Najlepsze praktyki planowania badań dla doktorantów i habilitantów

1. Planowanie i wybór tematu badań

Pierwszym krokiem jest wybór tematu łączącego osobiste zainteresowania z istotnością naukową. Dobry temat powinien wnosić nowe spojrzenie do dyscypliny – niekoniecznie rewolucję, ale oryginalne ujęcie znanego problemu. Należy jasno określić wartość dodaną zaproponowanych badań: uzasadnić ich znaczenie teoretyczne i praktyczne oraz wskazać, jaki oryginalny wkład wniesie wynik rozwiązywania problemu badawczego do dorobku dziedziny. Kluczowe kryteria to aktualność tematu oraz stopień nowatorstwa jego ujęcia. Przy wyborze tematu warto przeprowadzić wstępny przegląd literatury, aby zidentyfikować luki badawcze i upewnić się, że proponowany temat jest ważny i wykonalny. Temat powinien być realistyczny pod względem dostępnych zasobów i czasu: jasno określać zasoby (dostęp do danych, sprzętu, współpracowników) oraz możliwości realizacji w zaplanowanej skali. Wskazane jest także skonsultowanie wstępnego pomysłu ze specjalistą lub promotorem – wsparcie doświadczonego naukowca pomaga ocenić potencjał badawczy i wykonalność proponowanego projektu.

---

---

2. Przegląd literatury i identyfikacja niszy badawczej

Solidny przegląd literatury to podstawa każdej rozprawy. Celem jest dokładne poznanie istniejących badań i zidentyfikowanie luki badawczej – obszaru wiedzy niedostatecznie zbadanej lub rozbieżnie opisanej. Znalezienie luki jest istotne, bo bez niej trudno uzasadnić sens nowych badań. Szczegółowa analiza literatury pozwala wychwycić nierozwiązane pytania, ograniczenia wcześniejszych metod czy nieścisłości teoretyczne. Na tej podstawie formułuje się problem badawczy. W literaturze wskazuje się różne typy luk – empiryczne, teoretyczne, metodologiczne itp. – które mogą wymagać nowych podejść badawczych. Uzasadnienie wyboru tematu oraz jego umieszczenie w kontekście istniejących badań powinno obejmować syntetyczne podsumowanie najważniejszych publikacji oraz wskazanie, w jaki sposób praca wypełni zidentyfikowaną lukę. Podczas budowania bibliografii warto korzystać z różnych źródeł: artykułów naukowych, książek, raportów czy materiałów konferencyjnych. Przegląd literatury bywa również przedstawiony jako pierwszy rozdział rozprawy, ale niezależnie od formy powinien być regularnie aktualizowany wraz z postępem badań, by nie przeoczyć nowo opublikowanych prac.

3. Metodologia badań

Dobór metod badawczych wynika ze zdefiniowanego problemu i przyjętego paradygmatu badawczego. W naukach technicznych czy ekonomicznych przeważają podejścia ilościowe – analiza danych liczbowych, modele statystyczne i eksperymenty umożliwiają testowanie hipotez i uogólnianie wyników. W naukach społecznych i humanistycznych często wykorzystuje się metody jakościowe (studia przypadków, wywiady, obserwacje), które pozwalają dogłębnie zrozumieć złożone zjawiska i pojęcia. Coraz bardziej popularne są podejścia mieszane, łączące zbieranie danych empirycznych z danymi jakościowymi. Jak zauważa C. Creswell, światopogląd badacza (paradygmat badawczy) kształtowany przez dyscyplinę i doświadczenie wpływa na wybór podejścia: światopogląd postpozytywistyczny często implikuje badania ilościowe, natomiast konstruktywistyczny – jakościowe lub mieszane. Dobierając metodologię, należy więc zapewnić jej spójność z celem i pytaniem badawczym. W pracach ilościowych zwykle wykorzystuje się standaryzowane narzędzia pomiarowe, analizy statystyczne i kontrolę zmiennych. W badaniach jakościowych kluczowe jest gromadzenie danych otwartych (np. transkrypcje wywiadów, notatki terenowe) i ich wnikliwa analiza treści. W przypadku pracy doktorskiej warto jasno opisać wybraną metodykę: sposób zbierania danych, próby badawcze i techniki analizy (np. oprogramowanie statystyczne, analiza schematu dyskursu, metody wizualizacji). Profesjonalne zastosowanie narzędzi (np. R, Python, SPSS, NVivo czy narzędzi GIS) oraz uzasadnienie ich wyboru zwiększają wiarygodność badań. Ważne jest także stosowanie standardów jakości badań (np. trafność i rzetelność w badaniach ilościowych, triangulacja w jakościowych) oraz gotowość do weryfikacji hipotez.

4. Organizacja pracy badawczej i zarządzanie czasem

Pisanie rozprawy to proces wieloetapowy, który należy dokładnie zaplanować. Długofalowe cele warto przełożyć na szczegółowy harmonogram pracy (etapy badania, pisania, publikacji) oraz indywidualny plan badawczy (IPB). Już na początku studiów doktoranckich – wraz z promotorem – opracuj kalendarz uwzględniający ważne kamienie milowe (zbieranie literatury, formułowanie hipotez, analiza danych, publikacje) oraz terminy ich realizacji. Dobry plan pracy powinien zawierać także zapas czasowy („bufor”) na wypadek opóźnień, nowych trudności czy zmian w metodologii. Podział pracy na mniejsze cele ułatwia monitorowanie postępów i zapobiega chaotycznemu pisaniu. Krok ten znacznie zwiększa pewność siebie – jak zauważa autor jednego z poradników, projekt doktoratu (4-letni) wymaga precyzyjnego zarządzania czasem: bez harmonogramu łatwo stać się „weekendowym autorem”, który pisze tylko sporadycznie. Zaleca się zatem regularną pracę badawczą – codzienne pisanie choćby krótkich fragmentów czy systematyczne gromadzenie danych – co przekłada się na konsekwentny postęp nad konspektem i rozprawą.

Praktyczne wskazówki organizacyjne: wspólnie z promotorem ustalcie, jak często odbywać spotkania naukowe (np. co tydzień lub miesiąc w kluczowych fazach) i w jakiej formie (online czy stacjonarnie). Na tych spotkaniach monitorujecie postępy, omawiacie wątpliwości i weryfikujecie wykonalność planu. Dobrą praktyką jest także ustalenie sztywnego czasu pracy (np. liczba godzin dziennie) połączonego z elastycznym podejściem do metod – np. intensywniejsze okresy analizy danych mogą poprzedzać luźniejsze fazy pisania. Korzystne jest także dokumentowanie wyników etapowych (raporty, wstępne artykuły) i sukcesywny zapis postępów w formie notatek bądź e-dziennika badawczego. W efekcie dobrze zorganizowana praca zapobiega panice przed deadline’ami, poprawia jakość rozdziałów i chroni przed wypaleniem.

5. Współpraca z promotorem, zespołami badawczymi i sieć naukowa

Relacja z promotorem powinna być oparta na wzajemnym zaufaniu i otwartej komunikacji. Promotor pełni nie tylko funkcję oceniającą, ale przede wszystkim mentora naukowego – udziela konstruktywnej informacji zwrotnej, dzieli się doświadczeniem i pomaga wyznaczyć ścieżkę badawczą. Doktorant z kolei winien regularnie informować promotora o postępach, jasno formułować pytania i być otwarty na sugestie. Ważna jest samodzielność i inicjatywa doktoranta: im więcej pomysłów i propozycji kierunków badania przedstawi, tym bardziej rozwija swój projekt. Jak podkreślają praktycy, „najważniejsze: wyjdź z inicjatywą – to Twój doktorat – staraj się aktywnie go kształtować, proponować nowe kierunki badań i samodzielnie podejmować decyzje”.

Współpraca z promotorem uwzględnia także planowanie kariery. Promotor powinien umożliwić doktorantowi uczestnictwo w konferencjach, warsztatach i projektach badawczych oraz wspierać nawiązywanie współpracy międzynarodowej czy odbywanie staży naukowych. Zasługujące na uwagę są sytuacje, gdy promotor i doktorant wspólnie szukają grantów lub możliwości publikacji – to zwiększa widoczność wyników i wzbogaca dorobek. Warto również współtworzyć zespoły badawcze (np. laboratoria, centra naukowe), co pozwala dzielić się wiedzą i korzystać z doświadczeń kolegów. Prowadzenie badań często wymaga interdyscyplinarnej kooperacji z innymi specjalistami (np. dla badań społecznych – socjolog, psycholog, statystyk; dla eksperymentów – inżynier, programista). Budowanie własnej sieci kontaktów – poprzez naukowe media społecznościowe (ResearchGate, Academia.edu), profile w ORCID czy udział w międzynarodowych projektach – może zaowocować przyszłymi współautorami czy miejscami stażowymi.

6. Publikowanie wyników – artykuły, konferencje, przeglądy literatury

Doktorat i habilitacja wymagają publikowania wyników badań w formalnych kanałach. Najczęściej pierwsze artykuły wynikające z części rozprawy pojawiają się już na etapie doktoratu. Celem jest publikowanie w recenzowanych czasopismach naukowych (preferowane są te indeksowane w bazach pokroju WoS/Scopus, o uznanym IF), a także prezentowanie referatów na konferencjach krajowych i międzynarodowych. Formalnie dorobek habilitanta obejmuje autorstwo monografii lub rozdziałów książkowych oraz artykułów w czasopismach i recenzowanych materiałach konferencyjnych. Na przykład zgodnie z wymogami Rady Doskonałości Naukowej, osiągnięcia habilitanta mogą stanowić cykl powiązanych tematycznie artykułów o wartości naukowej odpowiadającej tradycyjnej monografii. W praktyce wielu habilitantów przygotowuje monografię naukową lub cykl 4–6 artykułów (często z wiodącym autorstwem) podsumowujących lata badań.

Upowszechnianie wyników przynosi wiele korzyści: cytowania, opinie recenzentów i dalsze inspiracje. Warto korzystać z otwartych repozytoriów (np. publikowanie preprintów na arXiv, HAL, czy repozytoriach uczelnianych) oraz serwisów indeksujących (Google Scholar, ORCID). Jednocześnie trzeba unikać pułapek: publikowanie w tzw. „drapieżnych” czasopismach bez rzetelnej recenzji obniża renomę pracy. Dobrą praktyką jest również przygotowywanie przeglądowych artykułów literaturowych – podsumowujących stan wiedzy – które zwiększają widoczność badacza i często są wysoko cytowane. Recenzowanie cudzych prac (warto spróbować roli recenzenta – buduje to krytyczne umiejętności) oraz udział w redakcjach naukowych również budują renomę badacza. Należy pamiętać o poprawnym cytowaniu źródeł i zasadach autorskich: każdy autor powinien być uczciwie wymieniony zgodnie z jego wkładem, a wszelkie dane pochodzące z innych badań – odpowiednio oznaczone i zacytowane.

7. Budowanie dorobku naukowego: wymagania formalne (PL i zagranica)

W Polsce stopień doktora habilitowanego wiąże się z wymogiem wykazania się znacznym wkładem w rozwój dyscypliny po uzyskaniu stopnia doktora. Ustawa Prawo o szkolnictwie wyższym wymaga, aby osiągnięcia habilitanta – monografia lub publikacje – stanowiły „znaczny wkład” w naukę. Z kolei na poziomie uczelni (np. Wyższej Szkoły) kryteria określają konkretne formy dorobku: autorstwo co najmniej jednej monografii naukowej lub cyklu tematycznych artykułów oraz publikacje w recenzowanych czasopismach i materiałach konferencyjnych. Przykładowo Instytut Genetyki Człowieka PAN zaleca, by cykl publikacji habilitacyjnych zawierał 4–6 prac (z wiodącym autorstwem) o łącznej punktacji IF powyżej 15. Oprócz publikacji ważną rolę odgrywają granty, projekty naukowe i nagrody – są one dowodem aktywności naukowej i mogą wzmocnić wniosek habilitacyjny. Warto dokumentować udział w projektach finansowanych (np. NCN, NCBiR, ERC, NAWA, FNP) jako lider lub członek zespołu.

Międzynarodowo wymogi zależą od kraju. W większości systemów naukowych habilitacja per se nie występuje – zamiast niej awans na profesurę opiera się na podobnych kryteriach: liczna publikacji w międzynarodowych czasopismach o wysokim impact factor, monografie oraz uznanie w środowisku (konferencje, nagrody, recenzje). W wielu krajach (USA, UK) kluczowa jest tzw. tenure track – wymagane są regularne publikacje, granty, doświadczenie dydaktyczne i serwisowa (np. recenzowanie). Niezależnie od systemu, strategia długofalowa powinna polegać na systematycznym powiększaniu „dorobku” – publikowanie kolejnych wyników, aktywność w projektach i komitetach oraz budowanie reputacji eksperta w swojej dziedzinie.

8. Etyka badań naukowych

Uczciwość i rzetelność naukowa to fundament wiarygodnego dorobku. Doktorant i habilitant muszą przestrzegać zasad etyki badawczej: unikać plagiatu (nawet autoplagiatu), fałszowania czy zmyślania wyników, a także prawidłowo przypisywać autorstwo. Międzynarodowe i krajowe normy podkreślają znaczenie transparentności i rzetelności w tworzeniu i publikacji wyników. Naruszenia takie jak przywłaszczenie cudzych wyników czy pomysłów są szczególnie szkodliwe – „podważają zaufanie do rzetelności badań oraz uczciwość akademicką”. Dlatego doktorant powinien zawsze dokładnie cytować źródła i samodzielnie formułować wnioski. Przy badaniach empirycznych należy uzyskać wymagane zgody etyczne (np. komisji bioetycznej przy badaniach medycznych), a zebrane dane przechowywać i analizować zgodnie z deklarowanymi metodami. Współpraca z promotorem i innymi ekspertami oznacza także jasne ustalenie wkładu poszczególnych osób (kapitał intelektualny każdej powinien być rzetelnie odzwierciedlony we współautorstwie). Łamanie zasad etycznych może nie tylko dyskwalifikować pracę, ale też skutkować karami dyscyplinarnymi ze strony uczelni czy instytucji finansujących. Dlatego dobrym zwyczajem jest korzystanie z narzędzi antyplagiatowych (weryfikujących oryginalność tekstu) i dyskusja z promotorem przy wątpliwościach dotyczących cytowania.

9. Narzędzia wspierające badania naukowe

Współczesne badania korzystają z wielu narzędzi informatycznych: menedżery bibliografii (Zotero, Mendeley, EndNote, BibTeX) znacznie ułatwiają gromadzenie i formatowanie cytowań. Do obróbki danych statystycznych popularne są środowiska R i Python (pakiety pandas, scikit-learn, matplotlib itp.), SPSS czy MATLAB. W analizie jakościowej przydatne bywają programy NVivo czy Atlas.ti. Praca pisemna często odbywa się w edytorach tekstu (MS Word z dodatkami do cytowania) lub w środowisku LaTeX/Overleaf – zwłaszcza w naukach ścisłych zalecany jest ten drugi do łatwego formatowania dokumentów matematycznych i współpracy. Współpraca z zespołem jest ułatwiona przez narzędzia do komunikacji (Slack, Teams) i zarządzania projektami (Trello, Asana, Git do kontroli wersji kodu/badania danych). Wsparciem jest też sztuczna inteligencja: algorytmy i systemy NLP mogą pomóc w analizie dużych zbiorów tekstów czy w generowaniu streszczeń literatury, a chatboty (jak ChatGPT) – w szybszym formułowaniu pomysłów i sprawdzaniu języka. Trzeba jednak podchodzić do AI krytycznie – wyniki wygenerowane przez modele należy zawsze weryfikować. Wreszcie warto korzystać z narzędzi do odkrywania literatury i sieciowania: serwisy takie jak Google Scholar, ResearchGate, Semantic Scholar czy ResearchRabbit automatycznie śledzą nowe publikacje w wybranych obszarach i sugerują powiązane prace.

Różnice między doktoratem a habilitacją, strategie długofalowe i pułapki do unikania

Doktorat to głównie rozwinięcie jednego projektu badawczego – praca doktorska pod opieką promotora, zwykle trwająca 3–4 lata. Habilitacja wymaga samodzielnego budowania własnej ścieżki: poza obroną habilitacyjnej rozprawy kładzie się nacisk na wkład całego dorobku po doktoracie. Oznacza to kontynuowanie publikacji, rozszerzanie tematów i działanie w kilku projektach. W praktyce habilitacja to dowód dojrzałości naukowej: oprócz rozprawy (często jako książka lub zbiór artykułów) liczy się prezentacja wyników na szerokim forum (konferencje), udział w grantach, a nawet recenzowanie prac innych czy pełnienie funkcji redakcyjnych. Dlatego strategią długofalową jest planowanie etapów kariery: publikacja wyników już podczas doktoratu, późniejsze zdobywanie grantów, staże badawcze i rozbudowa międzynarodowej sieci współpracy. Habilitant powinien też rozwijać umiejętności mentorskie (np. jako opiekun młodszych doktorantów) i uczestniczyć w kształceniu podyplomowym – to wszystko świadczy o gotowości do prowadzenia zespołów badawczych.

W trakcie obu etapów warto unikać typowych błędów: braku systematyczności – praca wyłącznie „od święta” (jak „weekendowy autor”) znacznie wydłuża cały proces. Słabej identyfikacji luki badawczej – pomijanie przeglądu literatury podważa uzasadnienie badań. Izolacji od środowiska – rezygnacja z konferencji czy współpracy międzynarodowej ogranicza widoczność i wsparcie naukowe. Publikowania w niewiarygodnych źródłach – lepiej opublikować mniej, ale w renomowanym czasopiśmie, niż wiele w nierzetelnych periodykach. Naruszeń etyki – jak opisano wyżej, takie działania nie tylko dyskwalifikują badania, ale i niszczą reputację (np. plagiat podważa zaufanie do pracy). Podsumowując, kluczem do sukcesu jest skrupulatne planowanie i uczciwość: konsekwentna praca według ustalonego planu (z promotorem), aktywność naukowa (publikacje, konferencje, granty) oraz stałe poszerzanie kompetencji metodologicznych i komunikacyjnych pozwala stopniowo budować silny dorobek naukowy.

Źródła: Zalecenia metodyczne i przykłady dobrych praktyk dla doktorantów i habilitantów.

---

Biała kartka, góra literatury i termin, który zbliża się nieubłaganie. Każdy, kto stanął przed zadaniem przeprowadzenia badań – czy to do pracy dyplomowej, doktoratu, czy na potrzeby biznesowe – zna to uczucie lekkiego paraliżu. Skąd zacząć? Jaką metodę wybrać? Jak upewnić się, że zebrane dane nie okażą się bezużyteczne? Ten chaos informacyjny jest największym wrogiem rzetelnych wniosków.

Prawda jest jednak taka, że każde, nawet najbardziej złożone badanie, opiera się na uniwersalnej, logicznej ścieżce. To nie jest czarna magia, a rzemiosło, którego można się nauczyć lub które można powierzyć ekspertom. Celem nie jest jedynie „zaliczenie” projektu, ale dojście do wartościowych, obiektywnych wniosków, które stanowią realną wartość. Ten artykuł to twoja mapa drogowa, która przeprowadzi cię przez ten proces krok po kroku.

Dlaczego rzetelny proces badawczy to fundament, a nie dodatek?

W świecie przepełnionym informacją, walutą staje się wiarygodność. Badanie przeprowadzone „na skróty” nie jest po prostu słabe – jest bezwartościowe, a często nawet szkodliwe, prowadząc do błędnych decyzji. Profesjonalne podejście do metodologii to inwestycja, która zwraca się w postaci:

• Wiarygodności: Twoje wnioski są odporne na krytykę, ponieważ opierają się na solidnych, sprawdzalnych danych i procedurach.

• Oszczędności czasu i zasobów: Dobrze zaprojektowane badanie od samego początku minimalizuje ryzyko ślepych zaułków i konieczności powtarzania kosztownych etapów.

• Realnej wartości poznawczej: Odkrywasz fakty, a nie potwierdzasz swoje przypuszczenia. To jest różnica między nauką a anegdotą.

Mapa drogowa badań: od pomysłu do publikacji krok po kroku

Proces badawczy można porównać do budowy domu. Nie zaczynasz od wieszania obrazów na ścianach, ale od solidnych fundamentów. Poniżej przedstawiamy cztery kluczowe etapy, które gwarantują stabilność całej konstrukcji.

Etap 1: Fundamenty – przygotowanie badania
To tutaj rodzi się cel. Bez precyzyjnego zdefiniowania tego, czego szukasz, twoje działania będą chaotyczne.

• Analiza literatury: Sprawdzenie, co już wiadomo na dany temat, aby nie wyważać otwartych drzwi.

• Opracowanie problemu badawczego: Sformułowanie głównego pytania, na które badanie ma odpowiedzieć.

• Określenie celu badań: Zdefiniowanie, co chcesz osiągnąć – opisać zjawisko, wyjaśnić zależności, czy zweryfikować hipotezę.

Etap 2: Architektura – projektowanie koncepcji
Na tym etapie tworzysz szczegółowy plan działania. To najważniejszy moment, który decyduje o jakości wyników.

• Sformułowanie pytań badawczych i hipotez: Przekształcenie ogólnego problemu w konkretne, mierzalne pytania.

• Dobór metody badawczej: Kluczowa decyzja – czy potrzebujesz danych liczbowych (badania ilościowe), czy głębokiego zrozumienia zjawiska (badania jakościowe)?

• Definicja próby badawczej: Kogo lub co będziesz badać i w jaki sposób zapewnisz reprezentatywność.

Etap 3: Prace konstrukcyjne – przeprowadzenie badań
To faza realizacji planu. Dyscyplina i trzymanie się założeń są kluczowe, aby uniknąć błędów systematycznych.

• Realizacja badania: Zbieranie danych zgodnie z przyjętą metodologią (np. ankiety, wywiady, eksperymenty).

• Monitoring i korekty: Czuwanie nad procesem i wprowadzanie ewentualnych korekt, np. w doborze próby, jeśli pojawią się trudności.

Etap 4: Wykończenie i analiza – opracowanie wyników
Surowe dane są jak nieoszlifowany diament. Dopiero analiza nadaje im blask i wartość.

• Opracowanie statystyczne lub jakościowe: Analiza danych przy użyciu odpowiednich narzędzi (np. SPSS, MAXQDA) lub technik (np. analiza treści).

• Wizualizacja danych: Stworzenie przejrzystych tabel i wykresów, które ilustrują wyniki.

• Interpretacja i weryfikacja hipotez: Odpowiedź na pytania badawcze i sprawdzenie, czy początkowe założenia się potwierdziły.

• Sformułowanie wniosków: Synteza najważniejszych odkryć oraz wskazanie ich praktycznych (utylitarnych) i teoretycznych (poznawczych) implikacji.

Badania ilościowe czy jakościowe? Kluczowa decyzja

Wybór między „ile?” a „dlaczego?” jest jedną z fundamentalnych decyzji w procesie badawczym. Poniższa tabela przedstawia kluczowe różnice, które pomogą ci dokonać właściwego wyboru.

Często zadawane pytania (FAQ)

Pytanie: Ile czasu zajmuje przeprowadzenie kompletnego badania?
Odpowiedź: To zależy od złożoności projektu. Prosta ankieta studencka może zająć kilka tygodni, podczas gdy badanie do doktoratu lub projektu komercyjnego może trwać od kilku miesięcy do ponad roku. Kluczowe jest dobre zaplanowanie, które pozwala uniknąć nieprzewidzianych opóźnień.

Pytanie: Czy pomagacie tylko w pracach dyplomowych?
Odpowiedź: Nasza pomoc jest skierowana zarówno do studentów i doktorantów, jak i do przedsiębiorstw oraz osób prywatnych. Pomagamy na każdym etapie – od prostych badań zaliczeniowych, przez prace magisterskie i doktoraty, aż po kompleksowe badania rynkowe dla firm.

Pytanie: Co jeśli moje badanie wymaga transkrypcji wielu godzin wywiadów?
Odpowiedź: Transkrypcja danych jakościowych to jeden z fundamentów naszej oferty. Zajmujemy się precyzyjnym przepisaniem nagrań, co jest kluczowe dla rzetelnej analizy i pozwala zaoszczędzić dziesiątki, a nawet setki godzin pracy.

Pytanie: Na jakim etapie mogę prosić o pomoc?
Odpowiedź: Możesz zwrócić się do nas na każdym etapie procesu. Niezależnie od tego, czy masz tylko mglisty pomysł, gotową koncepcję, czy zebrane dane, z którymi nie wiesz co zrobić – pomożemy ci ruszyć dalej.

Kluczowe wnioski

• Proces jest królem: Sukces badania nie zależy od szczęścia, ale od zdyscyplinowanego podążania za sprawdzoną metodologią. Chaos na początku gwarantuje bezwartościowe wyniki na końcu.

• Wybierz właściwe narzędzia: Decyzja między badaniem ilościowym a jakościowym determinuje cały projekt. Wybierz świadomie, w oparciu o cel, a nie przyzwyczajenie.

• Nie musisz robić tego sam: Brak czasu lub kompetencji metodologicznych nie musi być barierą. Powierzenie badań ekspertom to najszybsza droga do rzetelnych i wiarygodnych wniosków.