Sztuczna inteligencja sędzią? Przyszłość polskiego arbitrażu online i jej wyzwania

Streszczenie wykonawcze

Niniejszy raport przedstawia kompleksową analizę przełomowego zjawiska, jakim jest wdrażanie generatywnej sztucznej inteligencji (AI) w procesach orzeczniczych polskich platform arbitrażu online. Inicjatywy te, prowadzone przez takie podmioty jak Ultima Ratio i Enoik, sygnalizują fundamentalną zmianę paradygmatu w alternatywnych metodach rozwiązywania sporów (ADR) – przejście od prostej cyfryzacji do automatyzacji i augmentacji procesów decyzyjnych.1 Oznacza to, że AI przestaje być jedynie narzędziem pomocniczym, a staje się kluczowym komponentem w procesie wydawania wyroków.

Głównymi aktorami tej transformacji na polskim rynku są Ultima Ratio, która wykorzystuje globalną technologię Microsoft Azure OpenAI do wspomagania pracy ludzkich arbitrów 4, oraz Enoik, który rozwija własny, finansowany ze środków publicznych (NCBR) system, zoptymalizowany pod kątem szybkiego rozstrzygania sporów B2B o zapłatę.3

Analiza zidentyfikowała trzy główne obszary potencjalnych korzyści. Po pierwsze, drastyczny wzrost efektywności, z deklarowanym skróceniem czasu pracy arbitrów nad poszczególnymi zadaniami nawet o 98%, co przekłada się na skrócenie całego postępowania z miesięcy, typowych dla sądów państwowych, do dni, a nawet godzin, oraz na obniżenie kosztów.2 Po drugie, zwiększenie dostępu do wymiaru sprawiedliwości poprzez uczynienie arbitrażu realną opcją dla mniejszych firm i sporów o niższej wartości, które do tej pory były zniechęcone kosztami i przewlekłością postępowań państwowych.2 Po trzecie, poprawa przewidywalności i spójności orzecznictwa dzięki analizie przez AI ogromnych zbiorów danych, obejmujących ponad 500 tysięcy orzeczeń, co ma na celu ograniczenie wpływu czynników subiektywnych.6

Jednocześnie raport identyfikuje krytyczne wyzwania i ryzyka. W sferze prawnej i regulacyjnej, wykorzystanie AI w orzecznictwie rodzi napięcia z przepisami polskiego Kodeksu postępowania cywilnego (k.p.c.), zwłaszcza w kontekście osobistego mandatu arbitra i podstaw do uchylenia wyroku. Co więcej, systemy te niemal na pewno zostaną sklasyfikowane jako „systemy wysokiego ryzyka” w świetle unijnego Aktu o sztucznej inteligencji (AI Act), co narzuci na platformy rygorystyczne obowiązki w zakresie zarządzania ryzykiem, jakości danych, przejrzystości i nadzoru ludzkiego.10

W wymiarze etycznym, fundamentalne problemy stwarza tzw. efekt „czarnej skrzynki” w niektórych modelach AI, ryzyko utrwalania i wzmacniania historycznych uprzedzeń zawartych w danych treningowych oraz zatarcie linii odpowiedzialności za błędne decyzje.14 Sukces tych platform będzie ostatecznie zależał od zdolności do zbudowania i utrzymania zaufania użytkowników, co wymaga bezprecedensowej transparentności, udowodnionej niezawodności i solidnych zabezpieczeń – jest to szczególnie trudne w przypadku pracy z wrażliwymi danymi prawnymi i autorskimi algorytmami.14

Wnioski końcowe raportu wskazują na konieczność przyjęcia wielostronnego podejścia. Przedsiębiorcy muszą wykazywać się należytą starannością przy wyborze platform i formułowaniu klauzul arbitrażowych. Prawnicy muszą pilnie podnosić swoje kompetencje cyfrowe. Platformy arbitrażowe powinny priorytetowo traktować transparentność i zgodność z nadchodzącymi regulacjami. Z kolei decydenci polityczni stoją przed zadaniem stworzenia zrównoważonych ram regulacyjnych, które będą wspierać innowacje, jednocześnie chroniąc fundamentalne zasady państwa prawa.

Rozdział 1: Wprowadzenie – Nowa Era w Rozwiązywaniu Sporów

1.1. Kontekst: Systemowa Niewydolność Sądów Państwowych

Impuls do rozwoju i adopcji zaawansowanych technologicznie alternatywnych metod rozwiązywania sporów (ADR) w Polsce nie bierze się z próżni. Jego głównym motorem napędowym jest chroniczna i powszechnie dostrzegana niewydolność państwowego wymiaru sprawiedliwości, zwłaszcza w sprawach gospodarczych. Przedsiębiorcy od lat zmagają się z problemem przewlekłości postępowań, gdzie czas oczekiwania na prawomocne rozstrzygnięcie w prostej sprawie o zapłatę może sięgać wielu miesięcy, a w bardziej skomplikowanych przypadkach nawet lat.7 Dane wskazują, że średni czas trwania sprawy w sądach państwowych to ponad 7 miesięcy w jednej instancji 7, a w okresie od 2011 do 2021 roku średni czas oczekiwania na wyrok wydłużył się z 4,1 miesiąca do aż 19 miesięcy.17

Ta paraliżująca opieszałość generuje ogromne koszty dla gospodarki. Firmy, czekając na odzyskanie należności, borykają się z problemami z płynnością finansową, co w skrajnych przypadkach może prowadzić do ich upadłości.18 Założyciel platformy Ultima Ratio, Robert Szczepanek, wprost wskazuje na zapaść w państwowych sądach gospodarczych jako zjawisko niezwykle dotkliwe dla firm, które zamraża ich kapitał i hamuje rozwój.18 W tej perspektywie, każda niezapłacona faktura staje się nie tylko problemem księgowym, ale egzystencjalnym zagrożeniem, zwłaszcza dla małych i średnich przedsiębiorstw. System państwowy, obciążony biurokracją, brakami kadrowymi i procedurami niedostosowanymi do dynamiki obrotu gospodarczego, stwarza idealne warunki dla rozwoju prywatnych, bardziej elastycznych i efektywnych alternatyw. To właśnie ten „czynnik wypychający” – frustracja i realne straty finansowe wynikające z dysfunkcji sądów publicznych – tworzy podatny grunt i silny popyt rynkowy na rozwiązania takie jak arbitraż online.

1.2. Ewolucja ADR i ODR

Arbitraż, jako metoda rozwiązywania sporów, jest instytucją głęboko zakorzenioną w polskim systemie prawnym, uregulowaną w części piątej Kodeksu postępowania cywilnego.20 Stanowi on legalną i pełnoprawną alternatywę dla sądownictwa państwowego, pozwalając stronom na poddanie sporu pod rozstrzygnięcie bezstronnych specjalistów – arbitrów.21 Kluczową zaletą arbitrażu od zawsze była jego elastyczność proceduralna, poufność oraz możliwość wyboru arbitrów posiadających specjalistyczną wiedzę w danej dziedzinie.

Wraz z postępem technologicznym, tradycyjny, oparty na fizycznych spotkaniach arbitraż zaczął ewoluować w kierunku Rozwiązywania Sporów Online (Online Dispute Resolution, ODR). Pierwsza fala tej transformacji cyfrowej koncentrowała się na digitalizacji istniejących procesów. Platformy ODR, takie jak wczesne wersje systemów sądów polubownych, umożliwiały elektroniczne składanie pism, zarządzanie dokumentacją i komunikację między stronami a trybunałem.23 Był to ważny krok w kierunku usprawnienia postępowań, eliminujący bariery geograficzne i redukujący koszty związane z drukiem i przesyłaniem dokumentów. Systemy te pełniły jednak głównie rolę pomocniczą – usprawniały logistykę i administrację, ale nie ingerowały w sam proces intelektualny, jakim jest analiza prawna i podejmowanie decyzji przez arbitra. Była to era cyfryzacji, czyli przenoszenia analogowych procesów do świata cyfrowego, bez fundamentalnej zmiany ich natury.

1.3. Punkt Przełomowy AI

Ogłoszenia dokonane przez platformy Ultima Ratio i Enoik stanowią jakościowy skok i fundamentalny punkt zwrotny w ewolucji ODR. Nie mamy tu już do czynienia z prostą digitalizacją, lecz z nowym paradygmatem – automatyzacją i augmentacją (wzmocnieniem) samego procesu orzeczniczego.1 Wdrożenie generatywnej sztucznej inteligencji do analizy materiału dowodowego i przygotowywania projektów uzasadnień wyroków to krok rewolucyjny. AI przestaje być pasywnym narzędziem do zarządzania dokumentami, a staje się aktywnym uczestnikiem procesu analitycznego, wykonując zadania, które do tej pory były wyłączną domeną ludzkiego arbitra.27

Ta zmiana przesuwa ciężar z pytania „jak możemy usprawnić komunikację?” na pytanie „jak możemy zautomatyzować rozumowanie?”. Jest to przejście od wspierania logistyki do wspierania kognicji. Polska, dzięki inicjatywom Ultima Ratio i Enoik, staje się jednym z pionierów tego globalnego trendu w technologii prawnej (legal-tech), testując w praktyce rozwiązania, które mogą na nowo zdefiniować pojęcie sprawiedliwości w erze cyfrowej.4 Skutki tego eksperymentu będą miały implikacje daleko wykraczające poza sam arbitraż, wpływając na całą branżę prawniczą, edukację prawniczą oraz oczekiwania społeczne wobec wymiaru sprawiedliwości.

Można zatem stwierdzić, że adopcja AI w arbitrażu nie jest jedynie wyborem technologicznym, ale bezpośrednią odpowiedzią rynkową na koszty i niewydolność publicznego systemu sprawiedliwości. Platformy te nie sprzedają jedynie zaawansowanej technologii; sprzedają ucieczkę od paraliżu sądów państwowych.7 Ich propozycja wartości opiera się na kontraście: szybkość i efektywność gwarantowana przez algorytmy kontra przewlekłość i nieprzewidywalność postępowań publicznych. Z tego wynika, że powodzenie tych platform jest nierozerwalnie związane z utrzymującą się lub pogarszającą się kondycją sądownictwa państwowego. Paradoksalnie, skuteczna i głęboka reforma sądów publicznych mogłaby stać się dla nich największym zagrożeniem konkurencyjnym.

Rozdział 2: Nowi Gracze: Analiza Modeli Arbitrażu Wspieranego przez AI

2.1. Ultima Ratio: Pionier Wyroków Wspomaganych przez AI

Platforma Ultima Ratio pozycjonuje się jako globalny lider we wdrażaniu generatywnej sztucznej inteligencji w procesie orzeczniczym. Jej model biznesowy i technologiczny opiera się na strategicznym partnerstwie z globalnymi gigantami technologicznymi oraz na skupieniu się na automatyzacji najbardziej czasochłonnych aspektów pracy arbitra.

Technologia i Proces Operacyjny

Sercem systemu Ultima Ratio jest generatywna sztuczna inteligencja firmy OpenAI, działająca w ramach bezpiecznej i skalowalnej platformy chmurowej Microsoft Azure.2 Wybór tej technologii świadczy o strategii polegającej na wykorzystaniu najnowocześniejszych, powszechnie dostępnych modeli językowych (LLM), które charakteryzują się ogromnymi możliwościami w zakresie przetwarzania i generowania języka naturalnego, ale jednocześnie cechują się mniejszą przejrzystością działania (tzw. efekt „czarnej skrzynki”).

Proces operacyjny został zaprojektowany tak, aby AI pełniła rolę wysoce zaawansowanego asystenta arbitra. Po przedstawieniu przez strony stanu faktycznego sprawy, system AI dokonuje jego analizy. Następnie porównuje go z ogromną bazą danych, liczącą ponad 500 tysięcy orzeczeń. Baza ta obejmuje nie tylko wyroki polskich sądów powszechnych i Sądu Najwyższego, ale także, co istotne, dotychczasowe orzecznictwo samej platformy Ultima Ratio, co pozwala na budowanie własnej, spójnej linii orzeczniczej.1 Na podstawie tej kompleksowej analizy, AI generuje gotowy projekt uzasadnienia wyroku.4

Rola Człowieka i Deklarowana Efektywność

W modelu Ultima Ratio ostateczna władza i odpowiedzialność spoczywają na ludzkim arbitrze. Ma on pełną swobodę w edycji, odrzuceniu lub akceptacji projektu wygenerowanego przez AI.4 Jest to kluczowy element z punktu widzenia legalności i zgodności z przepisami prawa. Jednakże, w materiałach promocyjnych i komunikatach prasowych platformy wielokrotnie pojawia się stwierdzenie, że arbitrzy „rzadko wprowadzają jakiekolwiek zmiany”, ponieważ jakość generowanych przez AI uzasadnień jest już na bardzo wysokim poziomie.1 Ta właśnie deklaracja, choć ma na celu podkreślenie zaawansowania technologii, stanie się centralnym punktem analizy prawnej i etycznej w dalszej części raportu, gdyż może być interpretowana jako faktyczna delegacja uprawnień.

Platforma deklaruje, że dzięki AI czas potrzebny na przygotowanie uzasadnienia skrócił się z około trzech godzin do zaledwie „kilkunastu sekund”, co stanowi redukcję o 98% w ramach tego konkretnego zadania.4 Automatyzacja ma być najskuteczniejsza w przypadku spraw, które stanowią trzon działalności Ultima Ratio – jak wskazuje założyciel platformy, aż 95% rozpatrywanych spraw ma charakter „powtarzalny i bezsporny”.1 Sugeruje to, że głównym polem zastosowania technologii są masowe spory gospodarcze, takie jak windykacja należności czy spory wynikające ze standardowych umów.

Ambicje i Plany Rozwoju

Ultima Ratio nie zamierza poprzestawać na obecnym modelu. Plany firmy obejmują ekspansję międzynarodową, w pierwszej kolejności na rynki ukraiński i holenderski, co świadczy o ambicjach stworzenia paneuropejskiej platformy ODR.4 Równolegle trwają prace nad dalszym rozwojem funkcjonalności AI. Kolejnym krokiem ma być udostępnienie narzędzia, które na podstawie dokumentów załączonych przez użytkownika (np. niezapłaconej faktury, umowy) będzie w stanie samodzielnie przygotować projekt pozwu w czasie około półtorej minuty.1 W dalszej perspektywie planowane jest również wprowadzenie wirtualnych asystentów prawnych, czyli chatbotów, które będą pomagać stronom w zrozumieniu procedur i wspierać je w trakcie postępowania.29

2.2. Enoik: Zautomatyzowany Silnik do Rozstrzygania Sporów B2B

Enoik prezentuje odmienne podejście do implementacji AI w arbitrażu, stawiając na bardziej kontrolowany, wyspecjalizowany i transparentny model, stworzony od podstaw z myślą o konkretnym segmencie rynku.

Technologia i Finansowanie

W przeciwieństwie do Ultima Ratio, Enoik nie korzysta z gotowych, globalnych rozwiązań AI. Zamiast tego, firma opracowała własny, autorski system algorytmiczny. Projekt ten uzyskał znaczące wsparcie publiczne w wysokości 6,4 miliona złotych z Narodowego Centrum Badań i Rozwoju (NCBR), przy całkowitym koszcie inwestycji wynoszącym 8,4 miliona złotych.3 Ten model finansowania sugeruje, że rozwój technologii był procesem bardziej ustrukturyzowanym i poddanym zewnętrznej weryfikacji, z potencjalnie większym naciskiem na transparentność i kontrolę nad działaniem algorytmu, co często jest wymogiem przy grantach publicznych. Prezes firmy Enoik, Tomasz Chrząszcz, podkreśla, że ich model został zbudowany w sposób „w pełni kontrolowany i uporządkowany”, w przeciwieństwie do nieprzewidywalnych modeli generatywnych, co daje im pełną wiedzę o tym, jak działa algorytm.3

Proces Operacyjny i Propozycja Wartości

Proces w systemie Enoik jest wysoce ustrukturyzowany, co stanowi kluczową różnicę w stosunku do Ultima Ratio. Strony sporu nie przesyłają swobodnie sformułowanych pism, lecz wprowadzają informacje o sprawie za pomocą interaktywnych, ustandaryzowanych formularzy.5 Takie podejście pozwala na automatyczne przekształcenie stanu faktycznego w ustrukturyzowane dane, które mogą być efektywnie przetwarzane przez algorytm.

Na podstawie tych danych, algorytm AI analizuje sprawę, porównując ją z własną bazą „kilkuset tysięcy” wyroków sądów powszechnych, a następnie przedstawia ludzkiemu arbitrze rekomendację lub wstępne rozstrzygnięcie.3 Ostateczna decyzja, podobnie jak w Ultima Ratio, należy do człowieka, który otrzymuje zarówno sugestię AI, jak i komplet dokumentacji procesowej.5

Główną propozycją wartości Enoik jest szybkość i pewność. Platforma gwarantuje wydanie wiążącego wyroku w ciągu 40 godzin roboczych od momentu otrzymania kompletu pism procesowych od stron.2 Jest to oferta skierowana precyzyjnie do przedsiębiorców, dla których czas odzyskania należności jest kluczowy dla utrzymania płynności finansowej.

Pozycjonowanie na Rynku

Enoik pozycjonuje się jako „pierwszy w Europie sąd arbitrażowy” oparty na takim modelu.5 W swojej komunikacji mocno akcentuje obiektywizm, używając hasła „prawdziwie ślepa Temida”.17 Ma to sugerować, że dzięki wsparciu AI, która analizuje sprawę w oparciu o czynniki czysto merytoryczne, eliminowany jest wpływ czynników pozaprawnych, takich jak emocje czy uprzedzenia arbitra. Jest to bezpośrednia odpowiedź na znane z badań psychologicznych zjawiska, takie jak tzw. „efekt głodnego sędziego”, gdzie zmęczenie czy pora dnia mogą wpływać na treść orzeczeń.5

2.3. Analiza Porównawcza: Ultima Ratio vs. Enoik

Różnice w podejściu obu platform są na tyle znaczące, że pozwalają na zidentyfikowanie dwóch odmiennych strategii wdrażania AI w prawie. Poniższa tabela syntetyzuje kluczowe aspekty ich modeli działania.

Analiza porównawcza ujawnia, że obie platformy reprezentują dwie fundamentalnie różne filozofie implementacji AI w prawie. Ultima Ratio przyjęła model „działaj szybko i wykorzystuj globalne platformy”, akceptując ryzyko związane z mniejszą przejrzystością, ale większą mocą obliczeniową i elastycznością generatywnej AI. Daje im to natychmiastowy dostęp do najnowocześniejszego modelu językowego, ale prawdopodobnie kosztem mniejszej kontroli nad jego wewnętrznym działaniem.4

Z kolei Enoik reprezentuje model „kontrolowanego i walidowanego narodowego czempiona”. Dzięki finansowaniu publicznemu, firma mogła pozwolić sobie na dłuższy i bardziej przemyślany proces tworzenia własnego, bardziej ograniczonego, ale przewidywalnego systemu, przeznaczonego do konkretnego, wąskiego zastosowania.5 Ten strategiczny wybór – klasyczny dylemat „budować czy kupować” – ma głębokie implikacje. Model Ultima Ratio może być bardziej elastyczny i potężniejszy w szerszym zakresie spraw, ale niesie ze sobą wyższe ryzyko związane z przejrzystością AI i tzw. halucynacjami (generowaniem nieprawdziwych informacji). Model Enoik jest mniej elastyczny, ale prawdopodobnie bardziej solidny, przewidywalny i łatwiejszy do obrony z prawnego punktu widzenia w swojej niszy, co czyni go zakładem o niższym ryzyku. Ta strategiczna rozbieżność będzie miała decydujący wpływ na wyzwania, z jakimi obie firmy zmierzą się w kontekście nadchodzącego Aktu o sztucznej inteligencji.

Rozdział 3: Ramy Prawne i Nadchodzące Przeszkody Regulacyjne

Wdrożenie sztucznej inteligencji w procesie orzeczniczym, choć napędzane przez technologię i potrzeby rynku, musi zmierzyć się z istniejącymi ramami prawnymi oraz nowymi, horyzontalnymi regulacjami unijnymi. Sukces i legalność tych platform zależeć będą od ich zdolności do działania w zgodzie z przepisami proceduralnymi oraz sprostania rygorystycznym wymogom, które wkrótce wejdą w życie.

3.1. Zgodność z Polskim Kodeksem Postępowania Cywilnego (k.p.c.)

Choć platformy arbitrażowe działają w oparciu o własne regulaminy, ich wyroki muszą być zgodne z nadrzędnymi zasadami polskiego porządku prawnego, aby mogły być skutecznie egzekwowane. W tym kontekście pojawia się kilka kluczowych punktów spornych.

Mandat Arbitra

Polskie prawo stanowi jednoznacznie, że arbitrem może być jedynie osoba fizyczna posiadająca pełną zdolność do czynności prawnych (art. 1170 § 1 k.p.c.).10 Centralne pytanie prawne, jakie rodzi się w kontekście platform AI, brzmi: czy wykorzystanie algorytmu do wygenerowania projektu uzasadnienia wyroku stanowi niedozwoloną delegację tego osobistego mandatu, czy też jest jedynie dopuszczalną formą wsparcia lub asysty? Platformy argumentują, że AI pełni rolę analogiczną do sekretarza trybunału arbitrażowego lub asystenta prawnego, który przygotowuje notatki i projekty pism, podczas gdy ostateczna decyzja i odpowiedzialność pozostają przy arbitrze.13 Jednakże, granica między asystą a delegacją staje się niebezpiecznie cienka, zwłaszcza w świetle deklaracji, że arbitrzy rzadko modyfikują wyniki pracy AI.34

Wykonalność Wyroków

Z formalnego punktu widzenia, wykorzystanie AI w procesie przygotowawczym nie zmienia statusu prawnego samego wyroku. Wyrok sądu polubownego, wydany i podpisany przez ludzkiego arbitra, ma taką samą moc prawną jak wyrok sądu państwowego po tym, jak sąd apelacyjny nada mu klauzulę wykonalności (art. 1212 k.p.c.).8 Na podstawie takiego tytułu wykonawczego można prowadzić egzekucję komorniczą. Procedura ta pozostaje niezmienna, niezależnie od narzędzi, jakimi posługiwał się arbiter.

Podstawy Uchylenia Wyroku (Pięta Achillesowa)

Prawdziwa wrażliwość prawna modeli opartych na AI leży w katalogu podstaw do uchylenia wyroku sądu polubownego, określonym w art. 1206 k.p.c. Jest to główna ścieżka, którą może podążyć strona niezadowolona z rozstrzygnięcia, aby je podważyć. Potencjalne argumenty, które mogłyby zostać podniesione, to:

• Pozbawienie strony możności obrony jej praw (art. 1206 § 1 pkt 2 k.p.c.): Strona może argumentować, że została pozbawiona prawa do rzetelnego procesu, jeżeli decyzja została oparta na analizie przeprowadzonej przez nieprzejrzysty algorytm („czarną skrzynkę”), którego logiki działania nie mogła zbadać ani podważyć.13 Prawo do ustosunkowania się do każdego dowodu i argumentu jest fundamentalne, a argumentacja wygenerowana przez AI może być postrzegana jako nowy, niemożliwy do skontrolowania „dowód” w sprawie.
• Naruszenie podstawowych zasad postępowania (art. 1206 § 1 pkt 4 k.p.c.): Strona przegrywająca może twierdzić, że naruszono fundamentalną zasadę osobistego i niezależnego osądu sprawy przez arbitra. Argumentacja opierałaby się na dowodzeniu, że arbiter, akceptując bezkrytycznie projekt AI, faktycznie zrzekł się swojej roli i stał się jedynie formalnym zatwierdzającym decyzję maszyny.13
• Sprzeczność z podstawowymi zasadami porządku prawnego RP (klauzula porządku publicznego, art. 1206 § 2 pkt 2 k.p.c.): Jest to najszersza podstawa do uchylenia wyroku. Można by argumentować, że wyrok oparty na algorytmie, który okazałby się stronniczy, dyskryminujący lub po prostu błędny w sposób systemowy, narusza fundamentalne zasady sprawiedliwości i równości wobec prawa, stanowiące trzon polskiego porządku publicznego.10

3.2. Akt o Sztucznej Inteligencji (AI Act): Paradygmat Wysokiego Ryzyka

Niezależnie od krajowych przepisów proceduralnych, polskie platformy arbitrażowe będą musiały zmierzyć się z horyzontalną regulacją unijną – Aktem o sztucznej inteligencji. Regulacja ta wprowadza zróżnicowane podejście do systemów AI w zależności od poziomu ryzyka, jakie stwarzają.

Klasyfikacja jako System Wysokiego Ryzyka

Systemy AI wykorzystywane w obszarze „administracji wymiaru sprawiedliwości i procesów demokratycznych” są wprost wymienione w AI Act jako systemy wysokiego ryzyka.36 Klasyfikacja ta nie jest kwestią wyboru platformy, lecz wynika wprost z przeznaczenia systemu. Oznacza to, że zarówno system Ultima Ratio, jak i Enoik, będą podlegały najbardziej rygorystycznym obowiązkom przewidzianym w rozporządzeniu.

Rygorystyczne Obowiązki Zgodności

Status systemu wysokiego ryzyka uruchamia kaskadę obowiązków prawnych, które muszą być spełnione przez cały cykl życia systemu – od projektowania, przez trenowanie, aż po wdrożenie i monitorowanie. Obowiązki te spoczywają zarówno na „dostawcach” (jak Enoik, który stworzył własny system, i Ultima Ratio, która integruje i oferuje usługę), jak i na „użytkownikach” systemów AI.37 Najważniejsze z nich to:

• Systemy zarządzania ryzykiem: Konieczność ustanowienia, wdrożenia, dokumentowania i utrzymywania ciągłego procesu identyfikacji, oceny i ograniczania ryzyk związanych z systemem AI.38
• Zarządzanie danymi i ich jakość: Obowiązek zapewnienia, że zbiory danych używane do trenowania, walidacji i testowania algorytmów są istotne, reprezentatywne, wolne od błędów i, co najważniejsze, kompletne oraz wolne od uprzedzeń.15 Jest to monumentalne wyzwanie w przypadku danych historycznych, takich jak orzecznictwo sądowe.
• Dokumentacja techniczna i przejrzystość: Wymóg tworzenia szczegółowej dokumentacji technicznej, która na żądanie musi być udostępniona organom nadzoru. Ponadto, użytkownicy końcowi (strony sporu) muszą otrzymywać jasne i zrozumiałe informacje o możliwościach i ograniczeniach systemu.37
• Nadzór ludzki: Projektowanie systemu w taki sposób, aby zapewnić, że może on być skutecznie nadzorowany, kontrolowany i w razie potrzeby zatrzymany przez człowieka.37
• Dokładność, solidność i cyberbezpieczeństwo: Zapewnienie wysokiego poziomu wydajności technicznej, odporności na błędy i ataki oraz odpowiednich zabezpieczeń.39

3.3. Polska Implementacja i Obawy Społeczeństwa Obywatelskiego

AI Act, jako rozporządzenie unijne, będzie stosowany bezpośrednio, ale wymaga od państw członkowskich ustanowienia krajowych ram jego wdrożenia, w tym powołania organów nadzorczych i określenia procedur.

Ustawodawstwo Krajowe

Polska jest w trakcie prac nad ustawą implementującą AI Act, która ma określić m.in. właściwe organy nadzoru nad rynkiem oraz procedury składania i rozpatrywania skarg na działanie systemów AI.12

Krytyka Fundacji Panoptykon

Proces ten jest uważnie monitorowany przez organizacje społeczeństwa obywatelskiego. Fundacja Panoptykon zgłosiła poważne zastrzeżenia do projektu polskiej ustawy, które mają bezpośrednie znaczenie dla użytkowników systemów arbitrażowych.12 Główne obawy to:

• Bariery w składaniu skarg: Projektowany wymóg podania konkretnej nazwy systemu AI w skardze jest postrzegany jako nadmierna bariera, która może uniemożliwić obywatelom dochodzenie swoich praw, zwłaszcza że nazwa ta może być trudna do uzyskania.
• Konflikt interesów w organie nadzorczym: Proponowany skład organu nadzorczego, obejmujący przedstawicieli instytucji, które same mogą być użytkownikami systemów AI, rodzi ryzyko konfliktu interesów przy rozpatrywaniu skarg.
• Brak przejrzystości w sektorze publicznym: Niejasne uregulowanie stosowania AI przez służby specjalne jest postrzegane jako zły prognostyk dla ogólnego poziomu transparentności i kontroli nad technologią w sferze publicznej.

Istnieje fundamentalna sprzeczność między marketingowymi obietnicami platform, które podkreślają niemal pełną automatyzację, a wymogami prawnymi, które nakazują zachowanie realnego nadzoru i kontroli przez człowieka. Deklaracja, że arbitrzy „rzadko wprowadzają zmiany” w projektach AI 1, choć ma przyciągnąć klientów obietnicą wydajności, może stać się kluczowym dowodem w postępowaniu o uchylenie wyroku. Prawnik przegranej strony może z łatwością argumentować, że skoro interwencja ludzka jest minimalna, to arbiter de facto zrzekł się swojej niezbywalnej funkcji orzeczniczej i jedynie „przyklepał” decyzję maszyny. Platformy stąpają po cienkiej linie: aby być atrakcyjne komercyjnie, muszą chwalić się potęgą AI; aby być bezpieczne prawnie, muszą podkreślać niezależność i kontrolę arbitra. Ta wewnętrzna sprzeczność jest ich centralnym wyzwaniem strategicznym i prawnym, a jej rozstrzygnięcie w ewentualnym procesie sądowym może zadecydować o przyszłości całego modelu biznesowego.

Rozdział 4: Etyka i Odpowiedzialność w Erze Zautomatyzowanego Orzecznictwa

Wdrożenie sztucznej inteligencji do procesu sądzenia wykracza poza kwestie techniczne i prawne, otwierając nowy, złożony rozdział dylematów etycznych. Przeniesienie części zadań analitycznych na algorytmy rodzi fundamentalne pytania o przejrzystość, sprawiedliwość, odpowiedzialność i samą naturę ludzkiego osądu.

4.1. Problem „Czarnej Skrzynki” i Prawo do Uzasadnionej Decyzji

Jednym z największych wyzwań etycznych, zwłaszcza w przypadku zaawansowanych modeli głębokiego uczenia (deep learning), jest problem tzw. „czarnej skrzynki” (black box).14 Dotyczy on sytuacji, w której nawet twórcy algorytmu nie są w stanie w pełni wyjaśnić, na podstawie jakich korelacji i wag system doszedł do określonego wniosku. Kiedy platformy wykorzystują autorskie, chronione tajemnicą handlową algorytmy (jak Enoik) lub złożone modele firm trzecich (jak Ultima Ratio korzystające z technologii OpenAI), strona sporu może być pozbawiona możliwości zrozumienia, dlaczego AI zarekomendowała takie, a nie inne rozstrzygnięcie.

Ta nieprzejrzystość stoi w bezpośredniej sprzeczności z fundamentalną zasadą prawa do rzetelnego procesu, której elementem jest prawo do uzyskania zrozumiałego i logicznego uzasadnienia decyzji. Jak strona może skutecznie złożyć apelację lub skargę o uchylenie wyroku, jeśli nie jest w stanie zrekonstruować i poddać krytyce rozumowania, które legło u jego podstaw? Problem ten uwypukla rosnącą potrzebę rozwijania i wdrażania w sektorze prawnym tzw. Wyjaśnialnej AI (Explainable AI, XAI) – systemów, które potrafią w przystępny sposób przedstawić logikę swojego działania.40 Bez tego, zaufanie do zautomatyzowanego wymiaru sprawiedliwości będzie niemożliwe do zbudowania.

4.2. Stronniczość Algorytmiczna i Widmo Dyskryminacji

Platformy arbitrażowe chętnie podkreślają, że AI „eliminuje wpływ emocji czy subiektywnych czynników” 4, co ma gwarantować obiektywizm. Jest to jednak argument zwodniczy i niebezpiecznie upraszczający rzeczywistość. Sztuczna inteligencja nie jest z natury obiektywna; jest tak obiektywna, jak dane, na których została wytrenowana. Istnieje ogromne ryzyko, że systemy AI, ucząc się na historycznych danych (w tym przypadku na ponad 500 tysiącach orzeczeń sądowych), nauczą się, utrwalą i zautomatyzują istniejące w społeczeństwie uprzedzenia.15

Jeśli historyczne orzecznictwo zawierało ukryte, systemowe tendencje do niekorzystnego traktowania określonych grup społecznych, typów przedsiębiorstw czy stron sporu, AI może je zidentyfikować jako statystycznie istotny wzorzec i zacząć go replikować na masową skalę. W ten sposób, zamiast eliminować subiektywizm, algorytm może go „wyprać” z indywidualnej odpowiedzialności i przekształcić w pozornie obiektywną, zautomatyzowaną dyskryminację. Zamiast chwilowego uprzedzenia jednego sędziego, możemy mieć do czynienia z trwałym, systemowym błędem poznawczym, wbudowanym w sam rdzeń systemu orzeczniczego.15 Dlatego kluczowe staje się przeprowadzanie regularnych i dogłębnych audytów algorytmów pod kątem stronniczości (bias audits) oraz staranne kuratorowanie i czyszczenie danych treningowych.38

4.3. Łańcuch Odpowiedzialności: Kto Ponosi Winę?

Pojawienie się AI jako aktywnego uczestnika procesu decyzyjnego dramatycznie komplikuje kwestię odpowiedzialności za ewentualne błędy. W przypadku, gdy wadliwa, oparta na sugestii AI decyzja arbitrażowa wyrządzi jednej ze stron szkodę finansową, powstaje pytanie, kto powinien ponieść za to odpowiedzialność prawną.15 Możliwe scenariusze obejmują:

• Arbitra: Można go pociągnąć do odpowiedzialności za niedochowanie należytej staranności, bezkrytyczne poleganie na wadliwym narzędziu i zaniechanie wykonania swojego obowiązku niezależnej oceny sprawy.
• Platformę arbitrażową (Ultima Ratio/Enoik): Jako dostawca usługi i podmiot wdrażający system AI, może ponosić odpowiedzialność kontraktową wobec stron oraz odpowiedzialność regulacyjną w ramach AI Act.
• Twórcę technologii (np. Microsoft/OpenAI): Jako producent wadliwego „produktu”, jakim jest model AI. Ten scenariusz jest jednak najtrudniejszy do zrealizowania ze względu na skomplikowane umowy licencyjne i trudności w udowodnieniu konkretnego błędu w fundamentalnym modelu.

Obecne ramy prawne, zarówno w zakresie odpowiedzialności deliktowej, jak i kontraktowej, nie są w pełni przygotowane na rozstrzyganie tak złożonych, wielopodmiotowych stanów faktycznych. Tworzy to stan niepewności prawnej, który może zniechęcać do korzystania z tych technologii lub prowadzić do prób przerzucania odpowiedzialności na najsłabszy podmiot w łańcuchu – użytkownika końcowego.

4.4. Mandat Arbitra: Ponowna Analiza Granicy Między Wsparciem a Delegacją

Kwestia mandatu arbitra, analizowana w poprzednim rozdziale z perspektywy prawnej, ma również głęboki wymiar etyczny. Czy gwałtowny wzrost efektywności, osiągany dzięki AI, nie odbywa się kosztem intelektualnego i etycznego zaangażowania arbitra w sprawę? Arbitraż opiera się na zaufaniu stron do mądrości, doświadczenia i osądu konkretnego człowieka. Zbytnie poleganie na technologii może podważyć ten fundament.

W odpowiedzi na te wyzwania, międzynarodowe środowisko arbitrażowe zaczyna formułować standardy etyczne. Wytyczne opracowywane przez takie instytucje jak Silicon Valley Arbitration & Mediation Center (SVAMC) czy Chartered Institute of Arbitrators (CIARB) coraz częściej podkreślają, że arbiter nie może delegować swojej osobistej funkcji decyzyjnej na narzędzie AI i co do zasady powinien ujawniać stronom fakt korzystania z takiego wsparcia.34 Transparentność staje się kluczową cnotą etyczną.

Praktycznym ostrzeżeniem dla polskich platform jest tocząca się w USA sprawa LaPaglia v. Valve Corp., w której strona wniosła o uchylenie wyroku arbitrażowego właśnie na podstawie zarzutu, że arbiter w procesie decyzyjnym posługiwał się ChatGPT. Argumentacja powoda opierała się na twierdzeniu, że delegowanie osądu na AI jest sprzeczne z oczekiwaniem stron co do uzyskania przemyślanej decyzji wydanej przez człowieka.34 Sprawa ta pokazuje, że ryzyko podważenia wyroku z powodów etycznych i proceduralnych jest jak najbardziej realne.

Obietnica „obiektywnego, opartego na danych” wymiaru sprawiedliwości jest w dużej mierze iluzją. Dane, na których trenowane są algorytmy – czyli historyczne orzeczenia – są produktem subiektywnych ludzkich decyzji, obarczonych wszelkimi uwarunkowaniami epoki, w której powstawały. Co więcej, sam proces projektowania algorytmu, selekcji danych treningowych i definiowania pożądanych wyników jest serią ludzkich wyborów, które wbudowują w system wartości i priorytety jego twórców.15 Zatem AI nie eliminuje subiektywizmu; jedynie go abstrahuje, agreguje i ukrywa. Zamiast transparentnej subiektywności jednego, możliwego do zidentyfikowania arbitra, otrzymujemy nieprzejrzystą, skumulowaną subiektywność setek tysięcy przeszłych sędziów i obecnych programistów, „wypraną” przez algorytm. To stwarza nowe, bardziej złożone wyzwanie etyczne: jak pociągnąć do odpowiedzialności niewidzialnego, zbiorowego „ducha w maszynie”.

Rozdział 5: Perspektywy Strategiczne i Rekomendacje dla Interesariuszy

Wprowadzenie sztucznej inteligencji do arbitrażu nie jest jedynie technologiczną ciekawostką, lecz zjawiskiem o głębokich implikacjach rynkowych i strategicznych. Zmienia ono krajobraz usług prawnych, tworząc zarówno bezprecedensowe szanse, jak i poważne wyzwania dla wszystkich uczestników ekosystemu prawnego.

5.1. Wpływ na Rynek: Dostęp do Sprawiedliwości czy Komodyfikacja Prawa?

Wpływ platform AI na rynek prawny jest dwojaki. Z jednej strony, niosą one obietnicę demokratyzacji dostępu do wymiaru sprawiedliwości. Obniżając koszty i drastycznie skracając czas postępowań, mogą one uczynić skuteczne dochodzenie roszczeń dostępnym dla małych i średnich przedsiębiorstw oraz w sporach o niższej wartości, które do tej pory były ekonomicznie nieopłacalne.43 W tym sensie, AI może stać się potężnym narzędziem wyrównywania szans, pozwalając słabszym podmiotom gospodarczym na efektywną obronę swoich praw.

Z drugiej strony, automatyzacja procesów orzeczniczych prowadzi do nieuchronnej komodyfikacji (utowarowienia) rutynowych usług prawnych. Kancelarie prawne, których model biznesowy opierał się na obsłudze dużej liczby powtarzalnych, niskomarżowych spraw (np. masowej windykacji), staną w obliczu egzystencjalnego zagrożenia ze strony znacznie tańszych i szybszych platform AI.44 Może to doprowadzić do głębokiej bifurkacji rynku usług prawnych. W przyszłości możemy obserwować podział na:

1. Segment premium: Wysokomarżowe, zindywidualizowane doradztwo strategiczne, skomplikowane procesy sądowe i negocjacje, gdzie kluczowe są ludzka kreatywność, empatia i strategiczne myślenie – pozostające domeną ludzkich prawników.
2. Segment zautomatyzowany: Niskomarżowe, standardowe spory (głównie o zapłatę), które będą masowo rozstrzygane przez zautomatyzowane lub silnie wspomagane przez AI platformy.

5.2. Mapa Drogowa dla Interesariuszy

Skuteczna i odpowiedzialna adaptacja do nowej rzeczywistości wymaga świadomych działań ze strony wszystkich interesariuszy.

Dla Przedsiębiorców (Użytkowników)

• Rekomendacja: Analiza i świadome kształtowanie klauzul arbitrażowych. Przedsiębiorcy nie powinni już akceptować standardowych, ogólnych zapisów na sąd polubowny. Kluczowe staje się precyzyjne określenie w umowie, która konkretna platforma i według jakiej procedury będzie rozstrzygać ewentualne spory. Należy dokładnie zrozumieć, jaką rolę w tym procesie odgrywa AI. Platforma Ultima Ratio sama proponuje różne warianty klauzul (standardową, wariantową, piętrową), co pokazuje, że istnieje pole do negocjacji i dostosowania zapisu do potrzeb firmy.8
• Rekomendacja: Przeprowadzanie należytej staranności (due diligence) wobec platform ODR. Przed podjęciem decyzji o korzystaniu z danej platformy, firmy powinny ocenić jej politykę transparentności, standardy bezpieczeństwa danych oraz, w miarę możliwości, przygotowanie do wdrożenia wymogów Aktu o sztucznej inteligencji. Wybór platformy staje się decyzją strategiczną, a nie tylko techniczną.

Dla Prawników

• Rekomendacja: Rozwój kompetencji cyfrowych i wiedzy o AI. Ignorancja technologiczna nie jest już opcją. Prawnicy muszą posiadać zaawansowaną wiedzę na temat działania tych narzędzi, aby móc rzetelnie doradzać klientom w zakresie wyboru platformy, oceny ryzyka związanego z arbitrażem AI oraz, co kluczowe, aby być w stanie skutecznie kwestionować wyroki wydane z udziałem wadliwych lub nieprzejrzystych algorytmów.44
• Rekomendacja: Ewolucja modeli biznesowych. Kancelarie muszą przemyśleć swoją strategię rynkową. Może to oznaczać specjalizację w wysokowartościowym doradztwie, które jest odporne na automatyzację, albo wręcz przeciwnie – świadome włączenie narzędzi AI do własnej praktyki w celu zwiększenia efektywności i zaoferowania klientom konkurencyjnych cenowo usług w sprawach standardowych.

Dla Platform (Dostawców Usług)

• Rekomendacja: Proaktywne projektowanie pod kątem zgodności z AI Act. Oczekiwanie na pełne wejście w życie regulacji jest strategią wysokiego ryzyka. Platformy powinny już teraz wdrażać systemy zarządzania ryzykiem, przeprowadzać audyty pod kątem stronniczości, dbać o jakość danych treningowych i budować solidne mechanizmy nadzoru ludzkiego.38 Zgodność z AI Act powinna być postrzegana nie jako uciążliwy obowiązek, ale jako źródło przewagi konkurencyjnej.
• Rekomendacja: Priorytetowe traktowanie transparentności w celu budowania zaufania. Zaufanie jest walutą przyszłości w cyfrowym wymiarze sprawiedliwości. Platformy powinny wyjść poza marketingowe hasła i zacząć publikować jasne, zrozumiałe informacje na temat swoich modeli AI, polityki zarządzania danymi oraz precyzyjnego zakresu zadań i odpowiedzialności ludzkiego arbitra.

Dla Decydentów Politycznych i Regulatorów

• Rekomendacja: Stworzenie przejrzystego i zrównoważonego otoczenia regulacyjnego. Obejmuje to finalizację polskiej ustawy implementującej AI Act w sposób, który uwzględnia obawy społeczeństwa obywatelskiego dotyczące m.in. procedur skargowych.12 Niezbędne jest również wydanie przez organy państwowe (np. Ministerstwo Sprawiedliwości) jasnych wytycznych dotyczących interpretacji przepisów k.p.c. w kontekście wykorzystania AI w arbitrażu. Konieczne są także inwestycje w edukację sędziów i prokuratorów w zakresie nowych technologii.
• Rekomendacja: Wykorzystanie innowacji w sektorze prywatnym jako katalizatora reform w sądownictwie publicznym. Sukcesy i modele działania prywatnych platform ODR powinny stać się inspiracją i bodźcem do przyspieszenia cyfryzacji i optymalizacji zarządzania sprawami w sądach państwowych.44 Państwo powinno uczyć się od sektora prywatnego, jak efektywnie wykorzystywać technologię do rozwiązywania problemu przewlekłości postępowań.

Rozdział 6: Konkluzja – W Kierunku Sprawiedliwości Wzmocnionej, a Nie Zastąpionej przez AI

Analiza przedstawiona w niniejszym raporcie prowadzi do jednoznacznego wniosku: wprowadzenie sztucznej inteligencji do procesów orzeczniczych w arbitrażu jest nieodwracalnym trendem, który niesie ze sobą potencjał do fundamentalnej transformacji wymiaru sprawiedliwości. Inicjatywy polskich platform, takich jak Ultima Ratio i Enoik, plasują kraj w awangardzie globalnej rewolucji legal-tech, ale jednocześnie stawiają przed całym ekosystemem prawnym bezprecedensowe wyzwania.

Należy odrzucić skrajne wizje – zarówno technokratyczną utopię w pełni zautomatyzowanej, bezbłędnej sprawiedliwości, jak i dystopijny obraz dehumanizacji prawa i oddania osądu w ręce bezdusznych maszyn. Najbardziej pożądaną i, co ważniejsze, prawnie i etycznie obronioną przyszłością jest model, w którym sztuczna inteligencja pełni rolę potężnego narzędzia wzmacniającego (augmentującego) ludzkich arbitrów, a nie ich zastępującego.26

W takim modelu AI może przejąć na siebie najbardziej pracochłonne, powtarzalne i analityczne zadania: przeglądanie tysięcy stron dokumentacji, analizę ogromnych zbiorów orzecznictwa w poszukiwaniu wzorców, identyfikację kluczowych argumentów i przygotowywanie wstępnych projektów dokumentów. Uwalnia to ludzkich ekspertów – arbitrów i prawników – od żmudnej pracy, pozwalając im skupić się na zadaniach, które pozostają unikalnie ludzkie: na rozumieniu złożonego kontekstu sprawy, który wykracza poza dane tekstowe, na stosowaniu dyskrecjonalnej władzy sędziowskiej, na wykazywaniu empatii i zrozumienia dla stron sporu oraz na dokonywaniu subtelnych, niuansowanych osądów etycznych, które często decydują o istocie sprawiedliwego rozstrzygnięcia.

Ostatecznie, integracja sztucznej inteligencji z systemem wymiaru sprawiedliwości musi być prowadzona z niezachwianym poszanowaniem dla fundamentalnych zasad państwa prawa: prawa do rzetelnego procesu, sprawiedliwości, równości stron, przejrzystości i odpowiedzialności. Technologia musi służyć sprawiedliwości, a nie odwrotnie. Wyzwanie, przed którym stoimy, polega na mądrym zaprojektowaniu systemów prawnych, technologicznych i etycznych, które zagwarantują, że potęga AI zostanie wykorzystana do wzmocnienia, a nie podważenia tych fundamentalnych wartości.

Cytowane prace

1. Wyrok wyda… sztuczna inteligencja. Sądy arbitrażowe idą w kierunku automatyzacji postępowań – wiadomosci.com, otwierano: czerwca 27, 2025, https://wiadomosci.com/wyrok-wyda-sztuczna-inteligencja-sady-arbitrazowe-ida-w-kierunku-automatyzacji-postepowan/
2. AI zaczyna wydawać wyroki w Polsce. Arbitrzy pracują 98% szybciej – CHIP, otwierano: czerwca 27, 2025, https://www.chip.pl/2025/06/ai-zaczyna-wydawac-wyroki-w-polsce
3. Arbitraż AI. Sztuczna inteligencja usprawnia rozstrzyganie sporów – CEO Magazyn, otwierano: czerwca 27, 2025, https://ceo.com.pl/arbitraz-ai-sztuczna-inteligencja-usprawnia-rozstrzyganie-sporow-51513/amp
4. Ultima Ratio wdrożyło arbitraż online z technologią Microsoft Azure OpenAI – Inwestycje.pl, otwierano: czerwca 27, 2025, https://inwestycje.pl/biznes/ultima-ratio-wdrozylo-arbitraz-online-z-technologia-microsoft-azure-openai/
5. Polski sąd oparty o sztuczną inteligencję rusza w styczniu. 40 godzin na rozprawę, otwierano: czerwca 27, 2025, https://businessinsider.com.pl/technologie/nowe-technologie/polski-sad-oparty-o-sztuczna-inteligencje-rusza-w-styczniu-40-godzin-na-rozprawe/bdtkqlw
6. Sztuczna inteligencja wydaje wyroki. To już się dzieje – O2, otwierano: czerwca 27, 2025, https://www.o2.pl/informacje/sztuczna-inteligencja-wydaje-wyroki-to-juz-sie-dzieje-7171715567319936a
7. E-arbitraż zamiast sądów: Jak Sprytne Firmy oszczędzają czas i pieniądze z Ultima RATIO., otwierano: czerwca 27, 2025, https://ultimaratio.pl/blog/e-arbitraz-zamiast-sadow-jak-sprytne-firmy-oszczedzaja-czas-i-pieniadze-z-ultima-ratio
8. Szybki Arbitraż dla Firm – Ultima RATIO., otwierano: czerwca 27, 2025, https://ultimaratio.pl/uslugi/arbitraz
9. Arbitrzy zyskują czas, klienci – szybkość i przewidywalność …, otwierano: czerwca 27, 2025, https://www.komercja24.pl/arbitrzy-zyskuja-czas-klienci-szybkosc-i-przewidywalnosc/
10. Sztuczna inteligencja w ADR poza sądem, w sądach państwowych i w arbitrażu., otwierano: czerwca 27, 2025, https://mikulski.krakow.pl/blog/szybkosc-rozwiazywania-sporow-nowa-nadzieja-sztuczna-inteligencja-w-adr-poza-sadem-w-sadach-panstwowych-i-w-arbitrazu/
11. Wykorzystanie Sztucznej Inteligencji w mediacji i arbitrażu: nowe możliwości i wyzwania, otwierano: czerwca 27, 2025, https://www.rklegal.pl/wiedza/wykorzystanie-sztucznej-inteligencji-w-mediacji-i-arbitrazu-nowe-mozliwosci-i-wyzwania/
12. Polska reguluje systemy AI. Co trzeba poprawić w projekcie ustawy …, otwierano: czerwca 27, 2025, https://panoptykon.org/wdrozenie-ai-act-w-polsce-opinia-panoptykonu
13. Sztuczna inteligencja w arbitrażu – wsparcie dla arbitrów w procesie …, otwierano: czerwca 27, 2025, https://repozytorium.uafm.edu.pl/items/e5682261-aa2f-4e4a-8711-2de7f368b103
14. Zastosowanie sztucznej inteligencji w sądownictwie w świetle zasady skutecznej ochrony sądowej, otwierano: czerwca 27, 2025, http://repozytorium.uni.wroc.pl/Content/133797
15. Sztuczna inteligencja a etyka: Jakie wyzwania moralne przynosi rozwój AI? – Antywirus.com, otwierano: czerwca 27, 2025, https://antywirus.com/sztuczna-inteligencja-a-etyka/
16. Prawo w nowej rzeczywistości AI – szanse i wyzwania – Wolters Kluwer, otwierano: czerwca 27, 2025, https://www.wolterskluwer.com/pl-pl/solutions/lex/prawo-sztucznej-inteligencji/wiedza/raport-ai-prawo
17. Polskie AI ma przyśpieszyć pracę sądów. „Prawdziwie ślepa Temida” – INNPoland.pl, otwierano: czerwca 27, 2025, https://innpoland.pl/202982,sad-arbitrazowy-enoik-w-aplikacji-sztuczna-inteligencja-pomoze-w-sadzie
18. Faktury po TERMINIE to DUŻY problem. PODATEK Katastralny …, otwierano: czerwca 27, 2025, https://www.youtube.com/watch?v=TT_MgcxEGeg
19. Już 400 tysięcy firm wpisanych na listy dłużników. Jak odzyskiwać zaległe pieniądze?, otwierano: czerwca 27, 2025, https://mojafirma.infor.pl/biznes-finanse/6714286,juz-400-tysiecy-firm-wpisanych-na-listy-dluznikow-jak-odzyskiwac-zale.html
20. Arbitraż poważną konkurencją dla sądów państwowych – Polski Przemysł, otwierano: czerwca 27, 2025, https://polskiprzemysl.com.pl/prawo-w-firmie/arbitraz-powazna-konkurencja-dla-sadow-panstwowych/
21. Sąd Polubowny (Arbitrażowy) przy ZBP, otwierano: czerwca 27, 2025, https://www.zbp.pl/dla-klientow/sad-polubowny
22. Sąd arbitrażowy (sąd polubowny) – czym jest i jak działa?, otwierano: czerwca 27, 2025, https://sakig.pl/o-arbitrazu/sad-arbitrazowy-sad-polubowny-czym-jest-i-jak-dziala
23. Elektroniczny Sąd Arbitrażowy – Infor.pl, otwierano: czerwca 27, 2025, https://www.infor.pl/prawo/w-sadzie/sady-polubowne/703630,Elektroniczny-Sad-Arbitrazowy.html
24. Sztuczna inteligencja w sądach i kancelarii prawnej – Amberlo, otwierano: czerwca 27, 2025, https://www.amberlo.io/pl/blog/aktualnosci/sztuczna-inteligencja-w-sadach-i-kancelarii-prawnej/
25. Embracing Artificial Intelligence as the Ultima Ratio in Achieving Human Progress and Evolution! | by Global Skill Development Council (GSDC) | Medium, otwierano: czerwca 27, 2025, https://medium.com/@admin_52806/embracing-artificial-intelligence-as-the-ultima-ratio-in-achieving-human-progress-and-evolution-889db2e84ef2
26. Why AI Will Save the World | Andreessen Horowitz, otwierano: czerwca 27, 2025, https://a16z.com/ai-will-save-the-world/
27. Sztuczna inteligencja w pierwszym w Polsce sądzie arbitrażowym on-line Ultima Ratio, otwierano: czerwca 27, 2025, https://brief.pl/sztuczna-inteligencja-w-pierwszym-w-polsce-sadzie-arbitrazowym-on-line-ultima-ratio/
28. Ultima Ratio wdrożyło arbitraż online z technologią Microsoft Azure OpenAI – Investing.com, otwierano: czerwca 27, 2025, https://pl.investing.com/news/stock-market-news/ultima-ratio-wdrozylo-arbitraz-online-z-technologia-microsoft-azure-openai-989233
29. AI w sądownictwie – Ultima RATIO we współpracy z Microsoft już nad tym pracuje – Prawo.pl, otwierano: czerwca 27, 2025, https://www.prawo.pl/prawnicy-sady/ai-juz-wkrotce-w-ultima-ratio,525852.html
30. Cyfrowy arbitraż z Polski wchodzi na rynki zagraniczne. Pierwszy krok: Słowacja, otwierano: czerwca 27, 2025, https://strefabiznesu.pl/cyfrowy-arbitraz-z-polski-wchodzi-na-rynki-zagraniczne-pierwszy-krok-slowacja/ar/c3p2-27659623
31. Ultima Ratio we współpracy z Microsoft pracuje nad sztuczną inteligencją w sądownictwie, otwierano: czerwca 27, 2025, https://inwestycje.pl/biznes/ultima-ratio-we-wspolpracy-z-microsoft-pracuje-nad-sztuczna-inteligencja-w-sadownictwie/
32. Sąd Arbitrażowy ENOIK, otwierano: czerwca 27, 2025, https://enoik.pl/
33. Rusza pierwszy sąd arbitrażowy oparty na A.I – ISBtech.pl, otwierano: czerwca 27, 2025, https://www.isbtech.pl/2023/12/rusza-pierwszy-sad-arbitrazowy-oparty-na-a-i/
34. Kiedy arbitrzy używają sztucznej inteligencji: LaPaglia v. Zawór i …, otwierano: czerwca 27, 2025, https://www.international-arbitration-attorney.com/pl/when-arbitrators-use-ai-lapaglia-v-valve-and-the-boundaries-of-adjudication/
35. Tytuł VIII. Uznanie i stwierdzenie wykonalności wyroku sądu polubownego lub ugody przed nim zawartej – Kodeks postępowania cywilnego [KPC] – ArsLege, otwierano: czerwca 27, 2025, https://arslege.pl/kodeks-postepowania-cywilnego/k14/s803/
36. AI a prawa autorskie. Generatywna sztuczna inteligencja | Agencja SEO / SEM – Delante, otwierano: czerwca 27, 2025, https://delante.pl/ai-a-prawa-autorskie/
37. RODO i AI Act. Jak stosować razem te akty prawne? – Kancelaria prawna RPMS, otwierano: czerwca 27, 2025, https://rpms.pl/rodo-i-ai-act-jak-stosowac-razem-te-akty-prawne/
38. Audyt zastosowanych rozwiązań AI pod kątem klasyfikacji ryzyk …, otwierano: czerwca 27, 2025, https://aihorizon.com.pl/audyt-zastosowanych-rozwiazan-ai-pod-katem-klasyfikacji-ryzyk-zgodnie-z-ue-ai-act/
39. Audyt funkcji AI – EDISONDA – Business Design & Innovations, otwierano: czerwca 27, 2025, https://edisonda.pl/oferta/audyt-funkcji-ai-w-produktach-cyfrowych/
40. DR MICHAŁ ARASZKIEWICZ Jak algorytmy pozwalają klasyfikować teksty prawnicze i przewidywać rozstrzygnięcia sądów – INPRIS, otwierano: czerwca 27, 2025, https://www.inpris.pl/fileadmin/user_upload/documents/Inkubator/06_MA.pdf
41. Sztuczna inteligencja nowym wyzwaniem dla audytorów – ECC Europejskie Centrum Certyfikacji, otwierano: czerwca 27, 2025, https://e-c-c.pl/baza-wiedzy/sztuczna-inteligencja-nowym-wyzwaniem-dla-audytorow/
42. AI w arbitrażu międzynarodowym • Arbitraż, otwierano: czerwca 27, 2025, https://www.international-arbitration-attorney.com/pl/ai-in-international-arbitration/
43. Sztuczna inteligencja w polskich sądach. „Będzie mogła wydać kilkaset orzeczeń na godzinę” – Wszystko co najważniejsze, otwierano: czerwca 27, 2025, https://wszystkoconajwazniejsze.pl/pepites/sztuczna-inteligencja-w-polskich-sadach-bedzie-mogla-wydac-kilkaset-orzeczen-na-godzine/
44. RAPORT Rekomendacje w zakresie zastosowania sztucznej inteligencji w sądownictwie i prokuraturze – Gov.pl, otwierano: czerwca 27, 2025, https://www.gov.pl/attachment/5e60dcd0-2491-4f83-863c-4f59890a8295
45. Sztuczna inteligencja w pracy adwokata – ogólnopolskie badanie …, otwierano: czerwca 27, 2025, https://www.adwokatura.pl/ogolnoprawne/sztuczna-inteligencja-w-pracy-adwokata-ogolnopolskie-badanie/
46. Sztuczna inteligencja pomoże sędziom, ale ich nie zastąpi – Legalis, otwierano: czerwca 27, 2025, https://legalis.pl/sztuczna-inteligencja-pomoze-sedziom-ale-ich-nie-zastapi/