Gabor Maté: Terapeuta-Mistyk kontra nudny naukowiec – Wojna o duszę współczesnej psychologii

Wprowadzenie: Gabor Maté jako Archetyp i Produkt

Współczesny dyskurs na temat zdrowia psychicznego i dobrostanu zdominowany jest przez fundamentalne napięcie, konflikt pomiędzy dwoma archetypami: intuicyjnym, charyzmatycznym „terapeutą-mistykiem” a metodycznym, opartym na danych „nudnym naukowcem”. Pierwszy oferuje głębokie, rezonujące narracje, które obiecują sens i całościowe uzdrowienie; drugi dostarcza ustrukturyzowanych protokołów, których skuteczność jest weryfikowalna, lecz często pozbawionych emocjonalnego blasku. W centrum tej dychotomii stoi Gabor Maté, kanadyjski lekarz, którego globalna popularność czyni go idealnym studium przypadku – nie jako jednostki, lecz jako potężnego, współczesnego wcielenia archetypu terapeuty-mistyka.1 Jego praca, ujęta w metaforę „iPhone’a pop-psychologii”, jawi się jako produkt doskonale skrojony na miarę kultury, która, jak trafnie zauważono w zapytaniu, jest „bardziej głodna emocjonalnej narracji niż falsyfikowalnej wiedzy”.

Niniejszy esej naukowy podejmuje się zadania dekonstrukcji fenomenu Gabora Maté, traktując go jako reprezentację całego stylu myślenia. Analiza ta wykracza poza krytykę pojedynczej postaci, dążąc do zbadania szerszych prądów kulturowych, które wynoszą na piedestał charyzmatycznych przewodników duchowych, przedkładając ich intuicyjne „wiem, czuję i rezonuję” nad rygorystyczne standardy nauki. Praca ta ma na celu zbadanie, w jaki sposób magia empatii, autentyczności i współczucia została przekształcona w produkt premium, opakowany w atrakcyjny język i sprzedawany masowej publiczności spragnionej ukojenia.

🎯 Potrzebujesz kwerendy | koncepcji | metodologii ? a może raportu | analizy | badań ? 

Zamów profesjonalny deep research, który oszczędzi Ci setki godzin, pokaże Twój unikalny wkład w naukę i zapewni 100% pewności, że Twoja praca naukowa / publikacja / badanie jest kompletna/y i oryginalna/e.
👉 Kliknij i porozmawiaj z ekspertem – pierwszy krok nic nie kosztuje.

Struktura eseju odzwierciedla dychotomię, którą bada. Rozpocznie się od szczegółowej analizy filozofii Gabora Maté, rozkładając na czynniki pierwsze jego teorie na temat traumy, uzależnień i uzdrawiania, aby zrozumieć źródła ich niezwykłej siły przyciągania. Następnie, w ramach kontrastu, przedstawiony zostanie paradygmat praktyki opartej na dowodach naukowych (Evidence-Based Practice, EBP), stanowiący złoty standard we współczesnej medycynie i psychoterapii. Konfrontacja ta posłuży jako tło dla dogłębnej krytyki modelu Maté, ze szczególnym uwzględnieniem jego komercjalizacji i implikacji etycznych. Na koniec, zjawisko to zostanie osadzone w szerszym kontekście historycznym i współczesnym, poprzez porównanie Maté do jego poprzedników, takich jak Carl Jung, oraz współczesnych mu postaci, jak Jordan Peterson czy Brené Brown. Celem jest nie tyle potępienie, co zrozumienie – dekonstrukcja nie tylko człowieka, ale całego paradygmatu, który zdefiniował na nowo relację między cierpieniem, uzdrowieniem a rynkiem.

Rozdział 1: Anatomia Terapeuty-Mistyka – Filozofia Gabora Maté

Aby zrozumieć fenomen Gabora Maté, należy najpierw dokonać dogłębnej analizy jego światopoglądu – systemu myślowego, który oferuje spójne i emocjonalnie satysfakcjonujące wyjaśnienie ludzkiego cierpienia. Jego filozofia, choć prezentowana jako podejście medyczne, w swej istocie ma charakter holistycznej narracji, w której naukowe koncepcje splatają się z duchowością i krytyką społeczną. Zrozumienie jej kluczowych elementów jest niezbędne, aby pojąć, dlaczego miliony ludzi na całym świecie odnajdują w niej ukojenie i sens, zanim przejdziemy do jej naukowej i etycznej krytyki.

1.1. Trauma jako Uniwersalny Klucz

Centralnym punktem, wokół którego obraca się cała myśl Gabora Maté, jest koncepcja traumy jako uniwersalnego klucza do zrozumienia niemal wszystkich ludzkich dolegliwości. W jego ujęciu, problemy tak różnorodne jak uzależnienia od narkotyków, zaburzenia odżywiania, ADHD, choroby autoimmunologiczne, a nawet nowotwory, mają swoje wspólne źródło w traumatycznych doświadczeniach z dzieciństwa.1 Maté definiuje traumę w sposób niezwykle szeroki, wykraczający daleko poza kliniczne definicje, takie jak te zawarte w klasyfikacjach DSM czy ICD. Dla niego trauma to nie tylko jawna przemoc fizyczna czy seksualna, ale także subtelne formy emocjonalnego zranienia: zaniedbanie, brak emocjonalnej więzi z opiekunem, chroniczny stres rodziców, a nawet poczucie odrzucenia.1 Sam Maté często przywołuje własne doświadczenie z niemowlęctwa – rozłąkę z matką w okupowanym przez nazistów Budapeszcie – jako formacyjny przykład takiej pierwotnej rany.1

Ta ekspansywna definicja jest kluczowa dla siły jego przekazu. Uczynienie traumy zjawiskiem niemal uniwersalnym pozwala każdemu odnaleźć w swojej biografii elementy pasujące do tej narracji. Maté stwierdza jednoznacznie: „wszystkie uzależnienia pochodzą z emocjonalnej straty i istnieją po to, by uśmierzyć ból wynikający z tej straty”.3 Cierpienie przestaje być wynikiem indywidualnej porażki, wady genetycznej czy przypadku, a staje się logiczną konsekwencją zranienia. Ta perspektywa niesie ze sobą ogromny potencjał terapeutyczny w sensie narracyjnym – zdejmuje z jednostki ciężar winy i wstydu.

Integralną częścią tej teorii jest krytyka współczesnej kultury zachodniej, którą Maté określa mianem „toksycznej”. W swojej książce „Mit normalności” argumentuje, że nasze społeczeństwo, z jego naciskiem na materializm, indywidualizm i konkurencję, systemowo uniemożliwia zaspokojenie fundamentalnych ludzkich potrzeb, takich jak potrzeba więzi, autentyczności i przynależności.6 W takim ujęciu, choroba i dysfunkcja nie są anomalią, lecz przewidywalnym, niemal „normalnym” skutkiem życia w nienormalnym systemie. Patologia jednostki staje się więc oskarżeniem rzuconym całej kulturze. Taka rama interpretacyjna jest niezwykle atrakcyjna, ponieważ oferuje spójną i całościową teorię wyjaśniającą cierpienie. Zamiast złożonych, wieloczynnikowych i często niejednoznacznych wyjaśnień oferowanych przez medycynę i psychologię głównego nurtu, Maté dostarcza jedną, elegancką przyczynę. Ta prostota i uniwersalność sprawiają, że jego model funkcjonuje bardziej jak system wierzeń lub wszechogarniająca mitologia niż falsyfikowalna teoria naukowa, dając poczucie zrozumienia i porządku w chaosie ludzkiego doświadczenia.

1.2. Uzdrowienie jako Ponowne Połączenie z „Ja”

W filozofii Gabora Maté proces leczenia jest nierozerwalnie związany z jego definicją traumy. Skoro trauma jest odłączeniem od autentycznego „ja”, to uzdrowienie musi polegać na ponownym nawiązaniu tej utraconej więzi.9 Maté używa tu języka o wyraźnie duchowym i egzystencjalnym zabarwieniu. Mówi o „odzyskiwaniu” (ang.

recovery), podkreślając etymologiczne znaczenie tego słowa – odnalezieniu na nowo czegoś, co zostało zagubione.9 Tym, co pacjenci odnajdują, jest ich własna, prawdziwa tożsamość, stłumiona przez ból i mechanizmy obronne. Jak sam stwierdza, „utrata siebie jest esencją traumy”, a zatem prawdziwym celem leczenia jest „ponowne połączenie”.9

Proces ten ma charakter głęboko narracyjny. Nie chodzi w nim o prostą redukcję objawów, ale o fundamentalną zmianę opowieści, jaką pacjent snuje na temat samego siebie i swojego życia.5 Terapia staje się przestrzenią do dekonstrukcji starych, szkodliwych narracji – tych, które utrwalają poczucie bycia ofiarą, bycia wadliwym czy niegodnym miłości – i zastąpienia ich nowymi, które podkreślają siłę, autentyczność i potencjał do wzrostu. Terapeuta w tym modelu nie jest technicznym ekspertem naprawiającym zepsuty mechanizm, lecz przewodnikiem w podróży do wnętrza siebie, kimś, kto pomaga pacjentowi odnaleźć jego własny, zagubiony głos.10

Język, którym posługuje się Maté, świadomie czerpie z tradycji filozoficznych i duchowych. Mówi o „pasji”, która „podgrzewa, oświetla i prowadzi”, odróżniając ją od uzależnienia, które jest „płomieniem, który spopiela”.5 Odwołuje się do potrzeby „transcendencji” i „sensu”, które są, jego zdaniem, wrodzonymi ludzkimi potrzebami, systemowo ignorowanymi przez współczesną kulturę.5 Taka retoryka rezonuje z głębokim ludzkim pragnieniem, które wykracza poza ramy czysto klinicznego leczenia. Odpowiada na głód sensu, który często towarzyszy cierpieniu psychicznemu i fizycznemu. To pozycjonuje jego podejście nie jako zwykłą metodę terapeutyczną, ale jako ścieżkę do samopoznania i duchowej odnowy, co znajduje odzwierciedlenie w jego licznych wystąpieniach na podcastach i platformach poświęconych samorozwojowi, duchowości i poszukiwaniu pełni życia.6

1.3. Compassionate Inquiry – Intuicja ponad Strukturą

Metodą terapeutyczną, która stanowi kwintesencję filozofii Gabora Maté, jest Compassionate Inquiry (CI), czyli „Współczujące Dociekanie”.11 Została ona opracowana jako świadoma antyteza dla ustrukturyzowanych, opartych na protokołach podejść terapeutycznych. Sam Maté określa ją jako „przeciwieństwo psychoanalizy”, ponieważ wymaga od terapeuty nie analizy i zdystansowanej interpretacji, ale „całkowitej obecności z klientem, chwila po chwili”.13 Jest to podejście, w którym fundamentem nie jest z góry ustalony schemat działania, ale jakość relacji i intuicja terapeuty.

Podstawowymi filarami CI są współczucie, ciekawość, obecność i połączenie. Metoda ta zachęca terapeutę, aby „zaufał swojej intuicji” zrodzonej z tych właśnie jakości, zamiast polegać na „sztywnych ramach” teoretycznych.13 Celem jest odsłonięcie tego, co ukryte pod powierzchnią słów – „poziomu świadomości, klimatu mentalnego, ukrytych założeń, utajonych wspomnień i stanów ciała, które tworzą prawdziwy przekaz, który słowa zarówno wyrażają, jak i ukrywają”.11 Terapeuta, zadając „właściwe pytania we właściwym czasie”, staje się kimś w rodzaju sejsmografu, który wyczuwa podskórne drgania psychiki klienta, pomagając mu dotrzeć do „własnej, wrodzonej mądrości”.10

Taka koncepcja wznosi rolę terapeuty na poziom niemal mistyczny. Nie jest on już tylko wykwalifikowanym specjalistą, ale staje się „Zranionym Uzdrowicielem” (Wounded Healer) – kimś, kto dzięki własnemu doświadczeniu cierpienia zyskuje szczególną zdolność do prowadzenia innych przez ich ból.11 To właśnie subiektywny „rezonans” i intuicja terapeuty, a nie obiektywne, weryfikowalne techniki, stają się kluczem do uzdrowienia. Ta niefalsyfikowalna, oparta na charyzmie i osobistym wglądzie natura CI jest jednym z głównych powodów, dla których podejście to spotyka się z krytyką ze strony środowiska naukowego.

Co istotne, proces kodyfikacji i przekształcenia Compassionate Inquiry w produkt szkoleniowy nie był inicjatywą samego Maté. Jak wskazują materiały, to jego współpracowniczka, Sat Dharam Kaur, „przekonała się, że podejście Gabora można ustrukturyzować, nauczać i praktykować przez innych”.12 To ona spisała „kroki” i opracowała programy szkoleniowe, co stanowi kluczowy moment w transformacji osobistej, charyzmatycznej praktyki w skalowalny, komercyjny produkt. W ten sposób intuicja mistyka została opakowana w formę kursów i certyfikatów, gotowych do sprzedaży na globalnym rynku wellness. Ten proces tworzy specyficzną dynamikę władzy: klient lub uczeń staje się zależny od unikalnych, subiektywnych zdolności percepcyjnych terapeuty wyszkolonego w CI, który jako jedyny potrafi rzekomo odczytać „prawdziwy przekaz”. Jest to klasyczna cecha relacji mistrz-uczeń, a nie partnerskiego sojuszu terapeutycznego, jaki promują współczesne, oparte na dowodach modele psychoterapii.

Rozdział 2: Głos „Nudnego Naukowca” – Krytyka i Standardy EBP

Po zarysowaniu emocjonalnie rezonującego i narracyjnie spójnego świata Gabora Maté, konieczne jest skonfrontowanie go z paradygmatem, który stanowi jego antytezę – z chłodnym, metodycznym i sceptycznym głosem nauki. Ten „nudny naukowiec” nie posługuje się językiem duchowego wglądu, lecz statystyki, randomizowanych badań kontrolowanych i falsyfikowalnych hipotez. Jego celem nie jest stworzenie wszechogarniającej opowieści o cierpieniu, ale systematyczne i rygorystyczne oddzielanie tego, co działa, od tego, co jest jedynie pociągającą iluzją. W tym rozdziale przedstawiona zostanie bezpośrednia krytyka naukowa teorii Maté oraz standardy Praktyki Opartej na Dowodach Naukowych (EBP), które stanowią fundament etycznej i skutecznej opieki nad zdrowiem psychicznym w XXI wieku.

2.1. Konfrontacja z Danymi – Naukowa Krytyka Teorii Maté

Choć teorie Gabora Maté oferują potężną i pocieszającą narrację, w zderzeniu z danymi empirycznymi ich fundamenty okazują się kruche. Krytyka ze strony środowiska akademickiego i badawczego koncentruje się na kilku kluczowych obszarach, w których jego twierdzenia rozmijają się z konsensusem naukowym.

Najostrzejsza krytyka dotyczy jego teorii na temat ADHD. Russell A. Barkley, jeden z czołowych światowych autorytetów w tej dziedzinie, stwierdza bez ogródek, że Maté „jest bardziej niż w błędzie”.14 Barkley wskazuje na przytłaczającą liczbę badań, w tym liczne metaanalizy, które dowodzą, że ADHD ma przede wszystkim podłoże genetyczne, a czynniki dziedziczne odpowiadają za 71-73% przypadków. Maté, twierdząc, że ADHD jest wynikiem traumy, popełnia fundamentalny błąd metodologiczny, myląc korelację z przyczynowością. Owszem, dzieci z ADHD częściej doświadczają trudnych zdarzeń życiowych (Adverse Childhood Experiences, ACEs), ale jak argumentuje Barkley, to ADHD może być czynnikiem predykcyjnym tych doświadczeń (np. impulsywne dziecko jest trudniejsze w wychowaniu i bardziej narażone na negatywne reakcje otoczenia), a nie odwrotnie.14

Podobne zarzuty dotyczą jego teorii uzależnień. Stanton Peele, psycholog i badacz uzależnień, choć docenia pracę Maté z pacjentami, określa jego teorię jako „redukcjonistyczną wizję uzależnienia”.1 Peele zgadza się, że trauma jest istotnym czynnikiem ryzyka, ale stanowczo sprzeciwia się tezie, że jest ona uniwersalną i pierwotną przyczyną wszystkich uzależnień.14 Powołuje się na dane z badań, które pokazują, że tylko niewielki odsetek osób z traumatycznymi doświadczeniami z dzieciństwa rozwija uzależnienie od narkotyków czy alkoholu. Upraszczanie złożonego zjawiska uzależnień do jednego czynnika, choć narracyjnie atrakcyjne, jest niezgodne z dowodami i, zdaniem Peele’a, może prowadzić do poczucia bezradności u pacjentów.14

Szeroka krytyka dotyczy ogólnego braku dowodów na poparcie wielu tez Maté. Akademicy tacy jak James C. Coyne z University of Pennsylvania czy Nick Haslam z University of Melbourne zarzucają mu, że jego podejście jest „niezrównoważone” i „nieoparte na dowodach”, a wręcz „nawołuje do porzucenia rozwiązań opartych na dowodach”.1 Jego tendencja do przypisywania wielu chorób somatycznych, takich jak stwardnienie rozsiane czy nowotwory, stłumionym emocjom i traumie, jest postrzegana jako redukcjonistyczna i ignorująca złożone czynniki genetyczne, środowiskowe i hormonalne.14

Praktycznym przejawem tego, co krytycy nazywają brakiem rygoru, jest głośny incydent, w którym Maté publicznie, podczas transmitowanego na żywo wywiadu, zdiagnozował u księcia Harry’ego PTSD, ADHD, lęk i depresję, opierając się jedynie na rozmowie i lekturze jego autobiografii.1 W środowisku profesjonalistów takie działanie zostało określone jako „nieortodoksyjne i lekkomyślne”. Stanowi ono jaskrawe naruszenie standardów diagnostycznych, które wymagają starannego, wieloaspektowego badania, a nie intuicyjnej oceny na podstawie materiałów medialnych. Ten akt nie jest jednak przypadkowym błędem, lecz logiczną konsekwencją paradygmatu terapeuty-mistyka. Jeśli wierzy się, że posiada się szczególny, intuicyjny wgląd, który pozwala „zobaczyć” prawdę o cierpieniu drugiej osoby, to formalne, „nudne” procedury diagnostyczne stają się zbędnym, a nawet ograniczającym balastem.

2.2. Paradygmat Praktyki Opartej na Dowodach Naukowych (EBP)

W opozycji do intuicyjnego i narracyjnego podejścia reprezentowanego przez Gabora Maté, współczesna medycyna i psychologia kliniczna opierają się na paradygmacie Praktyki Opartej na Dowodach Naukowych (Evidence-Based Practice, EBP). Jest to fundamentalna zmiana w myśleniu o leczeniu, która odsuwa na bok autorytet oparty na tradycji, osobistym doświadczeniu czy charyzmie, a w jego miejsce stawia rygorystyczną, systematyczną ocenę danych naukowych. Amerykańskie Towarzystwo Psychologiczne (APA) w swojej kluczowej deklaracji z 2005 roku zdefiniowało EBP w psychologii (EBPP) jako „integrację najlepszych dostępnych badań naukowych z ekspertyzą kliniczną w kontekście cech pacjenta, jego kultury i preferencji”.17 Ta definicja opiera się na trzech filarach, które razem tworzą ramy dla etycznego i skutecznego podejmowania decyzji klinicznych.

Pierwszy filar to najlepsze dostępne badania naukowe. Nie chodzi tu o dowolne badanie, ale o hierarchię dowodów, na szczycie której znajdują się systematyczne przeglądy literatury i metaanalizy randomizowanych badań kontrolowanych (Randomized Controlled Trials, RCTs).22 RCTs, w których pacjenci są losowo przydzielani do grupy badanej (otrzymującej nową terapię) i kontrolnej (otrzymującej placebo lub standardowe leczenie), są uważane za złoty standard w ocenie skuteczności interwencji, ponieważ minimalizują ryzyko błędów systematycznych i pozwalają na wyciąganie wniosków o związkach przyczynowo-skutkowych.26

Drugi filar to ekspertyza kliniczna. EBP nie jest bezmyślnym, „książkowym” stosowaniem protokołów.22 Wymaga od klinicysty umiejętności oceny i syntezy danych naukowych, a następnie ich zastosowania w odniesieniu do konkretnego pacjenta. Ekspertyza ta obejmuje umiejętności diagnostyczne, formułowanie przypadku, budowanie sojuszu terapeutycznego oraz monitorowanie postępów terapii. Kluczowym elementem jest tu jednak świadomość własnych ograniczeń i tendencyjności poznawczych, które mogą wpływać na ocenę kliniczną.22 Ekspert w paradygmacie EBP to nie wszechwiedzący guru, ale świadomy naukowiec-praktyk.

Trzeci filar to cechy pacjenta, jego kultura i preferencje. Ten element podkreśla, że terapia jest procesem współpracy, a nie paternalistycznym narzucaniem rozwiązań. Klinicysta ma obowiązek uwzględnić wartości pacjenta, jego kontekst kulturowy, sytuację życiową i cele terapeutyczne.17 Pacjent jest aktywnym uczestnikiem procesu decyzyjnego, a jego zaangażowanie jest kluczowym czynnikiem wpływającym na powodzenie terapii.

Paradygmat EBP można postrzegać jako „nudny”, ponieważ wymaga cierpliwości, sceptycyzmu i ciągłego dokształcania. Jest to jednak przede wszystkim system etyczny, zaprojektowany w celu maksymalizacji korzyści dla pacjenta i minimalizacji ryzyka szkody.22 Stanowi on fundamentalną barierę dla pseudonaukowych i potencjalnie szkodliwych praktyk, opierając leczenie na tym, co zostało zweryfikowane, a nie tylko na tym, co wydaje się pociągające lub co głosi charyzmatyczny autorytet.

2.3. Terapia Poznawczo-Behawioralna (CBT) jako Antyteza

Jeśli Gabor Maté i jego Compassionate Inquiry reprezentują archetyp terapeuty-mistyka, to terapia poznawczo-behawioralna (CBT) jest doskonałym wcieleniem „nudnego naukowca”. CBT stanowi modelową antytezę dla podejścia Maté, nie dlatego, że jest pozbawiona empatii czy relacji, ale dlatego, że jej filozofia, struktura i fundamenty naukowe są diametralnie różne. Można ją przyrównać do systemu „open-source”, którego mechanizmy są transparentne, a kod źródłowy (protokoły terapeutyczne) jest dostępny do publicznej inspekcji, krytyki i weryfikacji.30

Podstawowe założenie CBT jest pragmatyczne i falsyfikowalne: cierpienie psychiczne (np. lęk, depresja) jest podtrzymywane przez dysfunkcjonalne wzorce myślenia (negatywne automatyczne myśli, zniekształcenia poznawcze) i nieadaptacyjne zachowania (np. unikanie).31 Celem terapii jest więc identyfikacja tych wzorców i nauczenie pacjenta konkretnych, praktycznych umiejętności ich modyfikacji.32 W przeciwieństwie do poszukiwania głębokich, nieświadomych przyczyn w odległej przeszłości, CBT koncentruje się na problemach „tu i teraz” i wyposaża pacjenta w narzędzia do samodzielnego radzenia sobie w przyszłości.

To, co czyni CBT archetypem podejścia naukowego, to jej empiryczna walidacja. Jest to najlepiej przebadana forma psychoterapii w historii. Ogromna liczba metaanaliz i randomizowanych badań kontrolowanych (RCTs) potwierdza jej skuteczność w leczeniu szerokiego spektrum zaburzeń, w tym depresji, zaburzeń lękowych (lęk uogólniony, lęk paniczny, fobia społeczna), PTSD, zaburzenia obsesyjno-kompulsyjnego (OCD), a także w problemach takich jak uzależnienia, ADHD, zaburzenia odżywiania czy bezsenność.33 Ta solidna baza dowodowa stoi w jaskrawym kontraście do anegdotycznych i opartych na osobistych świadectwach dowodów przytaczanych na poparcie

Compassionate Inquiry.

Struktura CBT również odzwierciedla jej naukowy charakter. Terapia jest zazwyczaj ograniczona w czasie, zorientowana na cel i oparta na ustrukturyzowanych protokołach i manualach.25 Sesje mają klarowny plan, a pacjent często otrzymuje zadania domowe, które polegają na praktykowaniu nowych umiejętności w codziennym życiu.32 Ta transparentność i struktura pozwalają na obiektywną ocenę postępów i replikację wyników w badaniach naukowych.

Często podnoszony argument, że podejścia takie jak Maté są bardziej „holistyczne” i „ludzkie” niż „zimna” nauka, stanowi fałszywą dychotomię. Paradygmat EBP, którego CBT jest czołowym przykładem, w swojej definicji uwzględnia zarówno relację terapeutyczną, jak i wartości oraz preferencje pacjenta.22 Sojusz terapeutyczny jest uznawany za jeden z kluczowych czynników skuteczności terapii, niezależnie od modalności. Prawdziwa linia podziału nie przebiega między „nauką a empatią”, ale między systemami otwartymi na zewnętrzną, obiektywną weryfikację (a co za tym idzie, potencjalną falsyfikację) a systemami zamkniętymi, samoreferencyjnymi, których skuteczność jest definiowana przez wewnętrzne, subiektywne kryteria, takie jak „rezonans” czy intuicja praktyka. Jeden system może zostać obalony przez dane; drugi jest na to odporny, co czyni go bardziej podobnym do doktryny niż do nauki.

Tabela 1: Porównanie Paradygmatów: Compassionate Inquiry kontra Terapia Oparta na Dowodach (np. CBT)

Poniższa tabela syntetyzuje kluczowe różnice między podejściem reprezentowanym przez Gabora Maté a paradygmatem terapii opartej na dowodach naukowych, którego przykładem jest terapia poznawczo-behawioralna. Zestawienie to ma na celu unaocznienie fundamentalnych rozbieżności w filozofii, metodologii i standardach dowodowych, co pozwala lepiej zrozumieć naturę konfliktu między archetypem „terapeuty-mistyka” a „nudnym naukowcem”.

Rozdział 3: iPhone Pop-psychologii – Urynkowienie i Etyka

Metafora Gabora Maté jako „iPhone’a pop-psychologii” jest niezwykle trafna, ponieważ wykracza poza samą krytykę naukową i dotyka sedna jego fenomenu jako produktu kulturowego i komercyjnego. Jak iPhone, jego podejście jest estetycznie dopracowane, intuicyjne w obsłudze i obiecuje transformacyjne doświadczenie. Jednak, podobnie jak w przypadku flagowego produktu Apple, jego wewnętrzne mechanizmy są zamknięte, zastrzeżone i niedostępne dla użytkownika. Nie ma publicznie dostępnych „schematów” (falsyfikowalnych teorii i transparentnych danych), które pozwoliłyby na niezależną weryfikację czy „naprawę”. Ten rozdział analizuje, w jaki sposób ta filozofia „zamkniętego systemu” przekłada się na konkretny model biznesowy i jakie rodzi to fundamentalne dylematy etyczne, zwłaszcza w kontekście komodyfikacji empatii i standardów opieki zdrowotnej.

3.1. Compassionate Inquiry jako Produkt Premium

Podejście Gabora Maté, choć ubrane w retorykę współczucia i autentyczności, zostało skrupulatnie przekształcone w wysoce dochodowy produkt premium. Analiza jego modelu biznesowego ujawnia zaawansowaną strategię komercjalizacji, która wykracza daleko poza sprzedaż książek. Centralnym elementem tego ekosystemu jest Compassionate Inquiry (CI), które jest nie tylko metodą terapeutyczną, ale przede wszystkim marką i franczyzą intelektualną.

Model biznesowy CI opiera się na wielopoziomowym systemie szkoleń i certyfikacji. Profesjonaliści – terapeuci, lekarze, coachowie – mogą zapisać się na roczny, 240-godzinny kurs online na poziomie magisterskim, aby stać się certyfikowanymi praktykami CI.11 Dostępne są również krótsze i tańsze formy, takie jak „masterclass” za kilkaset dolarów, obiecujące nauczyć terapeutów, jak „dotrzeć do sedna problemów klienta… często podczas jednego spotkania” 39, oraz kursy do samodzielnej nauki dla szerokiej publiczności.40 Ten system tworzy zamknięty obieg: Maté jest źródłem unikalnej wiedzy, certyfikowani praktycy stają się jej dystrybutorami, a pacjenci i klienci – konsumentami końcowymi.

Język marketingowy używany do promocji tych produktów jest nasycony obietnicami ekskluzywności i głębokiej transformacji. CI jest przedstawiane jako „rewolucyjne podejście psychoterapeutyczne”, które pozwala „odsłonić to, co leży pod powierzchnią pozorów”.11 Ta retoryka pozycjonuje CI nie jako jedną z wielu dostępnych metod, ale jako przełomową technologię uzdrawiania, dostępną tylko dla tych, którzy zainwestują w odpowiednie szkolenie. W ten sposób proces terapeutyczny zostaje skomodyfikowany – przekształcony w towar.

W szerszym kontekście, model ten wpisuje się w globalny trend urynkowienia wellness, gdzie zdrowie, spokój ducha i samorozwój stają się dobrami luksusowymi.41 Empatia, współczucie i autentyczność przestają być uniwersalnymi ludzkimi cnotami czy celami terapii, a stają się zastrzeżonymi „umiejętnościami” i „kompetencjami”, które można nabyć poprzez zakup markowego, opatentowanego systemu. Klient nie płaci już tylko za czas i ekspertyzę terapeuty, ale za dostęp do unikalnej, brandowanej metodologii, która obiecuje głębsze i szybsze rezultaty niż „zwykła” terapia. To właśnie ta transformacja empatii w produkt premium leży u podstaw komercyjnego sukcesu archetypu terapeuty-mistyka.

3.2. Magia Empatii na Sprzedaż: Guru w Kulturze Wellness

Ogromna popularność Gabora Maté i jemu podobnych postaci jest symptomem głębszych potrzeb i lęków współczesnej kultury. W świecie, który często wydaje się chaotyczny, pozbawiony sensu i zdominowany przez zimną logikę rynku i technologii, charyzmatyczni guru wellness oferują coś, czego nauka i medycyna głównego nurtu często nie potrafią dostarczyć: prostą, spójną i emocjonalnie satysfakcjonującą narrację.43

Mechanizm przyciągania takich postaci jest dobrze zbadany. Po pierwsze, oferują oni proste odpowiedzi na złożone problemy.46 Zamiast wieloczynnikowych, niejednoznacznych diagnoz, proponują jeden uniwersalny klucz – w przypadku Maté jest to trauma. Po drugie, budują zaufanie poprzez charyzmę i osobiste, relatywizujące opowieści.47 Historia własnego zranienia, jak opowieść Maté o traumie z dzieciństwa 1, czyni guru bardziej ludzkim, autentycznym i godnym zaufania. Po trzecie, często tworzą mentalność „my kontra oni”, pozycjonując się w opozycji do „mainstreamowej nauki”, „medycznej ideologii” czy „toksycznej kultury”.10 To pozwala ich zwolennikom poczuć się częścią awangardy, posiadaczami wyjątkowej, ukrytej wiedzy.

Maté jest mistrzem tego gatunku. Jego książki i wykłady to mistrzowskie połączenie osobistych świadectw, poruszających historii pacjentów, krytyki społecznej i uproszczonych odwołań do neurobiologii.3 Taka mieszanka zaspokaja głód narracji – ludzką potrzebę opowieści, która nadaje sens cierpieniu, wskazuje winnych (toksyczna kultura, nieświadomi rodzice) i oferuje jasną ścieżkę do zbawienia (ponowne połączenie z „ja”). Psychologia popularna, której Maté jest czołowym przedstawicielem, rozkwita, ponieważ dostarcza ram interpretacyjnych, które pozwalają jednostce poczuć się zrozumianą i odnaleźć tożsamość w świecie, który często wydaje się obcy i przytłaczający.44

Ten proces można opisać jako swoistą pętlę: certyfikacja tworzy produkt, komodyfikacja napędza jego sprzedaż, a to z kolei prowadzi do kultyfikacji – stworzenia społeczności skupionej wokół charyzmatycznego lidera i jego unikalnej „prawdy”. W ramach tej społeczności krytyka z zewnątrz może być łatwo odrzucona jako przejaw niezrozumienia, braku „otwartości” lub wręcz jako atak ze strony skostniałego establishmentu. Struktura ta, oparta na hierarchii (guru, certyfikowani praktycy, laicy) i zastrzeżonej wiedzy, ma cechy wspólne z grupami o charakterze kultowym.47 Choć Maté nie prowadzi formalnego kultu, psychologiczna dynamika, którą tworzy jego model biznesowy, sprzyja zależności i ogranicza krytyczne myślenie, co samo w sobie ma głębokie implikacje etyczne.

3.3. Dylematy Etyczne „Systemu Zamkniętego”

Model terapeuty-mistyka, funkcjonujący jako „zamknięty system” oparty na charyzmie i niefalsyfikowalnej wiedzy, rodzi fundamentalne problemy etyczne, które podważają podstawowe zasady współczesnej opieki zdrowotnej. Dobre intencje i deklarowane współczucie, choć niewątpliwie obecne, nie mogą przesłonić systemowych zagrożeń, jakie niesie ze sobą odrzucenie paradygmatu EBP.

Pierwszym i być może najważniejszym dylematem jest erozja świadomej zgody (informed consent). Etyczny obowiązek terapeuty polega na rzetelnym poinformowaniu pacjenta o naturze terapii, jej potencjalnych korzyściach i ryzyku, dowodach na jej skuteczność oraz o dostępnych alternatywnych metodach leczenia.48 Jak pacjent może podjąć świadomą decyzję, gdy oferowana metoda opiera się na nieuchwytnej „intuicji” terapeuty, a dowody na jej skuteczność mają charakter anegdotyczny? W modelu guru, gdzie autorytet opiera się na przekonaniu o posiadaniu wyjątkowego wglądu, zasada świadomej zgody jest systemowo podważana. Pacjent jest zachęcany do zaufania charyzmie lidera, a nie do krytycznej oceny danych.

Drugim poważnym zagrożeniem jest ryzyko szkody jatrogennej – czyli szkody spowodowanej przez sam proces leczenia.52 Każda skuteczna interwencja medyczna niesie ze sobą ryzyko skutków ubocznych; psychoterapia nie jest wyjątkiem.55 Jednak w przypadku terapii nieopartych na dowodach, zwłaszcza tych, które zachęcają do głębokiej pracy z traumą bez solidnych, sprawdzonych ram bezpieczeństwa, ryzyko to jest znacznie większe. System wierzeń terapeuty może prowadzić do patologizacji normalnych doświadczeń życiowych, a nieudana próba „transformacji” może pozostawić pacjenta z poczuciem jeszcze większego zranienia i winy („widocznie nie byłem wystarczająco otwarty/odważny”).52 To jest właśnie ryzyko próby „naprawy iPhone’a” bez schematu – można nieodwracalnie uszkodzić delikatne wewnętrzne obwody.

Trzeci problem dotyczy kompetencji i granic zawodowych. Kodeksy etyczne jasno stanowią, że profesjonaliści powinni praktykować wyłącznie w obszarach, w których posiadają udokumentowane kompetencje.57 Archetyp terapeuty-mistyka często wiąże się z tendencją do wygłaszania autorytatywnych sądów na tematy daleko wykraczające poza własną specjalizację – od geopolityki 1 po fundamentalną naturę wszystkich chorób. Charyzma i status guru stają się substytutem formalnych kwalifikacji, zacierając granice między rolą lekarza, psychoterapeuty, filozofa i duchowego przewodnika.47

U podstaw tych wszystkich dylematów leży etyczny martwy punkt, który można nazwać „tyranią dobrych intencji”. Cały model Maté i szerzej – kultury wellness – opiera się na założeniu o czynieniu dobra (beneficencji). Jednak etyczna praktyka to nie tylko dążenie do pomagania, ale przede wszystkim posiadanie solidnych mechanizmów zapobiegania szkodzie (non-maleficencji).48 EBP, z jego wymogiem weryfikacji, transparentności i falsyfikowalności, jest właśnie takim systemem zabezpieczającym. Model oparty na charyzmie i wierze, z natury rzeczy, jest pozbawiony tych zewnętrznych hamulców. Głębokie przekonanie o własnej słuszności i o tym, że „czyni się dobro”, może prowadzić do nieświadomego ignorowania potencjalnych szkód – jest to fundamentalna porażka etyczna każdego „zamkniętego systemu”.

Rozdział 4: Poza Dychotomią – Historyczni Poprzednicy i Współczesne Analogie

Fenomen Gabora Maté nie jest zjawiskiem odosobnionym ani nowym. Jest on raczej najnowszą i jedną z najbardziej wyrazistych manifestacji potężnego archetypu, który cyklicznie pojawia się w kulturze Zachodu, zwłaszcza w okresach niepewności i duchowego kryzysu. Aby w pełni zrozumieć jego siłę i znaczenie, należy umieścić go w szerszym kontekście, analizując zarówno jego historycznych poprzedników, jak i współczesne mu analogie. Taka perspektywa pozwala zobaczyć, że napięcie między „terapeutą-mistykiem” a „nudnym naukowcem” jest trwałą cechą nowoczesności, a Maté jest raczej symptomem niż przyczyną kulturowego głodu narracji i sensu.

4.1. Cień Carla Junga

Najważniejszym historycznym prekursorem archetypu terapeuty-mistyka jest bez wątpienia Carl Gustav Jung. Szwajcarski psychiatra, podobnie jak Maté, przez całe życie balansował na granicy nauki i mistycyzmu, budząc podziw jednych i sceptycyzm drugich.60 Jego fundamentalne koncepcje – takie jak archetypy, zbiorowa nieświadomość czy proces indywiduacji – nie narodziły się w sterylnych warunkach laboratorium ani nie zostały potwierdzone w randomizowanych badaniach kontrolowanych. Były one owocem jego własnej, głęboko subiektywnej i wizjonerskiej podróży w głąb nieświadomości, którą skrupulatnie udokumentował.62

Najdoskonalszym przykładem tego procesu jest jego słynna „Czerwona Księga” (Liber Novus). To dzieło, trzymane w ukryciu przez dziesięciolecia z obawy o naukową reputację autora, jest ostatecznym dowodem na to, że rdzeń systemu Junga stanowiła osobista, niefalsyfikowalna i mistyczna eksploracja.64 „Czerwona Księga” to zapis jego „konfrontacji z nieświadomością”, pełen wizji, dialogów z wewnętrznymi postaciami i ręcznie malowanych mandali. To właśnie te doświadczenia, jak sam przyznawał, stały się fundamentem dla jego późniejszych, rzekomo naukowych teorii.64 Dzieło to można uznać za prototypowy „zamknięty system” – osobistą mitologię, która stała się podstawą uniwersalnej teorii psychologicznej.

Nieprzypadkowo myśl Junga wywarła ogromny wpływ na ruch New Age i szeroko pojętą psychologię popularną.68 Jego nacisk na duchowość, symbole, mity i sny doskonale odpowiadał na potrzeby ludzi poszukujących sensu poza ramami tradycyjnej religii i scjentyzmu. Jung, podobnie jak później Maté, oferował język i ramy do zrozumienia wewnętrznego świata w sposób holistyczny, łącząc psychologię z duchowością. Jego trwałe dziedzictwo dowodzi istnienia stałego kulturowego zapotrzebowania na tego typu myślenie, które obiecuje nie tylko leczenie, ale i głębsze wtajemniczenie w misteria ludzkiej egzystencji. Maté, świadomie lub nie, podąża ścieżką wytyczoną przez Junga, aktualizując archetyp terapeuty-mistyka na potrzeby XXI wieku.

4.2. Współcześni „Terapeuci-Mistycy”: Jordan Peterson i Brené Brown

Archetyp terapeuty-mistyka nie jest jedynie reliktem przeszłości; ma on swoich potężnych przedstawicieli również we współczesnym krajobrazie intelektualnym. Analiza postaci takich jak Jordan Peterson i Brené Brown pozwala dostrzec, że Gabor Maté jest częścią szerszego zjawiska, a mechanizmy, które napędzają jego popularność, działają również w przypadku innych charyzmatycznych postaci na styku psychologii, samopomocy i kultury.

Jordan Peterson, kanadyjski psycholog kliniczny, jest doskonałym przykładem tego archetypu w jego bardziej patriarchalnej i konserwatywnej odsłonie. Podobnie jak Maté, Peterson wykorzystuje swoje naukowe kwalifikacje (tytuł profesora psychologii) jako legitymację do budowania wielkich, niefalsyfikowalnych narracji.72 Jego system myślowy czerpie obficie z mitologii, religii i psychologii jungowskiej, tworząc całościowy światopogląd, który ma wyjaśniać wszystko – od indywidualnego cierpienia po kryzys cywilizacji zachodniej.74 Peterson, podobnie jak Jung, postrzega mity i archetypy nie jako przestarzałe opowieści, ale jako nośniki głębokiej, ponadczasowej prawdy o ludzkiej kondycji. On również zbudował ogromną markę komercyjną wokół swoich idei i, podobnie jak Maté, spotyka się z krytyką za uproszczenia, wychodzenie poza swoje kompetencje i tworzenie spolaryzowanego, niemal kultycznego grona zwolenników.78

Brené Brown, badaczka i autorka bestsellerów, reprezentuje inną, pozornie łagodniejszą wersję tego samego archetypu. Jej globalny sukces opiera się na badaniach jakościowych dotyczących wstydu, wrażliwości i odwagi.81 Choć jej praca jest zakorzeniona w uznanej metodologii naukowej (teoria ugruntowana) 83, krytycy zarzucają jej, że przekształciła swoje odkrycia w uproszczony, łatwo przyswajalny „ewangeliczny” przekaz pop-psychologiczny. Podobnie jak w przypadku Maté, pojawiają się pytania o generalizowalność jej koncepcji poza specyficzny, uprzywilejowany, zachodni kontekst kulturowy.85 Jej praca, skupiona na indywidualnym doświadczeniu i emocjach, bywa krytykowana za niedostrzeganie systemowych i strukturalnych uwarunkowań cierpienia, co zbliża ją do indywidualistycznego etosu rynku self-help.85 Brown, podobnie jak Maté i Peterson, stworzyła wokół siebie potężną markę i status guru, stając się „kapłanką wrażliwości”.

Porównanie tych trzech postaci ujawnia wspólny wzorzec. Wszyscy oni zaspokajają głębokie, kulturowe zapotrzebowanie na gnozę – formę specjalnej, intuicyjnej i transformującej wiedzy, która obiecuje odsłonić „głęboką prawdę” o istnieniu. W czasach poczucia chaosu i braku sensu, obietnica pewności i całościowego zrozumienia, jaką oferuje terapeuta-mistyk, jest niezwykle kusząca. „Nudny naukowiec” proponuje prawdopodobieństwa i dane; mistyk oferuje sens i objawienie.

Kluczową strategią, która umożliwia działanie tego archetypu we współczesnym świecie, jest to, co można nazwać „używaniem dyplomu jako płaszcza”. Postacie te skutecznie wykorzystują swoje autentyczne kwalifikacje akademickie (lekarz, profesor, doktor) jako przykrywkę, która nadaje naukowy autorytet systemom, które w swej istocie są filozoficzne, duchowe lub ideologiczne.4 Tworzy to kluczową niejednoznaczność: czy przemawiają jako naukowcy, czy jako guru? Publiczność, niezdolna do rozróżnienia tych dwóch ról, łatwiej przyjmuje ich narracje jako naukowe fakty. To potężna strategia marketingowa, która zaciera granice między dowodem a charyzmatycznym oświadczeniem, i jest to główny mechanizm, za pomocą którego sprzedawany jest „iPhone pop-psychologii”.

Zakończenie: Głód Emocjonalnej Narracji w Epoce Nauki

Analiza fenomenu Gabora Maté, przeprowadzona przez pryzmat archetypu „terapeuty-mistyka” i metafory „iPhone’a pop-psychologii”, prowadzi do wielowymiarowych wniosków, które wykraczają poza ocenę pojedynczej postaci. Maté, jako ucieleśnienie tego archetypu, oferuje produkt doskonale zaprojektowany dla naszych czasów: jest estetyczny, intuicyjny w obsłudze i obiecuje głębokie, transformujące doświadczenie użytkownika – uzdrowienie, sens, ponowne połączenie. Jego siła leży w potężnej, jednoczącej narracji, która sprowadza złożoność ludzkiego cierpienia do jednego, emocjonalnie rezonującego źródła: traumy. Jednak, jak w przypadku zamkniętego ekosystemu technologicznego, jego wewnętrzne „schematy” są zastrzeżone, nieprzejrzyste i niefalsyfikowalne. Próba „naprawy” tego systemu – czyli poddania go rygorystycznej krytyce naukowej lub zastosowania bez przewodnictwa samego guru – obnaża jego fundamentalne ograniczenia, ryzyko i sprzeczność z etycznymi standardami praktyki opartej na dowodach.

Popularność tego modelu jest znaczącym symptomem kulturowym. Ujawnia głęboko zakorzeniony „głód narracji”, którego „nudny naukowiec”, mimo całej swojej udowodnionej skuteczności, często nie jest w stanie zaspokoić. Ludzie pragną nie tylko leczenia, ale i znaczenia; nie tylko danych, ale historii, która nada sens ich bólowi i wskaże drogę do odkupienia. W epoce zdominowanej przez scjentyzm i racjonalność, rośnie tęsknota za tym, co magiczne, mistyczne i holistyczne – za obietnicą, że istnieje głębsza prawda, dostępna poprzez intuicję i emocjonalny rezonans. Terapeuta-mistyk zaspokaja tę tęsknotę, stając się duchowym przewodnikiem w zdesakralizowanym świecie.

Jednakże, jak wykazano w niniejszej analizie, cena za tę narracyjną pociechę może być wysoka. Obejmuje ona erozję świadomej zgody, ryzyko szkody jatrogennej oraz porzucenie rygoru intelektualnego i etycznego, który chroni pacjentów przed potencjalnie szkodliwymi i nieefektywnymi praktykami. Urynkowienie empatii i przekształcenie jej w produkt premium dodatkowo komplikuje obraz, tworząc systemy, w których dostęp do „prawdziwego” uzdrowienia staje się kwestią zasobności portfela, a charyzma zastępuje weryfikowalne kompetencje.

Ostateczny wniosek nie może być jednak prostym potępieniem. Odrzucenie fenomenu Maté i jemu podobnych jako zwykłego szarlataństwa byłoby ignorowaniem autentycznego ludzkiego pragnienia, które napędza ich sukces. Wyzwanie, jakie stoi przed medycyną i psychologią XXI wieku, nie polega na zwalczaniu czy wyśmiewaniu tego głodu narracji. Polega ono na znalezieniu sposobów, aby na niego odpowiedzieć w sposób odpowiedzialny i etyczny. Zadaniem dla nauki jest integracja potęgi znaczenia, empatii i opowieści wewnątrz rygorystycznych, transparentnych i samokorygujących ram praktyki opartej na dowodach.

Celem powinno być stworzenie podejść terapeutycznych, które są jednocześnie skuteczne i pełne sensu, zarówno otwarte na krytykę, jak i głęboko ludzkie. Chodzi o to, by zbudować „nudną” maszynę, która potrafi również, na swój sposób, śpiewać – oferując pacjentom nie tylko ulgę w objawach, ale także pomagając im odnaleźć spójność i godność w ich własnych, unikalnych historiach. Tylko w ten sposób nauka może sprostać wyzwaniu rzuconemu przez terapeutę-mistyka, nie poprzez odrzucenie ludzkiej potrzeby sensu, ale poprzez jej uszanowanie i zintegrowanie w ramach najwyższych standardów intelektualnej uczciwości i etycznej odpowiedzialności.

Cytowane prace

1. Gabor Maté – Wikipedia, otwierano: czerwca 21, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Gabor_Mat%C3%A9

2. Słynny 80-letni terapeuta Gabor Maté wskazał jedyną rzecz w życiu, której żałuje. Jego wypowiedź wzruszyła miliony internautów – Zwierciadlo.pl, otwierano: czerwca 21, 2025, https://zwierciadlo.pl/spotkania/540674,1,slynny-80-letni-terapeuta-gabor-mat-wskazal-jedyna-rzecz-w-zyciu-ktorej-zaluje-jego-wypowiedz-wzruszyla-miliony-internautow.read

3. Addiction – Dr. Gabor Maté, otwierano: czerwca 21, 2025, https://drgabormate.com/addiction/

4. Pakiet GABOR MATE – Madrosc.pl, otwierano: czerwca 21, 2025, https://www.madrosc.pl/pl/p/Pakiet-GABOR-MATE/613

5. The Myth of Normal: Speaking to Gabor Maté – Psychology Today, otwierano: czerwca 21, 2025, https://www.psychologytoday.com/us/blog/the-seekers-forum/202201/the-myth-normal-speaking-gabor-mat

6. Trauma – Dr. Gabor Maté, otwierano: czerwca 21, 2025, https://drgabormate.com/trauma/

7. In The Myth of Normal, Gabor Maté takes us on an epic, otwierano: czerwca 21, 2025, https://ia801504.us.archive.org/23/items/the-myth-of-normal-by-gabor-mate/The%20Myth%20of%20Normal%20by%20Gabor%20Mate.pdf

8. Gabor Maté || The Myth of Normal – Apple Podcasts, otwierano: czerwca 21, 2025, https://podcasts.apple.com/au/podcast/gabor-mat%C3%A9-the-myth-of-normal/id942777522?i=1000580296766

9. How Childhood Trauma Leads to Addiction – Gabor Maté – YouTube, otwierano: czerwca 21, 2025, https://www.youtube.com/watch?v=BVg2bfqblGI

10. The Best Explanation of Addiction I’ve Ever Heard – Dr. Gabor Maté – YouTube, otwierano: czerwca 21, 2025, https://www.youtube.com/watch?v=ys6TCO_olOc

11. Compassionate Inquiry – Dr. Gabor Maté, otwierano: czerwca 21, 2025, https://drgabormate.com/compassionate-inquiry/

12. The Approach – Compassionate Inquiry, otwierano: czerwca 21, 2025, https://compassionateinquiry.com/the-approach/

13. What is Compassionate Inquiry? Exploring Gabor Maté’s Psychotherapeutic Approach, otwierano: czerwca 21, 2025, https://www.tikvahlake.com/blog/what-is-compassionate-inquiry/

14. Gabor Maté – krytyka teorii – Przemysław Rosa, otwierano: czerwca 21, 2025, https://psychoterapeutawarszawa.eu/gabor-mate-krytyka-teorii/

15. My Traumatic Breakfast With Gabor Maté – Stanton Peele, otwierano: czerwca 21, 2025, https://www.peele.net/lib/mate.html

16. The Seductive, But Dangerous, Allure of Gabor Maté | Psychology Today, otwierano: czerwca 21, 2025, https://www.psychologytoday.com/us/blog/addiction-in-society/201112/the-seductive-dangerous-allure-gabor-mat

17. Evidence-Based Practice in Psychology, otwierano: czerwca 21, 2025, https://www.apa.org/practice/resources/evidence

18. Psychology: Evidence Based Practice – Macdonald-Kelce Library – University of Tampa, otwierano: czerwca 21, 2025, https://utopia.ut.edu/psychology/ebp

19. Policy statement on evidence-based practice in psychology, otwierano: czerwca 21, 2025, https://www.apa.org/practice/guidelines/evidence-based-statement

20. Evidence-based practice in psychology: Context, guidelines, and action – PubMed, otwierano: czerwca 21, 2025, https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37982781/

21. Evidence Searching for Evidence-based Psychology Practice – PMC – PubMed Central, otwierano: czerwca 21, 2025, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3077562/

22. Evidence-Based Practice – McGill University, otwierano: czerwca 21, 2025, https://www.mcgill.ca/psy/evidence-based-practice

23. Research-Supported Psychological Treatments | Society of Clinical Psychology, otwierano: czerwca 21, 2025, https://div12.org/psychological-treatments/

24. PRAKTYKA PSYCHOTERAPEUTYCZNA OPARTA … – Psychoterapia, otwierano: czerwca 21, 2025, https://www.psychoterapiaptp.pl/pdf-109317-81039?filename=Praktyka.pdf

25. Co to jest terapia oparta na dowodach naukowych?, otwierano: czerwca 21, 2025, https://www.wuw.pl/download-attachment.php?h=m7G5RMSUpaSXl2W3ksfK1dSVpXVwV4Y=

26. Report of the 2005 Presidential Task Force on Evidence-Based Practice1 – American Psychological Association, otwierano: czerwca 21, 2025, https://www.apa.org/practice/resources/evidence/evidence-based-report.pdf

27. ethics, evidence-Based Practice, and Clinical expertise, otwierano: czerwca 21, 2025, https://cdn.ymaws.com/www.cpapsych.org/resource/resmgr/Governance/Ethics_Committee/2014_n2Spring_22.pdf

28. Evidence-Based Psychotherapy: Advantages and Challenges – PMC, otwierano: czerwca 21, 2025, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5509639/

29. What Is Evidence-Based Therapy | Lyra Health, otwierano: czerwca 21, 2025, https://www.lyrahealth.com/blog/what-is-evidence-based-practice-and-why-is-it-important/

30. Skuteczność psychoterapii poznawczo-behawioralnej – Poradnie Centrum CBT, otwierano: czerwca 21, 2025, https://cbt.pl/poradnie/skutecznosc-psychoterapii-poznawczo-behawioralnej/

31. Psychoterapia: jak szukać pomocy w trudnej sytuacji – Uniwersytet SWPS, otwierano: czerwca 21, 2025, https://swps.pl/centrum-prasowe/informacje-prasowe/36046-psychoterapia-jak-szukac-pomocy-w-trudnej-sytuacji

32. Evidence-based therapies – VA Mental Health, otwierano: czerwca 21, 2025, https://www.mentalhealth.va.gov/get-help/treatment/ebt.asp

33. Skuteczność terapii CBT | Centrum Feniks Psychologia i Psychoterapia Poznawczo-Behawioralna (CBT), otwierano: czerwca 21, 2025, https://centrumfeniks.pl/skutecznosc-terapii-cbt/

34. Skuteczność CBT – Centrum Poznawczo-Behawioralne Ad Rem, otwierano: czerwca 21, 2025, https://centrum-poznawcze.pl/czym-jest-cbt/skutecznosc-cbt/

35. Przegląd badań efektywności terapii poznawczo-behawioralnej w zaburzeniach lękowych uogólnionych u osób w podeszłym wieku – Psychiatria Polska, otwierano: czerwca 21, 2025, https://www.psychiatriapolska.pl/pdf-154272-78826?filename=78826.pdf

36. Skuteczność terapii poznawczo-behawioralnej w zakresie uzyskiwania remisji i redukcji częstości nawrotów w zaburzeniach lę, otwierano: czerwca 21, 2025, https://www.psychiatria.com.pl/artykul.php?a=1039

37. Skuteczność terapii poznawczo-behawioralnej w leczeniu lęku uogólnionego, otwierano: czerwca 21, 2025, https://pokonajlek.pl/skutecznosc-terapii-poznawczo-behawioralnej-w-leczeniu-leku-uogolnionego/

38. Compassionate Inquiry, otwierano: czerwca 21, 2025, https://compassionateinquiry.com/

39. Gabor Maté Compassionate Inquiry Master Class | Psychotherapy Networker – PESI, otwierano: czerwca 21, 2025, https://www.pesi.com/sales/bh_c_001359_compassionateinquiry_organic-118025

40. CI Self-Study Short Course – Compassionate Inquiry, otwierano: czerwca 21, 2025, https://compassionateinquiry.com/short-course/

41. Commodification → Term – Lifestyle → Sustainability Directory, otwierano: czerwca 21, 2025, https://lifestyle.sustainability-directory.com/term/commodification/

42. The wellness industry has commodified your health | Carson’s Class Notes, otwierano: czerwca 21, 2025, https://www.emorywheel.com/article/2023/10/the-wellness-industry-has-commodified-your-health-carsons-class-notes

43. Pop Psychology | EBSCO Research Starters, otwierano: czerwca 21, 2025, https://www.ebsco.com/research-starters/psychology/pop-psychology

44. Psychology of Pop Culture: Synthesis, otwierano: czerwca 21, 2025, https://kassiemcgarry.wordpress.com/2017/03/30/psychology-of-pop-culture-synthesis/

45. The Good, the Bad and the Ugly of Pop Psychology – Social Science …, otwierano: czerwca 21, 2025, https://www.socialsciencespace.com/2021/05/the-good-the-bad-and-the-ugly-of-pop-psychology/

46. The Problem with Pop Psychology | Read More, otwierano: czerwca 21, 2025, https://ccp.net.au/the-problem-with-pop-psychology/

47. The Hidden Dangers of Online “Wellness Gurus” – Psychology Today, otwierano: czerwca 21, 2025, https://www.psychologytoday.com/us/blog/freedom-of-mind/202504/the-hidden-dangers-of-online-wellness-gurus

48. Ethical and Legal Issues in Psychotherapy – PMC, otwierano: czerwca 21, 2025, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9122134/

49. Informed Consent in Psychotherapy | American Journal of Psychiatry, otwierano: czerwca 21, 2025, https://psychiatryonline.org/doi/10.1176/appi.ajp.158.1.4

50. Informed consent guidance and templates for psychologists – APA Services, otwierano: czerwca 21, 2025, https://www.apaservices.org/practice/business/management/informed-consent

51. Optimized Informed Consent for Psychotherapy: Protocol for a Randomized Controlled Trial, otwierano: czerwca 21, 2025, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9568815/

52. Iatrogenic Trauma: The Consequences of Ineffective Therapy – Self-Love Recovery Institute, otwierano: czerwca 21, 2025, https://www.selfloverecovery.com/blogs/blog/iatrogenic-trauma

53. Iatrogenic Harm in Psychological Interventions – Brandeis University, otwierano: czerwca 21, 2025, https://scholarworks.brandeis.edu/esploro/outputs/undergraduate/Iatrogenic-Harm-in-Psychological-Interventions/9924485265701921

54. Iatrogenic Symptoms in Psychotherapy A Theoretical Exploration of the Potential Impact of Labels, Language, and Belief – Psychiatry Online, otwierano: czerwca 21, 2025, https://psychiatryonline.org/doi/pdf/10.1176/appi.psychotherapy.2002.56.2.244?download=true

55. Iatrogenic harm from psychological therapies – time to move on | The British Journal of Psychiatry – Cambridge University Press, otwierano: czerwca 21, 2025, https://www.cambridge.org/core/journals/the-british-journal-of-psychiatry/article/iatrogenic-harm-from-psychological-therapies-time-to-move-on/1A4E606876C43FD9BAF6BE2F7ABC7756

56. Iatrogenic symptoms in psychotherapy. A theoretical exploration of the potential impact of labels, language, and belief systems – PubMed, otwierano: czerwca 21, 2025, https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/12125301/

57. Potential ethical violations – American Psychological Association, otwierano: czerwca 21, 2025, https://www.apa.org/topics/psychotherapy/potential-violations

58. Code of Ethics – NCPS, otwierano: czerwca 21, 2025, https://ncps.com/about-us/code-of-ethics

59. Principles of Clinical Ethics and Their Application to Practice – PMC – PubMed Central, otwierano: czerwca 21, 2025, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7923912/

60. Carl Jung | Biography, Archetypes & Beliefs | The SAP, otwierano: czerwca 21, 2025, https://www.thesap.org.uk/articles-on-jungian-psychology-2/carl-gustav-jung/

61. Biography: Carl Jung: Psychologist or Mystic? – Vision.org, otwierano: czerwca 21, 2025, https://www.vision.org/biography-carl-jung-psychologist-or-mystic-206

62. Carl Jung – Wikipedia, otwierano: czerwca 21, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Carl_Jung

63. Exploring the Intersection With Carl Jung’s Analytical Psychology | TheCollector, otwierano: czerwca 21, 2025, https://www.thecollector.com/carl-jung-analytical-psychology-spirituality/

64. The Red Book of Carl G. Jung: Its Origins and Influence | Exhibitions – Library of Congress, otwierano: czerwca 21, 2025, https://www.loc.gov/exhibits/red-book-of-carl-jung/the-red-book-and-beyond.html

65. The Red Book by Carl Jung | Audible.com, otwierano: czerwca 21, 2025, https://www.audible.com/blog/summary-the-red-book-by-c-g-jung

66. Carl Jung Red Book – All About Psychology, otwierano: czerwca 21, 2025, https://www.all-about-psychology.com/jung-red-book.html

67. A Journey of Great Ups-and-Downs: Carl Jung’s Visionary Insight From 'The Red Book’, otwierano: czerwca 21, 2025, https://thesciencesurvey.com/arts-entertainment/2023/01/18/a-journey-of-great-ups-and-downs-carl-jungs-visionary-insight-from-the-red-book/

68. www.gem-blackthorn.com, otwierano: czerwca 21, 2025, https://www.gem-blackthorn.com/post/carl-jung-and-the-new-age-movement#:~:text=He%20recognized%20that%20for%20many,of%20the%20New%20Age%20movement.

69. Carl Jung and the New Age Movement – Gem Blackthorn, otwierano: czerwca 21, 2025, https://www.gem-blackthorn.com/post/carl-jung-and-the-new-age-movement

70. The Confusion Between Jung and the New Age – – Taproot Therapy Collective, otwierano: czerwca 21, 2025, https://gettherapybirmingham.com/the-confusion-between-jung-and-the-new-age/

71. Jung and the New Age: A Study in Contrasts, otwierano: czerwca 21, 2025, https://jungstudies.net/wp-content/uploads/2010/09/taceyd1.pdf

72. Here’s why Jordan Peterson is the f*cking worst. – On Canada Project, otwierano: czerwca 21, 2025, https://oncanadaproject.ca/blog/jordan-peterson-is-the-worst

73. How is Jordan Peterson and his works perceived in the academia and among Psychologists in general? – Reddit, otwierano: czerwca 21, 2025, https://www.reddit.com/r/AcademicPsychology/comments/rcg4ob/how_is_jordan_peterson_and_his_works_perceived_in/

74. On facts, values, rationality and stories: Part III of Response to Harris – Jordan Peterson, otwierano: czerwca 21, 2025, https://www.jordanbpeterson.com/philosophy/on-facts-values-rationality-and-stories/

75. A Critique of Jordan Peterson – Merion West, otwierano: czerwca 21, 2025, https://merionwest.com/2018/06/03/a-critique-of-jordan-peterson/

76. What is the fascination with Jungian archetypes amongst Jordan Peterson followers? : r/askphilosophy – Reddit, otwierano: czerwca 21, 2025, https://www.reddit.com/r/askphilosophy/comments/7agjg6/what_is_the_fascination_with_jungian_archetypes/

77. Myth and Meaning in Jordan Peterson: A Christian Perspective – Lexham Press, otwierano: czerwca 21, 2025, https://lexhampress.com/product/183926/myth-and-meaning-in-jordan-peterson-a-christian-perspective

78. en.wikipedia.org, otwierano: czerwca 21, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Jordan_Peterson#:~:text=Peterson’s%20arguments%20about%20subjects%20outside,Dorian%20Lynskey%20of%20The%20Guardian.

79. Jordan Peterson – Wikipedia, otwierano: czerwca 21, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Jordan_Peterson

80. The Process of Leaving Jordan Peterson Behind – Current Affairs, otwierano: czerwca 21, 2025, https://www.currentaffairs.org/news/2023/06/the-process-of-leaving-jordan-peterson-behind

81. Brené Brown – The Decision Lab, otwierano: czerwca 21, 2025, https://thedecisionlab.com/thinkers/psychology/brene-brown

82. Dr Brene Brown: Courage, Vulnerability & Critics – PROTAGION, otwierano: czerwca 21, 2025, https://www.protagion.com/stories/inspiration-brene-brown

83. Research | Brené Brown, otwierano: czerwca 21, 2025, https://brenebrown.com/the-research/

84. Brené Brown is a grounded researcher — – Dumbo Feather, otwierano: czerwca 21, 2025, https://www.dumbofeather.com/conversations/brene-brown-is-a-grounded-researcher/

85. Brené Brown: The Illusion of Neutrality – America Hates US, otwierano: czerwca 21, 2025, https://americahates.us/articles/2024/2/28/bren-brown-the-illusion-of-neutrality

86. Why Brené Brown’s Gospel of Vulnerability Fails the World’s Most …, otwierano: czerwca 21, 2025, https://lithub.com/why-brene-browns-gospel-of-vulnerability-fails-the-worlds-most-vulnerable/