AI dla nielicznych: Jak dwa kraje i kilka firm kontrolują technologię, która zmieni wszystko (Raport ONZ 2025)

Sztuczna inteligencja (AI) przestała być futurystyczną ciekawostką. Stała się centralną siłą napędową globalnej gospodarki i rewolucji przemysłowej, której skalę dopiero zaczynamy pojmować. Prognozy są oszałamiające: rynek tzw. technologii przełomowych, z AI na czele, ma wzrosnąć sześciokrotnie, osiągając wartość 16,4 biliona dolarów do 2033 roku. [p. 19] Jednak, jak alarmuje najnowszy raport UNCTAD, ta technologiczna fala nie unosi wszystkich łodzi jednakowo. Rozwój AI, jeśli nie będzie odpowiednio sterowany, grozi nie tylko pogłębieniem istniejących nierówności, ale stworzeniem zupełnie nowych, być może niemożliwych do zasypania, podziałów. Jak słusznie zauważa raport, „szybka i powszechna dyfuzja [AI] często wyprzedza zdolność wielu rządów do reagowania”. [p. 18] Zrozumienie dynamiki, ryzyka i szans, które opisuje ten dokument, to dziś fundamentalna odpowiedzialność dla decydentów, biznesu i każdego świadomego obywatela.

Wielka koncentracja: jak kilku gigantów i dwa kraje kontrolują przyszłość

Pierwszym i najbardziej otrzeźwiającym wnioskiem raportu jest obraz bezprecedensowej koncentracji siły rynkowej, inwestycji i wiedzy. Rewolucja AI, przynajmniej na razie, nie jest zjawiskiem globalnym – jest zdominowana przez garstkę firm i dwa supermocarstwa.

• Dominacja gigantów: Najwięksi gracze technologiczni, tacy jak Apple, Nvidia i Microsoft, osiągnęli kapitalizację rynkową przekraczającą 3 biliony dolarów każdy – to wartość porównywalna z PKB całego kontynentu afrykańskiego. [p. 21] Zaledwie 100 firm na świecie odpowiada za ponad 40% wszystkich korporacyjnych inwestycji w badania i rozwój (B+R). [p. 22]

• Geopolityczny duopol: Innowacje i wiedza w dziedzinie technologii przełomowych są zdominowane przez Chiny i Stany Zjednoczone. Te dwa kraje odpowiadają łącznie za około jedną trzecią globalnych publikacji naukowych i aż dwie trzecie wszystkich patentów w tej dziedzinie. [p. 15]

• Prywatny sektor na czele: W 2023 roku prywatne inwestycje w AI wyniosły 67 mld dolarów w samych Stanach Zjednoczonych. [p. 36] Sektor prywatny prowadzi w większości badań nad AI, pozostawiając rządy i ośrodki akademickie daleko w tyle, co rodzi pytania o zgodność komercyjnych celów z interesem publicznym. [p. 17, 36]

Ta hiperkoncentracja tworzy zjawisko, które raport nazywa „podziałem AI” (The AI divide). [p. 21] Dostęp do superkomputerów, centrów danych i kapitału jest tak nierówny, że grozi utrwaleniem przewagi krajów rozwiniętych i uniemożliwieniem reszcie świata nadrobienia zaległości.

Anatomia gotowości na AI: trzy filary, które decydują o wszystkim

Raport UNCTAD jednoznacznie identyfikuje trzy kluczowe obszary, które stanowią fundament zdolności każdego kraju do adopcji i rozwoju sztucznej inteligencji. To one decydują, kto będzie beneficjentem, a kto jedynie biernym obserwatorem rewolucji.

UNCTAD stworzył Indeks Gotowości na Technologie Przełomowe (Frontier Technologies Readiness Index), który pokazuje, że choć kraje rozwinięte dominują w rankingu, to państwa takie jak Chiny, Indie, Brazylia i Filipiny osiągają wyniki znacznie powyżej oczekiwań dla ich poziomu dochodów, co świadczy o ich ogromnym potencjale. [p. 90]

Piąta rewolucja przemysłowa: od automatyzacji do współpracy człowieka z maszyną

Raport podkreśla, że AI to coś więcej niż kolejna fala automatyzacji. To potencjalny początek piątej rewolucji przemysłowej, której wyróżnikami są:

• Współpraca człowiek-maszyna: Zamiast koncentrować się wyłącznie na zastępowaniu ludzi, celem staje się ich wzmacnianie (augmentacja). AI ma być narzędziem rozszerzającym ludzkie możliwości. [p. 34]

• Zrównoważony rozwój: Przemysł ma odgrywać rosnącą rolę w rozwiązywaniu wyzwań społecznych i środowiskowych. [p. 34]

• Personalizacja: Zaawansowana analiza danych pozwala na tworzenie wysoko spersonalizowanych produktów i usług, co może podnieść dobrostan pracowników i konsumentów. [p. 34]

Jednakże, jak ostrzega raport, ten optymistyczny scenariusz nie jest gwarantowany. To, czy AI będzie siłą wspierającą czy zastępującą, zależy od świadomych decyzji politycznych i biznesowych. [p. 17]

Podsumowanie: wezwanie do globalnej współpracy i mądrej polityki

„Technology and Innovation Report 2025” to nie jest tylko akademicka analiza. To pilne wezwanie do działania na poziomie krajowym i międzynarodowym. Raport wskazuje na konieczność stworzenia krajowych strategii AI, które będą koordynować działania w obszarze przemysłu, edukacji, infrastruktury i handlu. [p. 127]

Na poziomie globalnym potrzebne jest stworzenie spójnych ram zarządzania AI (global AI governance), które zapewnią transparentność, odpowiedzialność i oprą się na współpracy wielu interesariuszy. [p. 141] UNCTAD proponuje m.in. stworzenie współdzielonej cyfrowej infrastruktury publicznej (DPI) oraz promowanie otwartych innowacji (open innovation), aby zdemokratyzować dostęp do wiedzy i zasobów. [p. 157]

Przyszłość, w której sztuczna inteligencja służy inkluzywnemu rozwojowi, jest możliwa. Ale nie stanie się ona sama z siebie. Wymaga odwagi, mądrości i, co najważniejsze, globalnej współpracy, aby technologia służyła ludzkości, a nie na odwrót.

Artykuł powstał na podstawie dogłębnej analizy raportu „Technology and Innovation Report 2025: Inclusive Artificial Intelligence for Development”, opublikowanego przez Konferencję Narodów Zjednoczonych ds. Handlu i Rozwoju (UNCTAD).

5 innych tematów, które zrealizowaliśmy w oparciu o analizę:

1. Indeks Gotowości na AI: Kto wygrywa, a kto zostaje w tyle w globalnym wyścigu technologicznym? Analiza „czempionów” i „maruderów”.

2. Od rolnictwa po opiekę zdrowotną: Jak kraje rozwijające się mogą wykorzystać AI do przeskoczenia barier rozwojowych? Konkretne przykłady.

3. Nowa polityka przemysłowa dla ery AI: Czego możemy nauczyć się od strategii Chin, Unii Europejskiej i USA?

4. Problem za 3 biliony dolarów: Jak dominacja gigantów technologicznych zagraża innowacjom i co można z tym zrobić?

5. Globalne zarządzanie AI: Dlaczego potrzebujemy międzynarodowych standardów i czy model „CERN dla AI” ma sens?

Pomysł na doktorat

Tytuł dysertacji: Rola polityki publicznej w kształtowaniu trajektorii adaptacji sztucznej inteligencji w krajach „outperformers” Indeksu Gotowości UNCTAD: Analiza porównawcza strategii przemysłowych i innowacyjnych w Indiach, Brazylii i Wietnamie.

Koncepcja badawcza: Praca analizowałaby, w jaki sposób specyficzne instrumenty polityki publicznej (np. wsparcie dla B+R, regulacje dotyczące danych, inwestycje w infrastrukturę cyfrową, programy rozwoju umiejętności) wpłynęły na zdolność wybranych krajów rozwijających się do osiągania ponadprzeciętnych wyników w adaptacji AI. Badanie miałoby charakter jakościowy (analiza dokumentów strategicznych, wywiady z decydentami) i ilościowy (analiza danych panelowych dotyczących inwestycji, patentów i wskaźników gospodarczych). Celem byłoby stworzenie modelu „dobrych praktyk” politycznych, które mogą być replikowane w innych krajach globalnego Południa w celu przyspieszenia inkluzywnego rozwoju napędzanego przez AI.