i archeologów. Opieraliśmy naszą wiedzę na nielicznych, często subiektywnych kronikach oraz na interpretacji materialnych śladów pozostawionych przez dawne kultury. Ale co, jeśli moglibyśmy zajrzeć głębiej i odczytać tę historię bezpośrednio z kodu genetycznego ludzi, którzy żyli w tamtych czasach?

Do niedawna było to niezwykle trudne. Populacje w Europie z epoki żelaza i wczesnego średniowiecza były do siebie genetycznie bardzo podobne. Standardowe metody analizy starożytnego DNA (aDNA) nie miały wystarczającej „rozdzielczości”, by wychwycić subtelne różnice i precyzyjnie śledzić trasy migracji. To tak, jakby próbować odróżnić członków jednej rodziny na bardzo niewyraźnej, czarno-białej fotografii.

Dziś stoimy u progu rewolucji. Opracowano nowe, przełomowe narzędzie analityczne, które zwiększa moc statystyczną badań paleogenomicznych nawet dziesięciokrotnie. Pozwala ono z niespotykaną dotąd precyzją modelować pochodzenie poszczególnych osób na podstawie genomów ich przodków. Dzięki temu możemy wreszcie odpowiedzieć na pytania, które od dekad pozostawały bez odpowiedzi.

Genetyczny potop z północy: wielka ekspansja ludów germańskich

Analiza ponad 1500 starożytnych genomów z całej Europy, pochodzących z okresu od 500 r. p.n.e. do 1000 r. n.e., ujawniła zdumiewający obraz. W pierwszej połowie pierwszego tysiąclecia naszej ery (ok. 0-500 r. n.e.) obserwujemy co najmniej dwie potężne fale migracji ludności o pochodzeniu związanym ze Skandynawią, które rozlały się na zachodnią, środkową i wschodnią Europę.

• Na ziemiach dzisiejszej Polski: Ludność związana z archeologiczną kulturą wielbarską, często łączoną z historycznymi Gotami, nosi w sobie przytłaczającą większość (ponad 75%) komponentu genetycznego z Półwyspu Skandynawskiego. To bezpośredni, materialny dowód na prawdziwość przekazów o wędrówce Gotów znad Bałtyku na południe.

• W Europie Środkowej i Południowej: Ślady tej skandynawskiej domieszki genetycznej znajdujemy również na terenie dzisiejszej Słowacji, a także wśród osobników z VI wieku z Węgier, łączonych z Longobardami. Potwierdza to ich północne pochodzenie, zanim wyruszyli w słynną podróż do Italii.

• W Wielkiej Brytanii: Co zaskakujące, osobnik o wyraźnym, 25-procentowym pochodzeniu skandynawskim został zidentyfikowany na cmentarzysku w Yorku już z okresu rzymskiego (II-IV w. n.e.). Oznacza to, że ludność z północy docierała na Wyspy na długo przed najazdami anglosaskimi.

Co ciekawe, te fale migracyjne nie były jednorodne. Analizy genetyczne sugerują, że ekspansje na wschód (np. Goci) były związane z ludnością z północnej części Skandynawii, podczas gdy te na zachód i południe (np. Longobardowie) – z populacjami z jej południowych krańców. To fascynująca zbieżność z podziałem języków germańskich na grupę wschodnią (np. gocki) i zachodnią (np. staroangielski).

Zaskakujący zwrot akcji: kim naprawdę byli wikingowie?

Druga połowa pierwszego tysiąclecia to okres kolejnych, dramatycznych zmian. W wielu regionach Europy „skandynawski” sygnał genetyczny zanika lub ulega znacznemu rozmieszaniu z lokalnymi populacjami. Ale prawdziwa rewolucja w naszym myśleniu o historii dzieje się na Północy.

Badania genetyczne podważają popularny mit wikingów jako jednorodnej, „czystej” grupy Skandynawów, która wyruszyła na podbój świata. Rzeczywistość była znacznie bardziej złożona.

Okazuje się, że na krótko przed i w trakcie epoki wikingów do Skandynawii, zwłaszcza na tereny dzisiejszej Danii, nastąpił potężny napływ ludności z kontynentalnej Europy. Wielu z tych, których dziś nazywamy wikingami, było w rzeczywistości potomkami imigrantów z południa! Ten proces w mniejszym stopniu dotknął Norwegię, co może tłumaczyć, dlaczego to właśnie norwescy i szwedzcy wikingowie (z mniejszą domieszką kontynentalną) dominowali w ekspansji na wschód (Ruś) i zachód przez Atlantyk.

Wnioski: historia zapisana w podwójnej helisie

Nowe metody analizy aDNA otwierają przed nami zupełnie nowy rozdział w badaniu przeszłości. Pozwalają nie tylko weryfikować dawne hipotezy, ale i odkrywać procesy historyczne, które były dotąd całkowicie niewidoczne.

Genetyka pokazuje, że wczesnośredniowieczna Europa była kontynentem w ciągłym ruchu, tyglem, w którym mieszały się i przekształcały niezliczone populacje. Historia wędrówek ludów to nie tylko marsz Gotów na południe, ale także, co było dotąd nieznane, równie potężny ruch ludności z kontynentu na północ, który ukształtował społeczeństwo epoki wikingów. Nasze DNA jest ostateczną kroniką, a my dopiero zaczynamy uczyć się ją czytać.

Pomysł na doktorat

Tytuł projektu doktorskiego: Genomowa dynamika populacji na pograniczu słowiańsko-germańskim w okresie wędrówek ludów i wczesnego średniowiecza: studium przypadku basenu Morza Bałtyckiego.

Uzasadnienie i cele:
Przedstawione badania zidentyfikowały potężny sygnał genetyczny związany ze Skandynawią na ziemiach polskich w okresie rzymskim (kultura wielbarska) oraz jego późniejszy zanik i zastąpienie przez inne populacje, prawdopodobnie związane z ekspansją Słowian. Jednak proces tej transformacji jest wciąż słabo poznany z powodu ograniczonej liczby próbek z kluczowego okresu V-VII wieku.

Główne cele badawcze:

1. Precyzyjne zmapowanie zaniku „gockiego” komponentu genetycznego: Analiza aDNA z cmentarzysk datowanych na późny okres rzymski i wczesną fazę wędrówek ludów na Pomorzu i w Wielkopolsce w celu określenia, czy ludność ta migrowała, czy uległa asymilacji.

2. Identyfikacja i datowanie najwcześniejszego „słowiańskiego” sygnału genetycznego: Poszukiwanie i analiza genomów z najwcześniejszych stanowisk archeologicznych łączonych ze Słowianami (V-VII w.), aby określić ich pochodzenie i stopień zróżnicowania genetycznego.

3. Zbadanie interakcji na pograniczu: Analiza stref kontaktu, np. na wyspach Bałtyku (Bornholm, Gotlandia), gdzie populacje skandynawskie i słowiańskie wchodziły w interakcje, w celu zbadania skali i kierunku przepływu genów.

4. Integracja danych: Porównanie wyników paleogenomicznych z najnowszymi danymi archeologicznymi (analizy izotopowe diety i mobilności) oraz językowymi (analiza zapożyczeń) w celu stworzenia holistycznego obrazu transformacji demograficznej regionu.

Projekt ten, wykorzystując najnowocześniejsze metody, mógłby wnieść kluczowy wkład w jedną z największych debat w polskiej i europejskiej historiografii – zagadnienie genezy i ekspansji Słowian.