Europa na rozdrożu: jak odzyskać wzrost gospodarczy w erze niepewności?

A jeśli piszesz doktorat na tematy ekonomiczne i szukasz wsparcia – skontaktuj się, pomożemy Ci zrealizować Twoje cele naukowe!

Europejska ścieżka do wzrostu: jak odzyskać dynamikę w niepewnym świecie?

Pamiętacie lata 90. i początek XXI wieku, kiedy europejska gospodarka rosła w tempie 2-3% rocznie? Niestety, od kryzysu finansowego w 2008 roku ten wigor nie powrócił w pełni. Choć Europa wciąż przoduje w szerszych wskaźnikach dobrostanu, jej skromny wzrost gospodarczy pozostaje daleko w tyle za Stanami Zjednoczonymi. Co więcej, na horyzoncie piętrzą się kolejne wyzwania: rosnąca konkurencja ze strony Chin, opóźnienia w adopcji nowych technologii (zwłaszcza AI) oraz groźba wojen handlowych. Dlaczego ten temat jest tak ważny? Ponieważ odnalezienie skutecznej ścieżki do wyższego wzrostu gospodarczego jest kluczowe dla utrzymania konkurencyjności Europy, jej dobrobytu i zdolności do sprostania globalnym wyzwaniom, takim jak zmiany klimatyczne czy bezpieczeństwo ekonomiczne.

Diagnoza problemu: co spowalnia europę?

W listopadzie 2024 roku, podczas corocznej konferencji ekonomicznej Ditchley, zorganizowanej przez Centre for European Reform (CER), czołowi politycy, urzędnicy, naukowcy i myśliciele dyskutowali nad przyczynami powolnego wzrostu gospodarczego Europy i możliwymi rozwiązaniami. Oto główne wnioski płynące z tych rozmów:

• Słaby popyt wewnętrzny: Po kryzysie zadłużeniowym w 2008 roku, udział popytu krajowego w PKB Unii Europejskiej gwałtownie spadł i do tej pory się nie odbudował. To sprawia, że gospodarka UE stała się nadmiernie zależna od popytu zewnętrznego – co jest strukturalną słabością w dobie rosnącego protekcjonizmu.

• Presja ze strony Chin: Chiny gwałtownie zwiększają eksport towarów takich jak samochody i maszyny, co stanowi zagrożenie dla filarów europejskiej gospodarki. Ostatnie lata to największy w historii wzrost chińskiego eksportu netto, co wywiera presję na europejski przemysł.

• Niepewność na linii transatlantyckiej: Choć wzrost popytu w USA był dotychczas kluczowym wsparciem dla europejskiego eksportu, administracja prezydenta Trumpa sygnalizuje mniejszą otwartość na import z Europy i skłania się ku protekcjonizmowi.

• Opóźnienia technologiczne: Europa pozostaje w tyle za Chinami i USA w tworzeniu i rozpowszechnianiu nowych technologii, zwłaszcza w kontekście potencjalnej rewolucji związanej ze sztuczną inteligencją (AI), która może przynieść znaczące zyski produktywności.

• Fragmentacja i regulacje: Wolniejsza adopcja technologii cyfrowych, rozdrobnione regulacje oraz niedoinwestowanie w badania i rozwój (B+R) – zwłaszcza w porównaniu z USA, gdzie większe firmy, głębsze rynki kapitałowe i bardziej skłonni do ryzyka inwestorzy wspierają szybszą dyfuzję i innowacje – hamują europejski potencjał.

Poszukiwanie rozwiązań: jak rozpalić europejski silnik wzrostu?

Uczestnicy konferencji Ditchley zgodzili się, że jeśli Europa nie wygeneruje silniejszego popytu wewnętrznego, nie będzie w stanie pobudzić swojej gospodarki. Jakie strategie mogą pomóc?

1. Stymulowanie popytu wewnętrznego – „gorąca gospodarka”?

   • Argumenty za: Wzorem USA, które dzięki dużym deficytom budżetowym stworzyły gospodarkę „wysokiego popytu i wysokiej presji”, Europa mogłaby rozważyć podobne działania. Szybciej rosnące gospodarki, z rynkami bez luzów w alokacji zasobów (co przekłada się na niskie bezrobocie), zachęcają do inwestycji, które pomagają adaptować się do nowych technologii (np. AI). Wysoki popyt maksymalizuje również wykorzystanie kapitału ludzkiego, co jest szczególnie ważne dla kontynentu o kurczącej się sile roboczej.

   • Ryzyka: Taka strategia niesie ryzyko wyższej inflacji (co było jednym z powodów porażki administracji Bidena i zwycięstwa Trumpa). Ponadto, wiele krajów europejskich już teraz ma ograniczoną przestrzeń fiskalną. Idealnym, choć trudnym do osiągnięcia, celem pozostaje prowadzenie gospodarki „na granicy prędkości” – ani zbyt wolno (marnując potencjał), ani zbyt szybko (generując inflację).

   • Polityczna ekonomia: Politycy, ze względu na wrażliwość wyborców na wzrost cen, mogą preferować środowisko niskiej zmienności i niskiego wzrostu. Reformy strukturalne często podejmowane są tylko w okresach spowolnienia gospodarczego, pod maksymalną presją, mimo że redystrybucja kapitału i pracy jest szybsza, gdy rynki są liberalizowane w okresach wysokiego popytu.

2. Strategia technologiczna i rynki kapitałowe:

   • Konieczność integracji: UE potrzebuje bardziej zintegrowanej strategii technologicznej, która priorytetowo potraktuje zarówno infrastrukturę chmurową, jak i AI.

   • Odblokowanie inwestycji: Niezbędne są reformy rynków kapitałowych, aby odblokować prywatne inwestycje. Europa cierpi na brak kapitału z powodu rozdrobnionych i niewystarczająco głębokich europejskich rynków kapitałowych.

   • Bariery strukturalne: Należy zająć się barierami strukturalnymi, które ograniczają wielkość firm, oraz nadmiernymi regulacjami, które tłumią innowacje. Niestety, nawet wtedy UE jest już daleko w tyle na wielu rynkach typu „zwycięzca bierze wszystko” i prawdopodobnie może jedynie wypracować sobie kilka nisz, w których może być globalnym liderem.

3. Polityka przemysłowa i zielona transformacja:

   • Przewaga w czystych technologiach: Europa ma przewagę nad USA w czystych technologiach dzięki opodatkowaniu zanieczyszczeń i wspieraniu zielonej transformacji. Jednak unijny przemysł czystych technologii jest pod presją konkurencji ze strony Chin, napędzanej przez państwo.

   • Ukierunkowane wsparcie: UE mogłaby przyjąć wsparcie sektorowe dla czystych technologii, priorytetowo traktując obszary o strategicznym znaczeniu lub potencjalnym przywództwie technologicznym. Wymaga to większego finansowania na poziomie UE, lepszej koordynacji i przejścia na bardziej tolerancyjne wobec ryzyka, portfelowe podejście do inwestycji przemysłowych.

   • Wyzwania zielonej transformacji: Ustalanie cen emisji dwutlenku węgla jest trudne, ponieważ wiele gospodarstw domowych nie ma środków na zakup niskoemisyjnych produktów (np. pojazdów elektrycznych). Koszty energii nie mogą rosnąć bez zapewnienia przystępnych alternatyw.

4. Bezpieczeństwo ekonomiczne a wzrost:

   • Wrażliwość Europy: Otwarta gospodarka Europy i fragmentaryzacja narzędzi bezpieczeństwa ekonomicznego między państwami członkowskimi czynią ją bardziej podatną na przymus ekonomiczny niż USA czy Chiny.

   • Konflikt z efektywnością: Ekonomiści w większości zgadzają się, że bezpieczeństwo ekonomiczne kłóci się z efektywnością i może szkodzić europejskiemu wzrostowi gospodarczemu. Skupienie się na dywersyfikacji dostaw, a nie na samowystarczalności, pomogłoby zminimalizować konflikty między tymi dwoma celami.

   • Współpraca transatlantycka? Z czasem istnieje szansa, że UE i USA połączą siły, aby przeciwdziałać nadwyżkom produkcyjnym Chin (np. w celu dywersyfikacji produkcji kluczowych składników farmaceutycznych). Jednak obecnie perspektywy takiej koordynacji są niewielkie.

Poniższa tabela zestawia kluczowe wyzwania i proponowane kierunki działań:

Podsumowanie: czas na odważne decyzje

Europa stoi przed złożonymi wyzwaniami ekonomicznymi, ale dyskusje takie jak ta na konferencji Ditchley pokazują, że istnieje świadomość problemów i wola poszukiwania rozwiązań. Kluczowe będzie znalezienie równowagi między stymulowaniem wzrostu a unikaniem inflacji, mądre inwestowanie w technologie przyszłości, skuteczne zarządzanie zieloną transformacją oraz zapewnienie bezpieczeństwa ekonomicznego bez nadmiernego hamowania efektywności. Czas na strategiczne myślenie i odważne decyzje, które pozwolą Europie odzyskać dynamikę gospodarczą i utrzymać swoją pozycję na globalnej arenie.