Jak dywersyfikacja gospodarcza napędza rynek sztuki Bliskiego Wschodu

Streszczenie Zarządcze

Bliski Wschód, napędzany przez ambitne państwowe strategie dywersyfikacji gospodarczej, przechodzi fundamentalną transformację, ewoluując z pozycji peryferyjnego konsumenta w centralnego gracza i strategicznego współwłaściciela globalnego rynku sztuki. Proces ten charakteryzuje się bezprecedensową skalą inwestycji w infrastrukturę kulturalną, kluczowymi przejęciami oraz skutecznym przyciąganiem wiodących światowych marek, takich jak dom aukcyjny Sotheby’s i targi Art Basel. Głównymi motorami napędowymi tej zmiany są państwowe programy, w szczególności Saudi Vision 2030 oraz inicjatywy kulturalne Zjednoczonych Emiratów Arabskich i Kataru, które odgórnie kreują popyt i budują światowej klasy infrastrukturę.1

Punkty zwrotne, takie jak strategiczna inwestycja funduszu ADQ z Abu Zabi w Sotheby’s 4 oraz uruchomienie targów Art Basel Qatar 6, legitymizują region jako nowe, globalne centrum sztuki, integrując go z międzynarodowymi przepływami kapitału, wiedzy i prestiżu. Równocześnie rynek jest kształtowany przez nową, zdywersyfikowaną bazę kolekcjonerów. Z jednej strony dominują potężni nabywcy instytucjonalni – rodziny królewskie i muzea państwowe – z drugiej zaś rośnie w siłę grupa młodszych, prywatnych kolekcjonerów, których motywacje łączą pasję artystyczną z pragmatycznym podejściem inwestycyjnym.8

Pomimo że niestabilność geopolityczna w regionie powoduje krótkoterminowe spadki aktywności rynkowej i relokację aktywów do bezpieczniejszych jurysdykcji 11, rynek bliskowschodni wykazuje historyczną odporność na wstrząsy.12 Co więcej, konflikty paradoksalnie zwiększają międzynarodowe zainteresowanie sztuką pochodzącą z regionu, stymulując popyt ze strony globalnych instytucji w ramach strategii ochrony dziedzictwa kulturowego. W perspektywie długoterminowej trajektoria wzrostu rynku bliskowschodniego wydaje się zrównoważona, pod warunkiem utrzymania względnej stabilności politycznej i pomyślnej realizacji kluczowych projektów infrastrukturalnych. Region posiada wszelkie atrybuty, aby stać się trwałym, trzecim – obok Stanów Zjednoczonych i Chin – filarem globalnego rynku sztuki.

Tabela 1: Kluczowe Inwestycje i Inicjatywy na Bliskowschodnim Rynku Sztuki (2023-2026)

Część I: Strategiczna Architektura Nowego Rynku – Inwestycje i Infrastruktura

Państwo jako Mecenas 2.0: Analiza Narodowych Strategii Kulturowych

W odróżnieniu od historycznych rynków sztuki w Europie czy Ameryce Północnej, które rozwijały się w dużej mierze organicznie przez stulecia, wzrost na Bliskim Wschodzie jest zjawiskiem w znacznym stopniu odgórnie sterowanym i strategicznie zaplanowanym. Jest to element świadomej polityki dywersyfikacji gospodarczej, mającej na celu uniezależnienie się od dochodów z ropy naftowej, które historycznie stanowiły fundament ekonomii regionu.15 Jednocześnie, inwestycje w kulturę i sztukę są postrzegane jako potężne narzędzie budowania „miękkiej siły” (soft power), kreowania pozytywnego wizerunku na arenie międzynarodowej i podnoszenia globalnego prestiżu.2

Case Study: Arabia Saudyjska – Wizja 2030

Program Wizja 2030, kierowany przez księcia koronnego Mohammeda bin Salmana, jest kompleksowym planem transformacji Arabii Saudyjskiej w globalne centrum inwestycyjne, turystyczne i kulturalne. Kultura i rozrywka stanowią kluczowe filary tej strategii, mając na celu nie tylko poprawę jakości życia obywateli, ale także przyciągnięcie 100 milionów turystów rocznie do 2030 roku.3

Cele strategiczne w obszarze kultury są precyzyjnie zdefiniowane i ambitne. Plan zakłada zwiększenie wkładu sektora kultury w PKB kraju do 3%, co ma przełożyć się na przychody rzędu 20 miliardów dolarów i stworzenie 100 000 nowych miejsc pracy do 2030 roku.20 Realizacji tych celów służą spektakularne mega-projekty, takie jak futurystyczne miasto NEOM, luksusowe kurorty nad Morzem Czerwonym oraz przekształcenie historycznej Diriyah, miejsca narodzin państwa saudyjskiego, w tętniące życiem centrum kulturalne.1

Fundamentalne znaczenie ma również rozwój kapitału ludzkiego. Ministerstwo Kultury uruchomiło Strategię Rozwoju Zdolności Kulturowych, która ma na celu systemową integrację sztuki i kultury z systemem edukacji na wszystkich poziomach. Jej celem jest wspieranie lokalnych talentów i zaspokojenie przyszłych potrzeb rynku pracy w 16 zdefiniowanych sektorach kulturalnych. Konkretne cele na rok 2026 obejmują m.in. ukończenie studiów przez ponad 20 000 specjalistów w dziedzinach kulturalnych oraz utworzenie 120 nowych instytucji szkoleniowych.21 Równolegle, Królestwo z sukcesem realizuje cele związane z ochroną dziedzictwa, posiadając już osiem obiektów na liście światowego dziedzictwa UNESCO i rejestrując 16 elementów dziedzictwa niematerialnego.23

Te ogromne inwestycje tworzą potężny, wewnętrzny popyt na sztukę – zarówno historyczną, jak i współczesną – niezbędną do wyposażenia nowo powstających muzeów, galerii i centrów kultury. To z kolei działa jak magnes na globalne domy aukcyjne i galerie, które widzą w Arabii Saudyjskiej rynek o niemal nieograniczonym potencjale wzrostu.24

Case Study: Zjednoczone Emiraty Arabskie – Model Globalnego Hubu

Strategia Zjednoczonych Emiratów Arabskich koncentruje się na pozycjonowaniu Abu Zabi i Dubaju jako globalnych centrów kultury, finansów i turystyki, które przyciągają międzynarodowy kapitał, talenty i idee.2 W tym modelu sztuka pełni rolę narzędzia „miękkiej dyplomacji”, budując mosty międzykulturowe i platformy do globalnego dialogu.2

Centralnym punktem tej strategii jest Dzielnica Kulturalna na wyspie Saadiyat w Abu Zabi, gdzie powstają instytucje o światowej renomie. Już działający Luwr Abu Zabi, zaprojektowany przez Jeana Nouvela, jest opisywany jako „muzeum ludzkości”. Jego koncepcja polega na prezentowaniu dzieł sztuki z różnych kultur i epok w sposób, który podkreśla ich wspólne motywy i uniwersalne powiązania, tworząc narrację o wspólnej historii ludzkości.2 Z kolei Guggenheim Abu Zabi, projektowany przez Franka Gehry’ego, ma stać się największą z placówek Fundacji Guggenheima na świecie. Jego misją będzie prezentacja sztuki współczesnej od lat 40. XX wieku, ze szczególnym uwzględnieniem artystów z regionu WANASA (Azja Zachodnia, Afryka Północna, Azja Południowa). Ma to na celu świadomą próbę redefinicji globalnego kanonu historii sztuki i zwrócenie uwagi na ruchy artystyczne historycznie niedostatecznie reprezentowane na arenie międzynarodowej.2

Case Study: Katar – Inwestycje w Prestiż

Katar realizuje swoją Narodową Wizję 2030, dążąc do transformacji w gospodarkę opartą na wiedzy i innowacji. Sztuka i kultura są kluczowymi elementami tej strategii, mającymi na celu przyciąganie globalnych wydarzeń i budowanie prestiżowych partnerstw.7 Kraj inwestuje w rozwój istniejących instytucji, takich jak Muzeum Narodowe Kataru i Muzeum Sztuki Islamskiej, oraz planuje otwarcie dwóch nowych, znaczących muzeów do 2030 roku: Art Mill Museum (sztuka nowoczesna i współczesna) i Lusail Museum (sztuka orientalistyczna).6

Najważniejszym i najbardziej strategicznym posunięciem Kataru jest jednak nawiązanie partnerstwa z Art Basel w celu uruchomienia targów w Dosze w lutym 2026 roku. To wydarzenie ma być czymś więcej niż tylko prestiżowymi targami sztuki; jego celem jest stworzenie całorocznego „silnika kulturalnego”, który będzie stymulował rozwój całego ekosystemu artystycznego w regionie Bliskiego Wschodu, Afryki Północnej i Azji Południowej (MENASA).6

Rozwój sceny artystycznej na Bliskim Wschodzie nie jest serią przypadkowych zdarzeń, lecz efektem skoordynowanych, wieloletnich strategii państwowych. W przeciwieństwie do rynków zachodnich, gdzie państwo pełni głównie rolę regulatora, tutaj jest ono głównym inicjatorem, inwestorem i konsumentem. Programy takie jak Wizja 2030 nie tylko tworzą fizyczną infrastrukturę w postaci muzeów, ale generują fundamentalny, odgórny popyt na dzieła sztuki. Nowo budowane instytucje muszą zostać wypełnione kolekcjami, co widać w aktywnych zakupach dokonywanych przez saudyjskie Ministerstwo Kultury czy Guggenheim Abu Dhabi.26 Ten gwarantowany przez państwo popyt tworzy stabilne i przewidywalne środowisko dla globalnych graczy, znacząco zmniejszając ryzyko związane z wejściem na nowy, rozwijający się rynek. W rezultacie, ekspansja firm takich jak Sotheby’s czy Art Basel nie jest spekulacyjnym poszukiwaniem nowych klientów, ale strategiczną odpowiedzią na już istniejące, solidne zapotrzebowanie.

Globalne Marki na Bliskowschodniej Ziemi: Ekspansja Domów Aukcyjnych i Targów Sztuki

Wejście na rynek bliskowschodni globalnych marek o ugruntowanej renomie jest zarówno skutkiem, jak i katalizatorem jego dynamicznego rozwoju. Decyzje o strategicznych inwestycjach i otwieraniu nowych placówek przez liderów branży, takich jak Sotheby’s i Art Basel, stanowią potężny sygnał dla reszty świata sztuki, potwierdzając rosnące znaczenie i potencjał regionu.

Sotheby’s: Od Pierwszej Aukcji w Rijadzie po Inwestycję ADQ

Dom aukcyjny Sotheby’s, choć od dawna obsługiwał zamożnych klientów z Bliskiego Wschodu, w ostatnich latach znacząco zintensyfikował swoją fizyczną i strategiczną obecność w regionie. Przełomowym momentem była pierwsza w historii aukcja zorganizowana w Arabii Saudyjskiej w lutym 2025 roku. Odbyła się ona w historycznej lokalizacji Diriyah i przyniosła imponujący dochód w wysokości 17,3 miliona dolarów. Na aukcji sprzedano dzieła zachodnich mistrzów, takich jak Picasso i Warhol, obok prac pionierów sztuki arabskiej, ustanawiając dla nich nowe rekordy cenowe.1 Wydarzenie to było postrzegane nie tylko jako transakcja handlowa, ale jako symboliczny krok w kierunku tworzenia nowego, kompletnego ekosystemu kulturalnego w Królestwie, co jest w pełni zgodne z celami Wizji 2030.

Jeszcze ważniejszym strategicznie posunięciem była transakcja z 2024 roku, w ramach której ADQ, państwowy fundusz inwestycyjny z Abu Zabi, nabył mniejszościowy pakiet udziałów w Sotheby’s. Całkowita wartość inwestycji, wliczając dodatkowy kapitał od większościowego właściciela Patricka Drahi, wyniosła około 1 miliarda dolarów.4 Analiza motywacji obu stron ujawnia głęboką logikę strategiczną. Dla Patricka Drahi, którego imperium telekomunikacyjne Altice borykało się z ogromnym zadłużeniem (ok. 60 mld USD), zastrzyk kapitału był kluczowy dla redukcji dźwigni finansowej i sfinansowania dalszej ekspansji Sotheby’s, w tym zakupu nowej, prestiżowej siedziby w Nowym Jorku.5

Dla ADQ inwestycja ta jest doskonałym przykładem realizacji strategii Abu Zabi, mającej na celu dywersyfikację gospodarki i budowę globalnego centrum kultury.32 Daje ona funduszowi trzy miejsca w zarządzie Sotheby’s, a co za tym idzie – strategiczny wgląd i realny wpływ na działanie jednego z dwóch najważniejszych domów aukcyjnych na świecie.31 To partnerstwo fundamentalnie zmienia pozycję Bliskiego Wschodu – z rynku zbytu dla dóbr luksusowych staje się on strategicznym współwłaścicielem globalnej infrastruktury rynkowej. Oznacza to przejście od stosowania „miękkiej siły” poprzez kupowanie sztuki, do posiadania „twardej siły” w postaci kontroli nad kluczowymi aktywami rynkowymi.

Art Basel Qatar: Pieczęć Jakości dla Regionalnego Rynku

W maju 2025 roku ogłoszono, że Art Basel, najbardziej prestiżowe targi sztuki na świecie, uruchomią swoją piątą globalną lokalizację w Dosze, w Katarze, z pierwszą edycją zaplanowaną na luty 2026 roku.6 Projekt ten jest realizowany w ramach strategicznego partnerstwa z podmiotami państwowymi, w tym Qatar Sports Investments (QSI), co wskazuje na silne wsparcie i powiązanie z sukcesem i dziedzictwem organizacji Mistrzostw Świata FIFA 2022.6

Obecność marki Art Basel w regionie ma ogromne znaczenie symboliczne i praktyczne. W świecie sztuki, gdzie reputacja i zaufanie są kluczowe, Art Basel działa jak ostateczna „pieczęć jakości”.35 Jego decyzja o wejściu do Kataru jest postrzegana jako walidacja całego rynku bliskowschodniego, sygnalizując globalnym galeriom i kolekcjonerom, że region jest stabilny, perspektywiczny i gotowy na przyjęcie graczy z najwyższej półki. Targi te działają jak „system nerwowy” światowego obiegu sztuki; to, co jest tam wystawiane i sprzedawane, zyskuje na wartości, trafia do najważniejszych kolekcji i muzeów.35 Uruchomienie Art Basel Qatar wywoła prawdopodobnie „efekt domina”: więcej renomowanych galerii zdecyduje się na udział w targach w regionie, co podniesie ich jakość, przyciągnie lepszych kolekcjonerów i dalej wzmocni pozycję Bliskiego Wschodu na mapie świata sztuki.

Christie’s i Inni: Ugruntowanie Pozycji

Nie można pominąć pionierskiej roli domu aukcyjnego Christie’s, który jako jeden z pierwszych wszedł na rynek bliskowschodni, organizując regularne aukcje w Dubaju. Działalność Christie’s była kluczowa dla budowania zaufania do rynku, edukacji kolekcjonerów oraz tworzenia transparentnej bazy danych cenowych dla sztuki z regionu.36 Wyniki aukcji Christie’s, zarówno tych organizowanych lokalnie, jak i dedykowanych sprzedaży w Londynie, wykazują rosnące zainteresowanie i solidne obroty, nawet w okresach napięć geopolitycznych.30 W 2022 roku rynek aukcyjny sztuki nowoczesnej i współczesnej z regionu MENA wzrósł o 8%, osiągając wartość 28 milionów dolarów.37

Tabela 2: Porównanie Wyników Aukcji Sztuki Bliskowschodniej (Christie’s vs. Sotheby’s, 2023-2025)

Część II: Dynamika Rynku – Kolekcjonerzy, Trendy i Wyceny

Profil Nowego Bliskowschodniego Kolekcjonera: Pomiędzy Pasją a Aktywem

Dynamiczny wzrost rynku sztuki na Bliskim Wschodzie jest napędzany przez rosnącą i coraz bardziej zróżnicowaną bazę kolekcjonerów. W ciągu ostatnich pięciu lat dom aukcyjny Sotheby’s odnotował 30% wzrost liczby kupujących z regionu, którzy łącznie wydali 830 milionów dolarów na aukcjach na całym świecie.9 Podobnie, Christie’s informuje, że 15% ich nowych klientów w ciągu ostatnich trzech lat pochodziło z Bliskiego Wschodu i Afryki.38 Można wyróżnić kilka kluczowych segmentów kolekcjonerów, których motywacje i preferencje kształtują dzisiejszy rynek.

Najpotężniejszą siłą nabywczą są kolekcjonerzy instytucjonalni i państwowi. Ta grupa obejmuje rodziny królewskie oraz agencje rządowe odpowiedzialne za budowanie kolekcji dla nowo powstających muzeów. Sztandarowym przykładem jest Jej Ekscelencja Sheikha Al-Mayassa bint Hamad bin Khalifa Al-Thani z Kataru, opisywana przez media jako „niekwestionowana królowa świata sztuki”, z rocznym budżetem na zakupy szacowanym na 1 miliard dolarów.10 Jej strategia zakupowa jest dwojaka: z jednej strony nabywa ikoniczne dzieła zachodnich mistrzów (Mark Rothko, Andy Warhol), z drugiej buduje największą na świecie kolekcję sztuki nowoczesnej i współczesnej z krajów arabskich.10 Podobną rolę odgrywają zakupy instytucjonalne dokonywane przez saudyjskie Ministerstwo Kultury, Guggenheim Abu Dhabi czy katarskie muzeum Mathaf, które są głównym motorem napędowym dla rynku sztuki z regionu.30

Drugą ważną grupą są prywatni kolekcjonerzy o wysokiej wartości netto (HNWI). Wśród nich wyróżniają się pionierzy, którzy od lat odgrywają kluczową rolę w budowaniu lokalnych scen artystycznych, często tworząc własne prywatne muzea i fundacje. Należą do nich postacie takie jak Ramin Salsali w Dubaju, który promuje sztukę irańską i bliskowschodnią w swoim prywatnym muzeum, Tony Salamé w Bejrucie, łączący świat luksusowej mody i sztuki w ramach Aïshti Foundation, czy rodzina Dalloul, której kolekcja sztuki arabskiej liczy ponad 3,500 dzieł.10 Równocześnie, zwłaszcza w Zjednoczonych Emiratach Arabskich, rośnie rola

młodego pokolenia kolekcjonerów oraz zamożnej społeczności ekspatów. Wnoszą oni na rynek świeżą energię, zróżnicowane gusta i często koncentrują się na wspieraniu innowacyjnych, współczesnych praktyk artystycznych, zarówno lokalnych, jak i międzynarodowych.8

Preferencje zakupowe tych kolekcjonerów ewoluują. Obserwuje się wyraźne przesunięcie od tradycyjnej sztuki islamskiej, która pozostaje ważna kulturowo 41, w kierunku sztuki nowoczesnej i współczesnej, która dominuje na rynku komercyjnym. Kolekcjonerzy coraz śmielej dywersyfikują swoje portfele, nabywając zarówno dzieła zachodnich „blue-chipów” (czego dowodem była obecność prac Picassa i Warhola na aukcji w Diriyah 1), jak i czołowych artystów z regionu MENA.9 Motywacje zakupowe są złożone; choć względy estetyczne i kulturowe pozostają istotne, coraz więcej kolekcjonerów postrzega sztukę jako cenne aktywo, które pozwala na dywersyfikację portfela i ochronę majątku w czasach niepewności gospodarczej.44

Lekcje z Azji: Porównanie Trajektorii Rynku Bliskowschodniego i Chińskiego

Analiza porównawcza rozwoju rynku sztuki na Bliskim Wschodzie i w Chinach ujawnia zarówno uderzające podobieństwa, jak i kluczowe różnice, które mogą stanowić cenną lekcję dla krajów Zatoki Perskiej.

Podobieństwa w modelach wzrostu:

• Wzrost napędzany bogactwem i wsparciem państwa: Zarówno rynek chiński w latach 2000., jak i bliskowschodni obecnie, doświadczyły gwałtownej ekspansji napędzanej przez szybki wzrost gospodarczy, pojawienie się nowej klasy zamożnych obywateli oraz silne wsparcie państwa, które promowało kulturę i sztukę jako element dumy narodowej i budowania globalnego wizerunku.47
• Fokus na artystów narodowych: Początkowo chińscy kolekcjonerzy koncentrowali się na tradycyjnej sztuce chińskiej (malarstwo tuszem, kaligrafia), która do dziś dominuje na lokalnym rynku aukcyjnym.49 Podobny trend patriotyzmu kulturowego widać na Bliskim Wschodzie, gdzie rośnie popyt i ceny pionierów modernizmu arabskiego i irańskiego.51
• Tworzenie hubów handlowych: Chiny z sukcesem rozwinęły Hongkong, Szanghaj i Pekin jako kluczowe centra handlu sztuką.52 Bliski Wschód podąża podobną ścieżką, rozwijając Dubaj, Abu Zabi, Dohę i Rijad jako konkurencyjne, ale uzupełniające się ośrodki.8

Różnice i potencjalne ryzyka:

Chiński rynek, mimo swojego spektakularnego sukcesu, od lat boryka się z poważnymi problemami strukturalnymi, które stanowią przestrogę dla Bliskiego Wschodu. Jednym z największych wyzwań jest chroniczny problem braku płatności (non-payment) za wylicytowane dzieła. Według raportu Art Basel i UBS, w 2023 roku w pełni opłacono zaledwie 54% wartości sprzedanych dóbr na chińskich aukcjach.49 W segmencie najdroższych dzieł (o wartości powyżej 10 milionów RMB) wskaźnik braku płatności w sezonie 2023/2024 sięgnął aż 50%.54

Ponadto, chiński rynek był podatny na manipulacje i bańki spekulacyjne, w tym na praktykę zwaną „wash trading” (sztuczne podbijanie cen przez powiązane ze sobą podmioty w celu stworzenia fałszywego wrażenia wysokiego popytu), co prowadziło do gwałtownych wzrostów i równie bolesnych korekt cenowych.48

Wydaje się, że decydenci na Bliskim Wschodzie wyciągają wnioski z tych doświadczeń. Zamiast budować od zera własne, lokalne imperia aukcyjne, które mogłyby powielać błędy chińskich odpowiedników, kraje Zatoki Perskiej wybrały inną strategię: „import” gotowych, sprawdzonych modeli biznesowych i międzynarodowych standardów poprzez strategiczne partnerstwa z globalnymi, uregulowanymi graczami, takimi jak Sotheby’s i Art Basel. Ta świadoma decyzja o głębokiej integracji z globalnym ekosystemem od samego początku może być kluczem do zbudowania bardziej transparentnego, wiarygodnego i zrównoważonego rynku, unikając patologii, które przez lata nękały rynek chiński.

Część III: Ryzyko i Odporność – Nawigacja w Warunkach Niestabilności Geopolitycznej

Rynek sztuki na Bliskim Wschodzie funkcjonuje w kontekście podwyższonego ryzyka geopolitycznego. Analiza jego wpływu ujawnia złożony obraz, w którym krótkoterminowe zakłócenia współistnieją z długoterminową odpornością i nieoczekiwanymi mechanizmami wzrostu.

Kwantyfikacja Ryzyka: Wpływ Konfliktów na Aktywność Rynkową i Przepływy Kapitału

Eskalacja napięć w regionie, takich jak konflikt izraelsko-irański w latach 2024-2025, prowadzi do natychmiastowych i mierzalnych skutków. Dane wskazują na spadek regionalnej aktywności aukcyjnej o 67% rok do roku, a udział międzynarodowych kolekcjonerów na kluczowym rynku w Dubaju zmalał o 78%.11 Badania nastrojów rynkowych potwierdzają ten trend: 61% profesjonalistów z branży sztuki zgłosiło spadek zaufania do rynku z powodu globalnych napięć.44

W odpowiedzi na rosnące ryzyko, kolekcjonerzy i inwestorzy uruchamiają mechanizm „ucieczki do bezpieczeństwa” (flight to safety), systematycznie przenosząc swoje cenne aktywa do bezpiecznych, neutralnych jurysdykcji. Szwajcarskie skarbce i wolne porty odnotowały w tym okresie wzrost popytu ze strony klientów z Bliskiego Wschodu o 145%, a w niektórych przypadkach nawet o 267%.11 Jednocześnie, kapitał i dzieła sztuki migrują do głównych centrów handlu, takich jak Londyn i Nowy Jork. Sprzedaż sztuki bliskowschodniej w Londynie wzrosła o 89% w pierwszym kwartale 2025 roku, a domy aukcyjne w Nowym Jorku odnotowały 67% wzrost liczby dzieł przyjmowanych w komis z Bliskiego Wschodu.11

Pomimo tych krótkoterminowych szoków, rynki finansowe w regionie wykazują historycznie znaczną odporność. Analiza danych historycznych dla indeksu MSCI GCC pokazuje, że po początkowych spadkach wywołanych wydarzeniami geopolitycznymi (np. embargo na Katar, ataki Huti), rynki często odrabiały straty w ciągu 30 dni, a w perspektywie 90 dni notowały znaczące wzrosty.12 Sugeruje to, że inwestorzy o dłuższym horyzoncie czasowym postrzegają te wstrząsy jako przejściowe.

Sztuka jako Dziedzictwo w Czasach Zagrożenia

Paradoksalnie, niestabilność geopolityczna, która osłabia lokalny rynek sztuki na Bliskim Wschodzie, jednocześnie wzmacnia pozycję i wartość sztuki z Bliskiego Wschodu na rynku globalnym. Zagrożenie zniszczeniem dziedzictwa kulturowego, czego tragicznym przykładem było zniszczenie kolekcji muzeum w Aleppo w 2023 roku, skłania międzynarodowe instytucje do wzmożonych, prewencyjnych zakupów. W 2025 roku główne światowe muzea zwiększyły swoje budżety na nabywanie sztuki z Bliskiego Wschodu o 134% w ramach strategii ochrony kulturowej.11

Konflikty i niestabilność stają się również głównym tematem dla artystów z regionu, co podnosi kulturowe znaczenie i „aktualność” ich prac w oczach globalnej publiczności.18 W rezultacie, artyści pochodzący z regionów objętych konfliktem, takich jak Syria, Liban czy Palestyna, osiągnęli średni wzrost cen o 89% w ramach programów zakupów instytucjonalnych, co znacznie przewyższało wyniki osiągane na rynku komercyjnym.11

Ten mechanizm tworzy dwubiegunowy rynek: zdyskontowany i ryzykowny lokalnie, ale zyskujący na wartości i pożądany globalnie. Dla wytrawnych inwestorów stwarza to potencjalne okazje do arbitrażu. Co więcej, rosnąca rola zakupów instytucjonalnych – zarówno regionalnych (mających długoterminowe mandaty na budowanie kolekcji) jak i globalnych (działających w trybie „ochrony dziedzictwa”) – tworzy swoistą „podłogę cenową” dla kluczowych artystów z regionu. Ten stały, instytucjonalny popyt działa jak bufor stabilizujący, który czyni rynek bardziej odpornym na wahania nastrojów prywatnych kolekcjonerów, nawet w okresach największych napięć.

Tabela 3: Analiza Wpływu Ryzyka Geopolitycznego na Wskaźniki Rynkowe

Część IV: Perspektywy i Rekomendacje Strategiczne

Prognozy Rozwoju Rynku na Bliskim Wschodzie (2025-2030)

Wzrost rynku sztuki na Bliskim Wschodzie jest napędzany przez solidne, długoterminowe fundamenty w postaci państwowych strategii i masowych inwestycji. Nie jest to krótkoterminowa bańka spekulacyjna, ale zaplanowany, wieloletni proces budowy nowego, zintegrowanego ekosystemu kulturalnego.3 Prognozy wskazują na dalszy, stabilny wzrost; na przykład, rynek sztuki ściennej na Bliskim Wschodzie i w Afryce ma osiągnąć wartość 3,36 miliarda dolarów do 2030 roku.57 Dalsza trajektoria rozwoju będzie jednak silnie uzależniona od sytuacji geopolitycznej.

• Scenariusz optymistyczny (stabilizacja geopolityczna): W warunkach deeskalacji napięć, możliwa będzie pełna realizacja projektów z Wizji 2030 oraz udane uruchomienie Art Basel Qatar. W tym scenariuszu region umacnia swoją pozycję jako trzeci filar globalnego rynku sztuki, przyciągając stały napływ międzynarodowych galerii, kolekcjonerów i turystów kulturalnych, co prowadzi do wykładniczego wzrostu.
• Scenariusz pesymistyczny (eskalacja konfliktu): Długotrwała niestabilność, a w skrajnym przypadku zamknięcie strategicznych szlaków handlowych, takich jak cieśnina Ormuz 58, mogłaby zahamować rozwój turystyki i inwestycji zagranicznych, spowalniając realizację projektów kulturalnych. Lokalny rynek sztuki uległby zamrożeniu, choć przetrwałby dzięki zakupom instytucjonalnym i aktywności na rynkach zewnętrznych (Londyn, Nowy Jork).
• Scenariusz bazowy (status quo): Utrzymanie obecnego, podwyższonego poziomu napięć, bez otwartej eskalacji. W tym scenariuszu rynek będzie rozwijał się w sposób cykliczny, z okresami spowolnienia i przyspieszenia. Inwestorzy i instytucje będą musieli stosować zaawansowane strategie zarządzania ryzykiem, ale fundamentalny trend wzrostowy zostanie utrzymany dzięki sile i determinacji państwowych inwestycji.

Rekomendacje dla Kluczowych Interesariuszy

Dla Inwestorów i Kolekcjonerów:

• Wykorzystanie arbitrażu geograficznego: Należy monitorować dysproporcje cenowe między rynkiem lokalnym a globalnym, które nasilają się w okresach niestabilności. Okazje do nabycia wartościowych dzieł po obniżonych cenach mogą pojawić się na lokalnych rynkach w trudnej sytuacji.11
• Koncentracja na artystach z walidacją instytucjonalną: Inwestowanie w dzieła artystów, którzy są już obecni w kolekcjach głównych muzeów (regionalnych i światowych), jest strategią o niższym ryzyku. Wartość tych prac jest bardziej stabilna i wspierana przez stały, długoterminowy popyt instytucjonalny.11
• Dywersyfikacja i zarządzanie ryzykiem: W okresach wysokiego ryzyka zaleca się ograniczenie bezpośredniej ekspozycji na rynki lokalne (sugerowane maksimum 15% portfela) i korzystanie z bezpiecznych przechowalni w neutralnych jurysdykcjach, takich jak Szwajcaria. Należy również rozważyć specjalistyczne ubezpieczenie od ryzyka wojennego.11

Dla Domów Aukcyjnych i Galerii:

• Budowanie strategicznych partnerstw lokalnych: Sukces na tym rynku zależy od głębokich i autentycznych relacji z lokalnymi instytucjami, fundacjami i wpływowymi rodzinami. To one są kluczowymi klientami i partnerami strategicznymi.9
• Dostosowanie oferty do lokalnych preferencji: Należy tworzyć zrównoważoną ofertę, łączącą międzynarodowych „blue-chipów” z rosnącą liczbą artystów saudyjskich i z regionu MENA. Kluczowe jest również poszanowanie wrażliwości kulturowej, na przykład poprzez ograniczenie dzieł zawierających nagość.30
• Inwestowanie w edukację i budowanie rynku: Organizacja wykładów, programów edukacyjnych i warsztatów jest kluczowa dla budowania nowej generacji kolekcjonerów i zwiększania zrozumienia oraz aprecjacji dla sztuki współczesnej w społeczeństwie.60

Dla Instytucji Kultury:

• Wykorzystanie globalnych partnerstw do transferu wiedzy: Współpraca z markami takimi jak Luwr, Guggenheim czy Art Basel powinna być aktywnie wykorzystywana do transferu wiedzy, szkolenia lokalnych kuratorów, konserwatorów i menedżerów kultury, budując w ten sposób długoterminowe, samowystarczalne zdolności instytucjonalne.
• Skupienie na redefinicji globalnego kanonu: Instytucje takie jak Guggenheim Abu Dhabi mają unikalną szansę i zasoby, aby aktywnie przepisywać globalną historię sztuki poprzez systematyczne badanie, wystawianie i promowanie niedostatecznie reprezentowanych artystów z regionu i szerzej pojętego Globalnego Południa.26
• Pełnienie roli stabilizatora rynku: W okresach niestabilności geopolitycznej, państwowe instytucje kultury powinny kontynuować strategiczne zakupy. Działania te nie tylko chronią dziedzictwo kulturowe, ale również wspierają lokalnych artystów i pełnią kluczową rolę stabilizującą dla całego ekosystemu artystycznego.

Cytowane prace

1. Rynek sztuki przesuwa się na Bliski Wschód – dlaczego właśnie …, otwierano: lipca 1, 2025, https://rynekisztuka.pl/2025/05/23/rynek-sztuki-arabia-saudyjska-wlasnie-saudi-vision230/
2. Inside Abu Dhabi’s Must-See Louvre and Guggenheim! – Zurani, otwierano: lipca 1, 2025, https://www.zurani.com/inside-abu-dhabis-must-see-louvre-and-guggenheim/
3. Saudi Vision 2030 – Overview, otwierano: lipca 1, 2025, https://www.vision2030.gov.sa/en/overview
4. Mayer Brown advises Sotheby’s on sale of minority stake to ADQ | News, otwierano: lipca 1, 2025, https://www.mayerbrown.com/en/news/2024/08/mayer-brown-advises-sothebys-on-sale-of-minority-stake-to-adq
5. Abu Dhabi’s sovereign wealth fund to acquire minority stake in …, otwierano: lipca 1, 2025, https://www.theartnewspaper.com/2024/08/09/sothebys-adq-abu-dhabi-minority-stake
6. Art Basel to launch new fair in Qatar. – Artsy, otwierano: lipca 1, 2025, https://www.artsy.net/article/artsy-editorial-art-basel-launch-new-fair-qatar
7. Art Basel Announces the Launch of Art Basel Qatar – MCH Group, otwierano: lipca 1, 2025, https://www.mch-group.com/en/media/news/2025/art-basel-announces-the-launch-of-art-basel-qatar-in-2026
8. The Art Collector’s Landscape in the Gulf Countries: A Comprehensive Overview, otwierano: lipca 1, 2025, https://artgulf.ae/2025/02/14/the-art-collectors-landscape-in-the-gulf-countries-a-comprehensive-overview/
9. The New Race for Contemporary Arts Dominance in the Middle East | The Belfer Center for Science and International Affairs, otwierano: lipca 1, 2025, https://www.belfercenter.org/publication/new-race-contemporary-arts-dominance-middle-east
10. The Middle East’s top five art collectors – Global Citizen Magazine, otwierano: lipca 1, 2025, https://global-citizen.com/lifestyle/art/the-middle-easts-top-five-art-collectors/
11. The Impact of Middle East Conflict on Art Markets and Cultural Heritage in 2025 – MoMAA, otwierano: lipca 1, 2025, https://momaa.org/the-impact-of-middle-east-conflict-on-art-markets-and-cultural-heritage-in-2025/
12. Navigating Middle East Markets: Resilience in the Face of Geopolitical Risk – ABS Global Investments, otwierano: lipca 1, 2025, https://www.absinv.com/wp-content/uploads/2025/06/2025-06-23-ABS-Local-Views-Navigating-Middle-East-Markets-Resilience-in-the-Face-of-Geopolitical-Risk.pdf
13. Frank Gehry-designed Guggenheim Abu Dhabi to open in 2025 – Dezeen, otwierano: lipca 1, 2025, https://www.dezeen.com/2021/10/08/frank-gehry-guggenheim-abu-dhabi-2025/
14. Guggenheim Abu Dhabi – Wikipedia, otwierano: lipca 1, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Guggenheim_Abu_Dhabi
15. Saudi Vision 2030: Transforming the Future of Saudi Arabia – Ramirro, otwierano: lipca 1, 2025, https://www.ramirro.com/saudi-vision-2030-transforming-the-future-of-saudi-arabia/
16. Międzynarodowy rynek sztuki – Artysta – Zawodowiec – Baza wiedzy, otwierano: lipca 1, 2025, https://ingart.pl/pl/az/bazawiedzy/miedzynarodowy_rynek_sztuki
17. Czy w Arabii Saudyjskiej jest bezpiecznie? Nowe możliwości turystyczne i zasady wjazdu, otwierano: lipca 1, 2025, https://architekcipodrozy.pl/czy-w-arabii-saudyjskiej-jest-bezpiecznie/
18. Geopolitics and the Art World: How Political Tensions Shape Market Dynamics – Medium, otwierano: lipca 1, 2025, https://medium.com/@laurentgrindler/geopolitics-and-the-art-world-how-political-tensions-shape-market-dynamics-f7fcabd95a5c
19. Arabia Saudyjska – kraj kontrastów otwarty na turystów – Wasza Turystyka, otwierano: lipca 1, 2025, https://www.waszaturystyka.pl/arabia-saudyjska-kraj-kontrastow-otwarty-na-turystow/
20. Report: How is Saudi Arabia leveraging sustainable practices to transform its cultural sector? – Oxford Business Group, otwierano: lipca 1, 2025, https://oxfordbusinessgroup.com/reports/report-how-is-saudi-arabia-leveraging-sustainable-practices-to-transform-its-cultural-sector-focus-report/
21. saudipedia.com, otwierano: lipca 1, 2025, https://saudipedia.com/en/article/3759/culture/cultural-affairs/cultural-capability-development-strategy#:~:text=The%20strategy%20seeks%20to%20create,goals%20of%20Saudi%20Vision%202030.
22. Cultural Capability Development Strategy – Saudipedia, otwierano: lipca 1, 2025, https://saudipedia.com/en/article/3759/culture/cultural-affairs/cultural-capability-development-strategy
23. Saudi Arabia releases report detailing Vision 2030 progress for 2024 – Al Arabiya, otwierano: lipca 1, 2025, https://english.alarabiya.net/News/saudi-arabia/2025/04/25/saudi-arabia-releases-report-detailing-vision-2030-progress-for-2024
24. Why is the art market turning Gulf-wards? – The Art Newspaper, otwierano: lipca 1, 2025, https://www.theartnewspaper.com/2025/05/13/why-is-the-art-market-turning-gulf-wards
25. Architecture | Louvre Abu Dhabi, otwierano: lipca 1, 2025, https://www.louvreabudhabi.ae/en/about-us/architecture
26. Abu Dhabi Builds Louvre, Guggenheim in the Desert, Betting Tourists Will Come – YouTube, otwierano: lipca 1, 2025, https://www.youtube.com/watch?v=__3EhoFQADc
27. Art Basel expands to Middle East with Qatar fair in 2026 – Perplexity, otwierano: lipca 1, 2025, https://www.perplexity.ai/discover/finance/art-basel-expands-to-middle-ea-kQdcNqcFS2u8KeZtPGKzVw
28. Muzea w Katarze – sztuka, historia i kultura w jednym miejscu, otwierano: lipca 1, 2025, https://peregrinos.pl/muzea-w-katarze-sztuka-historia-i-kultura-w-jednym-miejscu
29. Art Basel Qatar: Charting a New Map for Modern and Contemporary …, otwierano: lipca 1, 2025, https://artafricamagazine.org/art-basel-qatar-charting-a-new-map-for-modern-and-contemporary-art/
30. London’s Middle Eastern art sales have defied tensions – undefined, otwierano: lipca 1, 2025, https://www.theartnewspaper.com/2023/12/07/londons-middle-eastern-art-sales-have-defied-tensions
31. ADQ completes acquisition of stake in Sotheby’s – Enterprise News Egypt, otwierano: lipca 1, 2025, https://enterprise.news/uae/en/news/story/5004a191-e068-49a4-b69c-1933e6246d34/adq-completes-acquisition-of-stake-in-sotheby%25e2%2580%2599s
32. An Abu Dhabi-Based Sovereign Wealth Fund Is Investing … – Observer, otwierano: lipca 1, 2025, https://observer.com/2024/08/sothebys-one-billion-investment-adq-abu-dhabi-sovereign-wealth-fund/
33. Abu Dhabi’s ADQ to acquire minority stake in Sotheby’s – Gulf News, otwierano: lipca 1, 2025, https://gulfnews.com/business/retail/abu-dhabis-adq-to-acquire-minority-stake-in-sothebys-1.1723207449313
34. Art Basel expands to Qatar despite the drums of war in the Middle East – SWI swissinfo.ch, otwierano: lipca 1, 2025, https://www.swissinfo.ch/eng/swiss-fine-arts/war-notwithstanding-art-basel-expands-to-qatar/89579390
35. Co się wydarzy w Bazylei, nie zostaje w Bazylei. Targi Art Basel: rynek i władza, otwierano: lipca 1, 2025, https://rynekisztuka.pl/2025/06/09/artbasel-targi-sztuki/
36. Christie’s, Bonhams Mideast art auctions indicate a booming market – Gulf News, otwierano: lipca 1, 2025, https://gulfnews.com/business/markets/christies-bonhams-mideast-art-auctions-indicate-a-booming-market-2-1.799124
37. Market Analysis: Modern & Contemporary Middle Eastern and North African Art Auctions 2022 | ArtTactic, otwierano: lipca 1, 2025, https://arttactic.com/reports/market-analysis-mena-2022
38. Emerging Markets in the Art World: Developments in the Middle East …, otwierano: lipca 1, 2025, https://maddoxgallery.com/news/433-emerging-markets-in-the-art-world-developments-in/
39. The top five art collectors in the Middle East – Dalloul Art Foundation, otwierano: lipca 1, 2025, https://dafbeirut.org/contentFiles/file/2024/07/TagreedDargouth-The-top-five-art-collectors-in-the-Middle-East-Press.pdf
40. Top 3 Middle Eastern Collectors – Larry’s List, otwierano: lipca 1, 2025, http://www.larryslist.com/artmarket/features/top-3-middle-eastern-collectors/
41. Islamic Art and Saudi Arabia: Reconnecting Communities with Collections – ResearchGate, otwierano: lipca 1, 2025, https://www.researchgate.net/publication/336670876_Islamic_Art_and_Saudi_Arabia_Reconnecting_Communities_with_Collections
42. Emerging Trends in the Art Industry Across the Emirates: A Comprehensive Analysis, otwierano: lipca 1, 2025, https://artgulf.ae/2025/02/18/emerging-trends-in-the-art-industry-across-the-emirates-a-comprehensive-analysis/
43. The Rising Importance of the Middle Eastern Art Market … – Artsper, otwierano: lipca 1, 2025, https://partners.artsper.com/blog/the-rising-importance-of-the-middle-eastern-art-market
44. Geopolitics and economics reshape global art market – Howden, otwierano: lipca 1, 2025, https://www.insurancebusinessmag.com/au/news/breaking-news/geopolitics-and-economics-reshape-global-art-market–howden-519951.aspx
45. BofA Art Market Update Anticipates Buying Opportunities for Collectors This Fall, otwierano: lipca 1, 2025, https://newsroom.bankofamerica.com/content/newsroom/press-releases/2024/11/bofa-art-market-update-anticipates-buying-opportunities-for-coll.html
46. The art market is increasing in transparency – Artlaw.club, otwierano: lipca 1, 2025, https://artlaw.club/en/artfinance/the-art-market-is-increasing-in-transparency?page=3
47. Becoming Asia’s Art Market Hub: Comparing Singapore and Hong …, otwierano: lipca 1, 2025, https://www.mdpi.com/2076-0752/10/2/28
48. ART MARKET TRENDS 2010 – Artprice, otwierano: lipca 1, 2025, https://imgpublic.artprice.com/pdf/trends2010_en.pdf
49. The Art Basel & UBS Art Market Report 2023, otwierano: lipca 1, 2025, https://theartmarket.artbasel.com/download/The-Art-Basel-and-UBS-Art-Market-Report-2024.pdf
50. A Comparative Research on History and Trend of Chinese and Japanese Galleries from the Perspective of Cultural Studies, otwierano: lipca 1, 2025, https://tsukuba.repo.nii.ac.jp/record/42623/files/DB02818.pdf
51. Modern and Contemporary Middle Eastern Art Online at Christie’s, otwierano: lipca 1, 2025, https://press.christies.com/modern-and-contemporary-middle-eastern-art-online-at-christies
52. A Comparative Analysis of Shanghai’s and Hong Kong’s Art Market Post Pandemic – Digital Commons @ SIA, otwierano: lipca 1, 2025, https://digitalcommons.sia.edu/stu_theses/184/
53. A Gulf contemporary: The forefront of international art – Mothership, otwierano: lipca 1, 2025, https://www.themothership.global/issues/a-gulf-contemporary-the-forefront-of-international-art
54. The Art Basel & UBS Art Market Report 2025, otwierano: lipca 1, 2025, https://theartmarket.artbasel.com/download/The-Art-Basel-and-UBS-Art-Market-Report-2025.pdf
55. Investigation into the Opportunities and Risks of Art as a Financial Investment Vehicle – Swiss Open Access Repository, otwierano: lipca 1, 2025, https://sonar.ch/rerodoc/258571/files/TDEE_Duge_Ludovic.pdf
56. there is no bubble like an art bubble – Erasmus University Thesis Repository, otwierano: lipca 1, 2025, https://thesis.eur.nl/pub/10324/Strooper,%20L.%20de..pdf
57. Middle East & Africa Wall Art Market Size & Outlook – Grand View Research, otwierano: lipca 1, 2025, https://www.grandviewresearch.com/horizon/outlook/wall-art-market/mea
58. Geopolitical Risks in Middle Eastern Markets and Their Impact on Global Investments: Assessing Opportunities in Volatile Markets Through Strategic Diversification – AInvest, otwierano: lipca 1, 2025, https://www.ainvest.com/news/geopolitical-risks-middle-eastern-markets-impact-global-investments-assessing-opportunities-volatile-markets-strategic-diversification-2506/
59. Middle East tensions challenge renewed investor confidence – J.P. Morgan Private Bank, otwierano: lipca 1, 2025, https://privatebank.jpmorgan.com/apac/en/insights/markets-and-investing/tmt/middle-east-tensions-challenge-renewed-investor-confidence
60. RESULTS: STRONG SELL THROUGH RATES ACHIEVED: 86% BY VALUE 83% BY LOT For Middle Eastern, Modern and Contemporary Art, otwierano: lipca 1, 2025, https://press.christies.com/results-strong-sell-through-rates-achieved-86-by-value-83-by-lot-for-middle-eastern-modern-and-contemporary-art