Dlaczego znasz gramatykę, a boisz się mówić? Klucz tkwi w kulturze

Prawie każdy, kto uczył się języka obcego, zna to uczucie: lata nauki, setki godzin poświęconych na gramatykę, tysiące zapamiętanych słówek. Teoretycznie jesteśmy gotowi. A jednak, w momencie konfrontacji z native speakerem, coś nas paraliżuje. Język grzęźnie w gardle, proste zdania stają się wyzwaniem, a w głowie pojawia się paniczna pustka. Co jest przyczyną tej blokady? Dlaczego student, który na egzaminach pisemnych osiąga doskonałe wyniki, w praktycznej rozmowie ponosi porażkę?

Odpowiedź, jak dowodzi wnikliwa praca badawcza Khater Kenzy z Uniwersytetu w Biskrze, leży w obszarze, który zbyt często traktujemy jako „miękki” i nieistotny dodatek do „twardej” nauki gramatyki. Leży w kulturze. To właśnie świadomość kulturowa, a raczej jej brak, tworzy niewidzialną barierę, która uniemożliwia swobodną i skuteczną komunikację. Zrozumienie tego mechanizmu to nie tylko akademicka ciekawostka, to klucz do zrewolucjonizowania sposobu, w jaki uczymy i uczymy się języków.

Paradoks „dobrego studenta”: dlaczego oceny nie przekładają się na płynność?

Badanie przeprowadzone na grupie studentów drugiego roku anglistyki w Algierii odsłania fundamentalny paradoks. Studenci, oceniając swój poziom językowy, wykazują sporą pewność siebie:

• 56% z nich uważa, że ich poziom angielskiego jest „dobry”.

• Co jednak znamienne, ta wysoka samoocena opiera się głównie na wynikach akademickich (56%), a nie na praktycznym doświadczeniu w używaniu języka (44%).

Ta pewność siebie kruszy się w zderzeniu z rzeczywistością. Aż 78% tych samych studentów uważa, że rozmowa z native speakerem jest zadaniem trudnym. To pokazuje dramatyczną rozbieżność między opanowaniem systemu językowego (gramatyki, słownictwa) a zdolnością do jego efektywnego użycia w realnym, dynamicznym kontekście komunikacyjnym. Studenci są dobrze przygotowani do zdawania egzaminów, ale nie do prowadzenia rozmowy.

Diagnoza problemu: kiedy słowa to za mało

Co dokładnie sprawia, że rozmowa z native speakerem jest tak trudna? Badanie daje jednoznaczną odpowiedź. To nie braki w słownictwie czy gramatyce są największym problemem. To nieporozumienia wynikające z różnic kulturowych. Studenci, zapytani o główne źródło trudności w komunikacji, wskazali na cztery kluczowe obszary.

Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych z pracy magisterskiej K. Kenzy, 2019.

Jak widać, to właśnie nieporozumienie na poziomie kulturowym jest wskazywane jako główna bariera – niemal dwukrotnie częściej niż problemy ze zrozumieniem samych słów! To druzgocący dowód na to, że można znać język, a jednocześnie zupełnie nie rozumieć swojego rozmówcy.

Głos ekspertów: nauczyciele potwierdzają diagnozę

Aby zweryfikować perspektywę studentów, autorka pracy przeprowadziła analogiczne badanie wśród doświadczonych nauczycieli akademickich. Ich opinie są jednoznaczne i w pełni potwierdzają diagnozę:

• 100% nauczycieli uważa, że język i kultura są nierozerwalnie ze sobą powiązane.

• 100% uważa, że mówienie w języku obcym nie jest zadaniem łatwym.

• 86% jest zdania, że sama kompetencja lingwistyczna (znajomość gramatyki i słownictwa) nie jest wystarczająca, by być dobrym mówcą.

Nauczyciele podkreślają, że skuteczna komunikacja wymaga kompetencji socjokulturowych i pragmatycznych – wiedzy o tym, jakich zwrotów użyć w konkretnej sytuacji, jakich tematów unikać, jak interpretować gesty czy intonację. Bez tej wiedzy, student jest jak kierowca, który zna budowę silnika, ale nie ma pojęcia o przepisach ruchu drogowego.

Język jako wierzchołek góry lodowej: dlaczego kultura jest kluczem?

Praca ta w dobitny sposób przypomina nam o fundamentalnej prawdzie, którą sformułowali tacy lingwiści jak Edward Sapir czy Benjamin Lee Whorf: język nie jest jedynie narzędziem do opisywania rzeczywistości, on ją współtworzy i jest głęboko zakorzeniony w kulturze, w której powstał.

• Język to nie tylko słowa: To także system wartości, norm społecznych, wierzeń i tabu. Idiom „it’s not my cup of tea” jest niezrozumiały bez znajomości brytyjskiej kultury herbaty.

• Komunikacja to nie tylko mówienie: To także milczenie, gesty, dystans fizyczny, kontakt wzrokowy – elementy, których znaczenie jest całkowicie zależne od kontekstu kulturowego.

• Płynność to nie tylko szybkość: To przede wszystkim adekwatność – umiejętność dopasowania swojego komunikatu do sytuacji, rozmówcy i panujących norm.

W świetle tych faktów, hipoteza badawcza postawiona w analizowanej pracy – jeśli studenci rozwiną swoją świadomość kulturową, poprawią swoje umiejętności mówienia – zostaje w pełni potwierdzona. Aż 95% ankietowanych studentów intuicyjnie czuje, że znajomość kultury jest kluczowa dla ich rozwoju.

Wnioski dla uczących się i nauczających

Analizowana praca to nie tylko trafna diagnoza, ale także zbiór praktycznych rekomendacji. Aby przełamać niewidzialną barierę kulturową, proces nauczania musi zostać wzbogacony o elementy, które wykraczają poza podręcznikową gramatykę:

• Nacisk na materiały autentyczne: Filmy, seriale, podcasty, wiadomości – to nie tylko „rozrywka”, ale bezcenne źródło wiedzy o tym, jak język funkcjonuje w realnym życiu.

• Świadome nauczanie pragmatyki: Wyjaśnianie studentom, jak prosić, odmawiać, przepraszać czy wyrażać krytykę w sposób akceptowalny kulturowo.

• Zachęcanie do postawy otwartości: Uczenie szacunku dla różnic i rozwijanie ciekawości wobec innych sposobów postrzegania świata.

Nauka języka to podróż. Ale nie jest to tylko podróż przez struktury gramatyczne. To przede wszystkim podróż w głąb innej kultury. Bez tej drugiej części, nigdy nie dotrzemy do celu, którym jest prawdziwa, swobodna i skuteczna komunikacja.

Pomysł na doktorat

Tytuł rozprawy: „Wpływ zintegrowanego treningu kompetencji międzykulturowej (ICT) na redukcję lęku komunikacyjnego i rozwój płynności pragmatycznej u zaawansowanych studentów filologii angielskiej: Badanie eksperymentalne.”

Koncepcja: Praca magisterska Khater Kenzy wykazała silną korelację między brakiem świadomości kulturowej a trudnościami w mówieniu. Doktorat mógłby pójść o krok dalej, testując w sposób eksperymentalny skuteczność konkretnej interwencji pedagogicznej. Projekt zakładałby podział studentów na dwie grupy:

1. Grupa kontrolna: Uczestnicząca w standardowym kursie konwersacji, skoncentrowanym na płynności i poprawności językowej.

2. Grupa eksperymentalna: Uczestnicząca w kursie, w którym połowa czasu poświęcona jest na zintegrowany trening kompetencji międzykulturowej (analiza studiów przypadku, symulacje rozmów międzykulturowych, zadania oparte na dramie, dekonstrukcja scen z filmów pod kątem pragmatyki).
   Mierzonymi zmiennymi byłyby: poziom lęku komunikacyjnego (za pomocą standaryzowanych kwestionariuszy) oraz płynność pragmatyczna (oceniana przez niezależnych sędziów na podstawie nagrań wideo z symulowanych interakcji) przed i po zakończeniu semestru. Taki projekt pozwoliłby na empiryczne udowodnienie, że świadome nauczanie kultury bezpośrednio i mierzalnie przekłada się na poprawę kluczowych aspektów umiejętności mówienia.