Europejski ekosystem podcastów naukowych: Porównawcza i krytyczna analiza jego historii, struktur i przyszłych trajektorii

Abstrakt: Niniejszy raport przedstawia kompleksową analizę ekosystemu podcastingu naukowego w Unii Europejskiej, ze szczególnym uwzględnieniem perspektywy porównawczej Polski, Niemiec i Francji. Praca śledzi genealogię tego medium, od jego prekursorów w powojennym radiu publicznym, aż po współczesną erę zdominowaną przez platformy cyfrowe. Poprzez analizę wielopoziomową – obejmującą indywidualnych twórców, podmioty instytucjonalne, polityki krajowe i ramy ponadnarodowe – raport mapuje złożone interakcje między modelami finansowania, logiką produkcji i strategiami angażowania odbiorców. Poddaje krytycznej ocenie definicję „podcastu naukowego”, metodologiczne ograniczenia danych o publiczności oraz głęboki wpływ algorytmów platform na odkrywalność i widoczność treści. Raport syntetyzuje perspektywy z zakresu medioznawstwa, socjologii nauki i studiów nad technologią, aby zinterpretować transformacyjny wpływ niedawnych kryzysów, takich jak „infodemia” COVID-19, oraz zmian technologicznych, w tym rosnącej roli sztucznej inteligencji w produkcji treści. Poprzez identyfikację kluczowych napięć teoretycznych i luk empirycznych, niniejsza analiza dostarcza zniuansowanego zrozumienia obecnego krajobrazu i proponuje perspektywiczny program dla przyszłych badań.

Część I: Audialna prehistoria komunikacji naukowej w Europie

Niniejsza część ustanawia głębokie historyczne korzenie podcastingu naukowego, argumentując, że współczesne formaty i role instytucjonalne są zależne od ścieżki (path-dependent), ukształtowanej przez polityczne i kulturowe decyzje podjęte w epoce powojennej.

1.1 Od telegrafii bezprzewodowej do publicznego oświecenia: Narodziny europejskiego radia

Analiza genezy podcastingu naukowego musi sięgać dalej niż tylko do cyfrowej rewolucji, aż do samych narodzin radia jako medium. Technologia radiowa nie była jedynie nośnikiem rozrywki, ale bezpośrednim produktem XIX- i wczesno-XX-wiecznych badań naukowych. Fundamentalne prace pionierów, takich jak Heinrich Hertz w Niemczech, Guglielmo Marconi we Włoszech i Wielkiej Brytanii oraz Aleksandr Popow w Rosji, stanowiły technologiczny fundament, na którym zbudowano całą komunikację audialną.1 Co istotne, wczesny rozwój radia w Europie był nierozerwalnie związany z interesami narodowymi i wojskowymi. Marconi intensywnie współpracował z europejskimi marynarkami wojennymi, a w Niemczech rząd odegrał kluczową rolę w utworzeniu firmy Telefunken, łącząc siły Siemensa i AEG w celu rozwijania technologii radiowej na potrzeby militarne.2

To pierwotne ujęcie radia jako strategicznego zasobu państwowego, a nie czysto komercyjnego czy społecznościowego medium, miało dalekosiężne konsekwencje. Ustanowiło ono precedens zaangażowania państwa w kontrolę nad technologią i infrastrukturą radiową. Kiedy radiofonia publiczna zaczęła się rozwijać, model ten w naturalny sposób ewoluował w kierunku tworzenia potężnych, finansowanych przez państwo korporacji radiofonii publicznej. Stanowiło to wyraźny kontrast w stosunku do rozwoju tego medium w Stanach Zjednoczonych, gdzie dominował model komercyjny. W ten sposób, już na samym początku, europejska komunikacja audialna została ukształtowana przez paradygmat służby publicznej, który priorytetowo traktował cele narodowe, edukacyjne i kulturalne, tworząc podwaliny pod przyszłą rolę radia w popularyzacji nauki.

1.2 Powojenne paradygmaty: Rozbieżne ścieżki radiofonii publicznej

Okres po II wojnie światowej był kluczowym momentem dla ukształtowania się krajobrazu medialnego w Europie, a rekonstrukcja systemów radiofonicznych stała się areną politycznych i filozoficznych decyzji, które do dziś wpływają na komunikację naukową. Poszczególne kraje obrały wyraźnie odmienne ścieżki, tworząc trwałe modele instytucjonalne. W Wielkiej Brytanii, scentralizowany, reithiański model BBC, z jego misją „informowania, edukowania i dostarczania rozrywki”, został w dużej mierze potwierdzony i wzmocniony.5 BBC stało się wzorcem publicznego nadawcy, którego autorytet i etos przenikały wszystkie dziedziny programowe, w tym naukę.

Zupełnie inną drogę obrano w Niemczech Zachodnich. Alianci, chcąc zapobiec ponownemu wykorzystaniu mediów do celów scentralizowanej propagandy państwowej, celowo zaprojektowali system ARD (Arbeitsgemeinschaft der öffentlich-rechtlichen Rundfunkanstalten der Bundesrepublik Deutschland) jako zdecentralizowaną federację regionalnych nadawców (Länder).5 Każda stacja miała być nadzorowana przez lokalne rady obywatelskie, co miało gwarantować pluralizm polityczny i kulturowy. We Francji ewolucja radia od Radiodiffusion de la Nation Française (RNF) przez RTF aż do Radio France, odzwierciedlała silny, centralistyczny mandat kulturalno-intelektualny, w którym państwo odgrywało kluczową rolę w kształtowaniu tożsamości narodowej poprzez media.9

Na tym tle Polska stanowiła przypadek szczególny. W okresie powojennym Polskie Radio zostało włączone w aparat państwowy i funkcjonowało jako narzędzie propagandy Polskiej Partii Robotniczej (PPR), a później Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej (PZPR).10 Jego głównym celem była stalinizacja kraju i popularyzacja inicjatyw politycznych i gospodarczych, co zasadniczo odróżniało jego misję od etosu służby publicznej rozwijanego na Zachodzie.

Te fundamentalne struktury głównych europejskich mediów publicznych nie są zatem tożsame; są one politycznymi artefaktami powojennego porządku. Różnice te – scentralizowany model brytyjski, federalny niemiecki, kulturalno-państwowy francuski i upolityczniony polski – w sposób bezpośredni wpłynęły na odmienne kultury instytucjonalne i logiki operacyjne. Jak zostanie wykazane w dalszej części raportu, te historyczno-polityczne decyzje z połowy XX wieku wciąż determinują sposób, w jaki te instytucje podchodzą do mediów cyfrowych i podcastingu, tworząc odmienne ekosystemy komunikacji naukowej w poszczególnych krajach.

1.3 Ideał „Trzeciego Programu” i kanon audialnej nauki

Pojawienie się dedykowanych programów o charakterze wysokokulturowym i edukacyjnym, których uosobieniem był brytyjski Third Programme BBC, zainaugurowany we wrześniu 1946 roku, stanowiło kamień milowy w historii audialnej komunikacji naukowej.5 Program ten, skierowany do „poważnie myślących, wykształconych i tych, którzy pragną nimi być”, stworzył specyficzny gatunek erudycyjnych treści audio, który stał się wzorem dla całej Europy.5 W ramach tej filozofii BBC rozwijało swoje wczesne audycje naukowe, co nie było procesem pozbawionym napięć. Archiwa ujawniają dyskusje między naukowcami a producentami, takimi jak Mary Adams, dotyczące najlepszych sposobów prezentowania nauki publiczności.6 Programy takie jak

Science in Action, którego korzenie sięgają lat 50. i 60., są bezpośrednimi prekursorami współczesnych podcastów naukowych, ustanawiając format cotygodniowego przeglądu aktualności ze świata nauki.12

Etos „Trzeciego Programu” ustanowił specyficzny model komunikacji naukowej: autorytatywny, prowadzony przez ekspertów i skierowany do wykształconej lub aspirującej publiczności. Stworzyło to potężne dziedzictwo, ale jednocześnie potencjalną barierę. Ukształtowało to ramy, w których „poważna” komunikacja naukowa była postrzegana jako coś dostarczanego przez instytucje do publiczności, co stanowi klasyczny model deficytu wiedzy. Ten paradygmat został później zakwestionowany przez bardziej dialogiczny, nieformalny i „autentyczny” styl niezależnego podcastingu. Powstanie tego elitarnego, ale wpływowego formatu ugruntowało pozycję radia publicznego jako kluczowego aktora w popularyzacji nauki, jednocześnie tworząc kanon, od którego późniejsze, bardziej oddolne formy komunikacji cyfrowej musiały się zdystansować, aby zdefiniować swoją własną tożsamość.

Część II: Cyfrowe pęknięcie i narodziny podcastu

Niniejsza część analizuje technologiczne i kulturowe zmiany, które umożliwiły przejście od radiofonii do dźwięku na żądanie, podkreślając nieodłączne napięcie między odgórnymi innowacjami instytucjonalnymi a oddolnym, napędzanym przez użytkowników rozwojem.

2.1 Moment EUREKA: Digital Audio Broadcasting (DAB) jako instytucjonalna przyszłość

W latach 80. i 90. XX wieku, w obliczu nadchodzącej ery cyfrowej, europejscy nadawcy publiczni podjęli próbę zdefiniowania przyszłości radia na własnych warunkach. Rezultatem tych starań był system Digital Audio Broadcasting (DAB), opracowany w ramach europejskiego projektu badawczego Eureka-147. W projekt zaangażowane było konsorcjum nadawców publicznych i instytutów badawczych z Francji, Niemiec, Wielkiej Brytanii i Holandii.14 Celem było stworzenie technologicznie doskonalszego zamiennika dla radia FM, oferującego jakość dźwięku porównywalną z płytą CD, stabilniejszy odbiór i możliwość przesyłania dodatkowych danych, takich jak tekst.14

Rozwój i wdrażanie DAB reprezentuje klasyczną innowację typu „technology-push” (pchaną przez technologię). Był to proces napędzany przez ugruntowanych graczy rynkowych – nadawców publicznych – którzy dążyli do modernizacji istniejącego modelu dystrybucji. Wizja cyfrowej przyszłości, jaką proponował DAB, w istocie replikowała stary paradygmat radiofonii: jednokierunkowy przepływ treści kontrolowany przez duże instytucje. Był to wielomilionowy, odgórny i skoordynowany wysiłek mający na celu utrzymanie kontroli nad przyszłością radia poprzez ulepszenie jego technicznej warstwy.14 Jednakże, to instytucjonalne skupienie na stworzeniu „lepszego radia” sprawiło, że nadawcy byli koncepcyjnie nieprzygotowani na radykalnie odmienny, zdecentralizowany model na żądanie, który równocześnie wyłaniał się na obrzeżach cyfrowego świata.

2.2 Od audioblogów do iTunes: Pojawienie się podcastingu jako medium zdecentralizowanego (2000-2010)

W przeciwieństwie do instytucjonalnej historii DAB, podcasting narodził się z oddolnych, eksperymentalnych działań na marginesie internetu. Jego genealogię można prześledzić od „audioblogów” i wczesnego radia internetowego z lat 90. 16, aż po kluczowe połączenie trzech elementów na początku XXI wieku: technologii RSS (Really Simple Syndication) do dystrybucji, szerokopasmowego dostępu do internetu oraz przenośnych odtwarzaczy MP3, takich jak iPod.16 To właśnie ta kombinacja umożliwiła powstanie nowego medium, które nie było zależne od tradycyjnych nadawców.

Termin „podcast”, będący zbitką słów „iPod” i „broadcast”, został ukuty w 2004 roku, a przełomowym momentem, który wprowadził to medium do głównego nurtu, była integracja podcastów z platformą iTunes firmy Apple w 2005 roku.16 Ten ruch dał milionom użytkowników na całym świecie prosty i zunifikowany sposób na odkrywanie, subskrybowanie i pobieranie audycji na żądanie.

Podcasting był zatem innowacją typu „demand-pull” (ciągniętą przez popyt), zrodzoną z eksperymentów prowadzonych przez użytkowników. W przeciwieństwie do DAB, nie został wymyślony przez nadawców; był technologią przełomową, która fundamentalnie podważyła logikę programów ramowych i scentralizowanej kontroli. Początkowo powolna adaptacja tej technologii przez europejskich nadawców publicznych, jak na przykład BBC, które rozpoczęło eksperymenty dopiero pod koniec 2004 roku 17, może być postrzegana jako przejaw inercji instytucjonalnej – niezdolności do natychmiastowego zrozumienia zmiany paradygmatu z nadawania masowego na treści niszowe i dostępne na żądanie. Techniczna podstawa podcastingu, czyli otwarty i zdecentralizowany protokół RSS, nie wymagała żadnej centralnej władzy, a jego rozwój był napędzany przez proliferację urządzeń konsumenckich i przyjaznych dla użytkownika platform, a nie przez strategię nadawców. Stworzyło to medium, które było z natury indywidualistyczne, zorientowane na nisze i globalne, co stało w bezpośredniej opozycji do narodowej, masowej logiki tradycyjnej radiofonii publicznej. Dalsza historia europejskiego podcastingu to opowieść o próbach pogodzenia tych dwóch zderzających się modeli.

Część III: Porównawcza anatomia europejskich ekosystemów podcastów naukowych

Ta kluczowa część raportu przedstawia szczegółowe, oparte na dowodach studia przypadków Polski, Niemiec, Francji i Hiszpanii, wykorzystując je do zilustrowania szerszych typologii podcastingu naukowego w Europie.

3.1 Bastiony mediów publicznych: Dominacja instytucjonalna w Niemczech i Francji

Niemcy:

Niemiecki krajobraz podcastów naukowych jest w dużej mierze kształtowany przez potężnych nadawców publicznych. ARD, ze swoją federalną strukturą, produkuje ogromną ilość treści naukowych za pośrednictwem swoich regionalnych członków (takich jak WDR, SWR, BR) oraz centralnych stacji, jak Deutschlandfunk.7 Programy takie jak

Quarks Science Cops (produkowany przez WDR dla ARD), Forschung aktuell (Deutschlandfunk) czy IQ – Wissenschaft und Forschung (Bayern 2/ARD) są przykładami modelu mediów publicznych w działaniu.20 Charakteryzują się one wysoką jakością produkcji, rygorystycznym podejściem redakcyjnym i często są powiązane z programami nauczania. Centralna platforma ARD Audiothek służy jako niekomercyjne centrum dystrybucji tych treści, wzmacniając pozycję nadawcy publicznego w cyfrowym ekosystemie.18

Francja:

Francuski ekosystem jest podobnie zdominowany przez Radio France, a w szczególności przez kanał France Culture, który ma długą tradycję programów intelektualnych i naukowych.9 Ewolucja od audycji radiowej

La Méthode scientifique (2016-2022) do jej następcy, La Science, CQFD, doskonale ilustruje adaptację tradycyjnego formatu radiowego do ery podcastingu.26 Te podcasty cechują się wysokimi walorami produkcyjnymi, wywiadami z czołowymi ekspertami oraz dążeniem do łączenia nauki z szerszymi kwestiami społecznymi i filozoficznymi, kontynuując w ten sposób dziedzictwo „Trzeciego Programu”.

W Niemczech i Francji podcast naukowy jest w dużej mierze postrzegany jako rozszerzenie i cyfrowa adaptacja misji służby publicznej. Autorytet i zaufanie, jakimi cieszą się marki nadawców (ARD, Radio France), są przenoszone na ich ofertę podcastową. Prowadzi to do powstania krajobrazu bogatego w dobrze finansowane, rygorystyczne pod względem redakcyjnym i często wartościowe edukacyjnie treści. Jednak ta dominacja instytucjonalna może również hamować rozwój prawdziwie niezależnej sceny i być postrzegana przez część publiczności jako mniej dynamiczna lub „autentyczna” w porównaniu z podcastami tworzonymi przez indywidualnych twórców. Wysokie bariery wejścia i ukształtowane przez lata oczekiwania odbiorców co do tego, czym jest „jakościowy” podcast naukowy (tj. audycja przypominająca program radia publicznego), sprawiają, że głównym modelem produkcji jest model instytucjonalny, a nie przedsiębiorczy.18

3.2 Wschodząca potęga: Polski niezależny, napędzany przez twórców ekosystem

W wyraźnym kontraście do Niemiec i Francji, polska scena podcastingu naukowego jest definiowana przez niezależnych twórców. Wiodące przykłady, takie jak Radio Naukowe prowadzone przez dziennikarkę Karolinę Głowacką, Nauka. To Lubię fizyka Tomasza Rożka, czy Crazy Nauka dziennikarzy Aleksandry i Piotra Stanisławskich, stały się kluczowymi punktami odniesienia w polskiej komunikacji naukowej.32 Kluczowym elementem ich działalności są modele finansowania, które w dużej mierze opierają się na bezpośrednim wsparciu publiczności za pośrednictwem platform takich jak Patronite, uzupełnianym przez granty i partnerstwa komercyjne.40 Dane dotyczące odbiorców wskazują na dużą zależność od YouTube i Spotify w zakresie odkrywania i konsumpcji treści, co świadczy o ekosystemie skoncentrowanym na platformach, a nie na nadawcach.44 Chociaż uniwersytety również wchodzą na tę scenę (np.

Nauka i Polityka na Uniwersytecie Śląskim czy podcasty Uniwersytetu Warszawskiego), stanowią one część zróżnicowanego krajobrazu, a nie jego dominującą siłę.46

Polski model reprezentuje zjawisko „przeskoku” (leapfrogging). Z powodu braku dominującej, dobrze finansowanej infrastruktury podcastingowej mediów publicznych, porównywalnej z ARD czy Radio France we wczesnych latach 2010, polscy popularyzatorzy nauki ominęli ścieżkę instytucjonalną i budowali swoje audytoria bezpośrednio na globalnych platformach. Doprowadziło to do powstania wysoce dynamicznego, przedsiębiorczego i opartego na osobowościach ekosystemu. Zaufanie budowane jest tu w oparciu o osobowość i wiedzę prowadzącego, a nie o markę instytucjonalną. Ten ekosystem jest bardziej zwinny i potencjalnie bardziej innowacyjny pod względem formatu, ale jednocześnie bardziej niepewny, zależny od osobistej marki twórcy, stabilności patronatu oraz nieprzejrzystych algorytmów platform dystrybucyjnych.

3.3 Krajobrazy hybrydowe i inne modele: Wielka Brytania i Hiszpania

Aby zapewnić bogatsze tło porównawcze, warto przyjrzeć się innym modelom europejskim, które ilustrują, że dynamika „instytucjonalny kontra twórca” nie jest prostą dychotomią, lecz spektrum. Wielka Brytania prezentuje silny system dualny. BBC pozostaje kolosalną siłą, adaptując swoją ogromną produkcję radiową (np. The Life Scientific, Inside Science) na format podcastów, jednocześnie wspierając żywy sektor niezależny i komercyjny.56 Nawet produkcje BBC, takie jak

The Infinite Monkey Cage, często przyjmują estetykę i dynamikę programów niezależnych, zacierając granice między modelami.31 Długa historia mediów komercyjnych w Wielkiej Brytanii oraz globalna dominacja języka angielskiego stworzyły bardziej dojrzały i zdywersyfikowany rynek hybrydowy.

Hiszpania również wykazuje cechy modelu mieszanego. Publiczny nadawca RTVE produkuje znaczące treści naukowe, takie jak A hombros de gigantes czy program telewizyjny i podcast El cazador de cerebros, które odgrywają ważną rolę w popularyzacji nauki.59 Jednocześnie rynek hiszpański charakteryzuje się dużą liczbą podcastów niezależnych oraz tych produkowanych przez prywatne grupy medialne, co tworzy konkurencyjne i zróżnicowane środowisko.

Przypadki Wielkiej Brytanii i Hiszpanii pokazują, że media publiczne i niezależni twórcy mogą nie tylko współistnieć, ale także wzajemnie na siebie wpływać i przenikać się. Taka interakcja może prowadzić do powstania bardziej zróżnicowanego i odpornego ekosystemu niż te, które opierają się niemal wyłącznie na modelu instytucjonalnym (jak w Niemczech i Francji) lub niemal wyłącznie na modelu niezależnym (jak w Polsce). Te krajobrazy hybrydowe sugerują, że przyszłość europejskiego podcastingu naukowego może leżeć w synergii między stabilnością i zasobami instytucji a zwinnością i innowacyjnością niezależnych twórców.

Część IV: Dekonstrukcja podcastu naukowego: Krytyczne studium metodologiczne

Ta część przechodzi od analizy opisowej do krytycznej dekonstrukcji „podcastu naukowego” jako kategorii, badając jego gatunki, ekonomię polityczną oraz systemy technologiczne, które rządzą jego widocznością.

4.1 Poza wywiadem: Zniuansowana typologia gatunków podcastów naukowych

Definiowanie „podcastu naukowego” w sposób uproszczony, na przykład wyłącznie przez format (wywiad, monolog), prowadzi do zatarcia jego funkcjonalnej różnorodności. Konieczne jest przyjęcie bardziej zniuansowanej, wieloosiowej klasyfikacji gatunkowej, czerpiącej z literatury akademickiej.64 Proponowana typologia powinna uwzględniać następujące wymiary:

• Stanowisko epistemiczne: Określa cel komunikacyjny podcastu. Może on być dydaktyczno-wyjaśniający (przekazywanie ugruntowanej wiedzy), informacyjno-aktualnościowy (relacjonowanie najnowszych odkryć), krytyczno-sceptyczny (demaskowanie pseudonauki, analiza metodologii) lub narracyjno-storytellingowy (opowiadanie historii o nauce i naukowcach).

• Tożsamość prowadzącego: Rola i tło prowadzącego fundamentalnie wpływają na ton i autorytet audycji. Wyróżnić można naukowca-komunikatora, profesjonalnego dziennikarza, komika/artystę oraz amatora-entuzjastę.

• Afiliacja instytucjonalna: Przynależność organizacyjna kształtuje zasoby, cele i potencjalne ograniczenia podcastu. Główne kategorie to nadawca publiczny, uniwersytet/instytut badawczy, czasopismo naukowe oraz twórca niezależny.

• Grupa docelowa: Podcasty mogą być skierowane do szerokiej publiczności, specjalistów/naukowców, dzieci lub studentów.

„Podcast naukowy” nie jest zatem gatunkiem monolitycznym. Przykładowo, podcast taki jak Quarks Science Cops (ARD), który przyjmuje stanowisko krytyczno-sceptyczne, jest prowadzony przez dziennikarzy z ramienia nadawcy publicznego i pełni fundamentalnie inną funkcję komunikacyjną niż Nauka. To Lubię, który jest podcastem dydaktyczno-wyjaśniającym, prowadzonym przez naukowca-komunikatora w ramach niezależnego modelu finansowania.24 Badanie z 2018 roku wykazało, że 65% anglojęzycznych podcastów naukowych było prowadzonych przez naukowców, a 77% było skierowanych do szerokiej publiczności.64 Jednak te ogólne dane ukrywają ogromną różnorodność formatów, od monologów po programy komediowe.64 Niezrozumienie tych rozróżnień prowadzi do powierzchownej i błędnej analizy całego ekosystemu. Solidna analiza wymaga wielowymiarowej typologii, aby uchwycić funkcjonalną różnorodność i zrozumieć, w jaki sposób różne typy podcastów przyczyniają się do budowania wiedzy, zaufania czy umiejętności krytycznego myślenia.

4.2 Ekonomia polityczna podcastingu naukowego: Mapowanie sieci finansowania

Model finansowania nie jest neutralnym tłem dla produkcji podcastów; w sposób fundamentalny kształtuje on treść, format i niezależność audycji. Systematyczne zmapowanie różnorodnych modeli finansowania, które podtrzymują ekosystem, ujawnia ukryte zależności i potencjalne konflikty interesów.

• Finansowanie publiczne: Granty z programów ramowych UE, takich jak Horyzont 2020 i Horyzont Europa, stanowią istotne źródło finansowania dla projektów z komponentem komunikacji naukowej.70 Na poziomie krajowym, agencje takie jak Narodowe Centrum Nauki w Polsce, Deutsche Forschungsgemeinschaft (DFG) w Niemczech, a także ich odpowiedniki we Francji i Hiszpanii, oferują fundusze na popularyzację nauki, które mogą być wykorzystywane do produkcji podcastów.75

• Wsparcie instytucjonalne: Bezpośrednie finansowanie od nadawców publicznych (ARD, BBC, Radio France) oraz uniwersytetów i instytutów badawczych (np. SDU, UW, UŚ) jest kluczowe dla wielu wysokiej jakości produkcji. W tym modelu podcast jest często elementem szerszej strategii komunikacyjnej lub PR-owej instytucji.47

• Modele komercyjne: Przychody z reklam stanowią główny motor napędowy rynku, a europejski rynek reklamy w podcastach ma znacznie wzrosnąć.85 Dominującym formatem są reklamy czytane przez prowadzącego (host-read ads), które wykorzystują zaufanie i paraspołeczną relację między gospodarzem a słuchaczem.86

• Bezpośrednie finansowanie od publiczności: Rozwój platform crowdfundingowych, takich jak Patronite w Polsce czy Patreon na świecie, zrewolucjonizował możliwości finansowania dla niezależnych twórców. Model ten tworzy bezpośrednią relację i odpowiedzialność wobec społeczności patronów.41

Źródło finansowania generuje określone zobowiązania. Podcast finansowany z grantu UE musi realizować cele projektu, co różni się od podcastu finansowanego przez patronów, który musi odpowiadać na zainteresowania swojej społeczności, aby utrzymać dochód. Podcast komercyjny może unikać kontrowersyjnych tematów, które mogłyby odstraszyć reklamodawców. Te różne linie odpowiedzialności mogą prowadzić do napięć i wpływać na decyzje redakcyjne, co stanowi krytyczny i niedostatecznie zbadany aspekt ekosystemu. Badanie z 2018 roku wykazało, że tylko 24% podcastów naukowych miało jawne źródła dochodu, co sugeruje istnienie dużego sektora „projektów z pasji”, ale także podkreśla, że finansowanie jest kluczowym problemem zrównoważonego rozwoju.64

4.3 Czarna skrzynka odkrywania: Algorytmy platform i przekształcanie medium

Najbardziej znaczącą zmianą strukturalną w podcastingu od jego powstania jest przejście od zdecentralizowanego modelu odkrywania opartego na RSS do scentralizowanego, napędzanego algorytmami modelu zdominowanego przez Spotify i YouTube.93 Ta „platformizacja” przenosi władzę z rąk twórców i słuchaczy do niewielkiej liczby potężnych pośredników technologicznych. Analiza sposobu, w jaki algorytmy tych platform – priorytetyzujące wskaźniki zaangażowania, czas oglądania i personalizację – wpływają na widoczność podcastów, jest kluczowa dla zrozumienia współczesnego ekosystemu.94

Historycznie, odkrywanie podcastów było procesem manualnym, opartym na katalogach, wyszukiwarkach lub rekomendacjach międzyludzkich.93 Obecnie platformy takie jak YouTube i Spotify stały się głównymi silnikami odkrywania dla wielu słuchaczy, zwłaszcza w krajach takich jak Polska, gdzie 70% słuchaczy korzysta z YouTube, a 25% ze Spotify.44 Algorytmy tych platform są zaprojektowane w celu maksymalizacji zaangażowania użytkowników i czasu spędzanego na platformie, a niekoniecznie w celu promowania najbardziej dokładnych, zniuansowanych czy wartościowych merytorycznie treści.93

Dla komunikacji naukowej jest to rozwój o wysokiej stawce. Powstaje potencjalne „stronniczość algorytmiczna” (algorithmic bias), która może faworyzować treści naukowe o charakterze sensacyjnym, kontrowersyjnym lub uproszczonym, ponieważ takie materiały mogą generować więcej sygnałów zaangażowania (polubienia, komentarze, udostępnienia). Złożone, rygorystyczne dyskusje, które są podstawą rzetelnej nauki, mogą być systematycznie spychane na margines przez systemy zoptymalizowane pod kątem natychmiastowej gratyfikacji. Co ciekawe, dane ankietowe wskazują, że słuchacze wciąż twierdzą, iż bardziej ufają rekomendacjom od ludzi niż algorytmom.97 Ta rozbieżność między deklarowanymi preferencjami a faktycznym zachowaniem (napędzanym przez platformy) wskazuje na fundamentalny konflikt: sama architektura nowoczesnego odkrywania treści może być strukturalnie sprzeczna z podstawowymi zasadami odpowiedzialnej komunikacji naukowej. Jest to krytyczne napięcie, które wymaga pilnych i dogłębnych badań.

Część V: Współczesny tygiel: Kryzysy, technologie i transformacje

Ta ostatnia część analityczna bada, w jaki sposób ekosystem podcastingu naukowego jest przekształcany przez współczesne presje, koncentrując się na podwójnych wyzwaniach kryzysu informacyjnego i gwałtownych zmian technologicznych.

5.1 Podcasting w „infodemii”: Budowanie zaufania w cieniu COVID-19

Pandemia COVID-19 zadziałała jak ogromny, niekontrolowany eksperyment w publicznej komunikacji naukowej. Z jednej strony, stworzyła bezprecedensowe zapotrzebowanie na rzetelne informacje naukowe, a z drugiej, napędziła równoległą „infodemię” dezinformacji i fałszywych narracji.100 W tym kontekście podcasty naukowe stały się kluczowymi narzędziami do rozpowszechniania aktualnych informacji zdrowotnych i zwalczania dezinformacji.100 Instytucje akademickie, takie jak University College London z podcastem „Coronavirus: The Whole Story”, szybko zareagowały, tworząc dedykowane serie, aby wyjaśniać złożoność wirusa, jego rozprzestrzenianie się i strategie walki z pandemią.104

Pandemia wymusiła funkcjonalną ewolucję podcastu naukowego. Nie wystarczało już tylko „popularyzować” naukę; podcasty zostały rzucone na pierwszą linię wojny informacyjnej. Zaufanie do nauki stało się krytyczną zmienną wpływającą na zachowania zdrowotne społeczeństwa.105 To przesunęło akcent z prostego wyjaśniania faktów naukowych na aktywne budowanie zaufania i obronę epistemologiczną – czyli wyjaśnianie,

jak wiemy to, co wiemy, a nie tylko co wiemy. Podcasty, dzięki swojej intymnej naturze i możliwości budowania paraspołecznych relacji z prowadzącymi, okazały się skutecznym medium do „humanizowania” nauki i zwiększania zaufania poprzez transparentność i autentyczność.106 Twórcy podcastów naukowych, zwłaszcza ci z ugruntowaną publicznością, znaleźli się w nowej roli: nie tylko edukatorów, ale zaufanych przewodników po skomplikowanym i niebezpiecznym krajobrazie informacyjnym.103 Ten kryzys miał trwały wpływ, utrwalając praktykę demaskowania dezinformacji i jawnego budowania zaufania jako podstawową funkcję gatunku.

5.2 Współprowadzący AI: Automatyzacja, syntetyczne głosy i przyszłość produkcji

Szybka integracja sztucznej inteligencji (AI) w procesie produkcji podcastów stanowi kolejną fundamentalną transformację. Obejmuje to narzędzia AI do edycji (np. usuwanie słów-wypełniaczy, takich jak „yyy” i „eee”), automatycznej transkrypcji, tworzenia klipów promocyjnych na media społecznościowe oraz streszczania długich dokumentów badawczych.108 Jeszcze bardziej zaawansowane zastosowania to generowanie przez AI streszczeń treści, a nawet w pełni syntetycznych podcastów prowadzonych przez AI.110

Kluczowe studium przypadku w tej dziedzinie dotyczyło podcastów na temat pielęgniarstwa sercowo-naczyniowego, wygenerowanych przez AI na podstawie artykułów naukowych. Badanie wykazało, że podcasty te były wysokiej jakości, a połowa autorów oryginalnych prac uznała, że prowadzący byli ludźmi. Jednocześnie jednak zidentyfikowano problemy, takie jak drobne nieścisłości, brak niuansów i kontekstu oraz amerykanizowany, nieco sensacyjny styl.110

Sztuczna inteligencja stwarza fundamentalny paradoks dla podcastingu naukowego. Z jednej strony, oferuje potężne narzędzia do demokratyzacji produkcji, obniżenia kosztów i zwiększenia wydajności, potencjalnie umożliwiając większej liczbie naukowców komunikowanie swoich badań.108 Z drugiej strony, wykorzystanie syntetycznych głosów i treści generowanych przez AI grozi erozją autentyczności i ludzkiej więzi, które czynią podcasty tak potężnym medium budującym zaufanie.110 Intymność i postrzegana autentyczność głosu ludzkiego są kluczowe dla budowania paraspołecznych relacji, które, jak wykazano, zwiększają zaufanie do nauki.64 To stwarza krytyczne napięcie na przyszłość: czy ekosystem będzie priorytetyzował wydajność i skalę oferowaną przez AI, czy też autentyczność i zaufanie oferowane przez ludzkich twórców? Wybór ten będzie miał znaczące implikacje dla roli podcastów w publicznym zaangażowaniu w naukę i może doprowadzić do rozwarstwienia rynku na masowe, generowane przez AI treści informacyjne i niszowe, premium podcasty tworzone przez ludzi, cenione za ich unikalny głos i perspektywę.

Zakończenie: Lokalizowanie luk – program przyszłych badań

Niniejszy raport, dokonując historycznej i porównawczej analizy ekosystemu podcastów naukowych w Europie, nie stanowi ostatniego słowa w tej dziedzinie, lecz raczej fundament, na którym można budować dalsze badania. Przeprowadzona analiza pozwala na precyzyjne zidentyfikowanie kluczowych luk w obecnym stanie wiedzy i sformułowanie programu dla przyszłych badań naukowych.

• Luka w badaniach porównawczych i transnarodowych: Chociaż niniejszy raport inicjuje takie porównanie, istnieje głęboki niedobór systematycznych, wielonarodowych badań porównujących treść, odbiór i wpływ podcastów naukowych z różnych systemów medialnych (np. zdominowanych przez media publiczne vs. zdominowanych przez twórców). Potrzebne są badania, które wyjdą poza studia przypadków i zastosują spójne metodologie do analizy krajobrazów w szerszym spektrum krajów UE, uwzględniając różnice kulturowe, językowe i instytucjonalne.

• Brak badań nad długoterminowym wpływem: Dziedzina jest nasycona krótkoterminowymi, opisowymi badaniami. Istnieje krytyczna potrzeba badań podłużnych (longitudinalnych), które śledziłyby długoterminowe skutki konsumpcji podcastów naukowych na alfabetyzm naukowy słuchaczy, ich umiejętności krytycznego myślenia, zaufanie do nauki oraz rzeczywiste zachowania (np. wybory zdrowotne, postawy prośrodowiskowe).

• „Czarna skrzynka” algorytmicznej kurateli: Wpływ algorytmów platform na widoczność treści naukowych jest jedną z największych niewiadomych. Przyszłe badania muszą wykorzystywać metody cyfrowe (np. audyt algorytmiczny, analizę sieciową), aby zbadać, w jaki sposób platformy takie jak Spotify i YouTube kształtują publiczną „dietę naukową” i czy systematycznie faworyzują określone typy treści (np. sensacyjne) kosztem innych (np. zniuansowanych).

• Socjologia i ekonomia niezależnego twórcy: Rozwój niezależnego, finansowanego przez patronat podcastera naukowego, szczególnie w krajach takich jak Polska, jest znaczącym zjawiskiem kulturowym i ekonomicznym. Potrzebne są badania socjologiczne i ekonomiczne, aby zrozumieć warunki pracy, motywacje i wyzwania związane ze zrównoważonym rozwojem, przed którymi stoją ci nowi producenci kultury.

• AI, autentyczność i zaufanie: W miarę jak sztuczna inteligencja staje się coraz bardziej zintegrowana z produkcją, niezbędne są krytyczne badania, aby zrozumieć, jak odbiorcy postrzegają treści generowane lub wspomagane przez AI. Czy eroduje to „autentyczną” ludzką więź, która leży u podstaw potencjału podcastu do budowania zaufania? Jak można opracować etyczne wytyczne dotyczące wykorzystania AI w komunikacji naukowej?

Nakreślając te luki, raport ten kończy się nie jako ostateczna odpowiedź, ale jako tekst fundamentalny, który mapuje istniejące terytorium i dostarcza jasnej, teoretycznie ugruntowanej mapy drogowej dla następnej fali badań w tej dynamicznie rozwijającej się i niezwykle ważnej dziedzinie.

Cytowane prace

1. A Short History of Radio – Federal Communications Commission, otwierano: czerwca 21, 2025, https://www.fcc.gov/sites/default/files/a-short-history-of-radio.pdf

2. A History of the Radio – Piero Scaruffi, otwierano: czerwca 21, 2025, https://www.scaruffi.com/politics/radio.html

3. Invention of radio – Wikipedia, otwierano: czerwca 21, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Invention_of_radio

4. A Century of Radio Science in Italy: History, Developments and Perspectives, otwierano: czerwca 21, 2025, https://art.torvergata.it/retrieve/e291c0d9-f9ed-cddb-e053-3a05fe0aa144/ACenturyofRadioScienceInItaly.pdf

5. Radio – Broadcasting, Technology, Music | Britannica, otwierano: czerwca 21, 2025, https://www.britannica.com/topic/radio/Reinventing-radio-1945-60

6. Science, the 1930s and the BBC: competition and collaboration, otwierano: czerwca 21, 2025, https://oro.open.ac.uk/23741/2/ajones_science_1930s_BBC.pdf

7. ARD and Politics – The Struggle for Independence – Leibniz-Institut für Medienforschung, otwierano: czerwca 21, 2025, https://leibniz-hbi.de/en/hbi-news/news/ard-and-politics-the-struggle-for-independence/

8. Broadcasting history – DW – 06/05/2010, otwierano: czerwca 21, 2025, https://www.dw.com/en/public-broadcasting-in-germany-decades-of-independent-reporting/a-5635520

9. France Culture — Wikipédia, otwierano: czerwca 21, 2025, https://fr.wikipedia.org/wiki/France_Culture

10. polish radio on the background of systemic changes in poland in the years 1945-1956, otwierano: czerwca 21, 2025, https://ijoness.com/seo/article/133059/en

11. Speaking of science: BBC science broadcasting and its critics, 1923 …, otwierano: czerwca 21, 2025, https://discovery.ucl.ac.uk/19988/

12. Science in Action (radio programme) – Wikipedia, otwierano: czerwca 21, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Science_in_Action_(radio_programme)

13. Sender Freies Berlin – Wikipedia, otwierano: czerwca 21, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Sender_Freies_Berlin

14. Digital Audio Broadcasting – Wikipedia, otwierano: czerwca 21, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Digital_Audio_Broadcasting

15. Digital Audio Broadcasting (DAB) – Radio broadcasting for the 21st century – CORDIS, otwierano: czerwca 21, 2025, https://cordis.europa.eu/article/id/7829-digital-audio-broadcasting-dab-radio-broadcasting-for-the-21st-century

16. History of podcasting – Wikipedia, otwierano: czerwca 21, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/History_of_podcasting

17. Which came first in European podcasting? The radio or the celebrities? – Substack, otwierano: czerwca 21, 2025, https://open.substack.com/pub/eurowaves/p/which-came-first-in-european-podcasting?utm_source=post&comments=true&utm_medium=web

18. WE ARE YOURS – ARD, otwierano: czerwca 21, 2025, https://www.ard.de/die-ard/aufgaben-der-ard/ARD-Broschuere-englisch-100.pdf

19. ARD (broadcaster) – Wikipedia, otwierano: czerwca 21, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/ARD_(broadcaster)

20. Spotify Charts – Science Podcasts – Germany – Rephonic, otwierano: czerwca 21, 2025, https://rephonic.com/charts/spotify/germany/science

21. 40 Best Wissenschaft Podcasts (Science Podcasts in German) You Must Follow in 2025, otwierano: czerwca 21, 2025, https://podcast.feedspot.com/science_podcasts_in_german/

22. Forschung aktuell – Deutschlandfunk, otwierano: czerwca 21, 2025, https://www.deutschlandfunk.de/forschung-aktuell-104.xml

23. Forschung aktuell – Deutschlandfunk, otwierano: czerwca 21, 2025, https://www.deutschlandfunk.de/forschung-aktuell-102.xml

24. Wissen – ARD Audiothek, otwierano: czerwca 21, 2025, https://www.ardaudiothek.de/rubrik/wissen/urn:ard:page:43e30535e5596a5f/

25. Quarks Science Cops – ARD Audiothek, otwierano: czerwca 21, 2025, https://www.ardaudiothek.de/sendung/quarks-science-cops/83030960/

26. Emission : la méthode scientifique – Zoé prend la plume, otwierano: czerwca 21, 2025, https://zoeprendlaplume.fr/emission-la-methode-scientifique/

27. La Méthode scientifique – Wikipédia, otwierano: czerwca 21, 2025, https://fr.wikipedia.org/wiki/La_M%C3%A9thode_scientifique

28. LA MÉTHODE SCIENTIFIQUE – lvdt.audio, otwierano: czerwca 21, 2025, https://lavoixdanstatete.com/podcast/la-methode-scientifique/

29. La Science, CQFD – Apple Podcasts, otwierano: czerwca 21, 2025, https://podcasts.apple.com/us/podcast/la-science-cqfd/id1134937775

30. La Science, CQFD – Replay – podCloud, otwierano: czerwca 21, 2025, https://podcloud.fr/podcast/la-methode-scientifique

31. State of Podcasting: European Markets – PodcastVideos.com, otwierano: czerwca 21, 2025, https://www.podcastvideos.com/articles/state-of-podcasting-european-markets/

32. www.google.com, otwierano: czerwca 21, 2025, https://www.google.com/search?q=best+science+podcasts+Poland

33. Polish Podcasts? : r/poland – Reddit, otwierano: czerwca 21, 2025, https://www.reddit.com/r/poland/comments/1jamu5f/polish_podcasts/

34. Najpopularniejsze podcasty z gatunku Nauka – Apple Podcasts, otwierano: czerwca 21, 2025, https://podcasts.apple.com/pl/charts?l=pl&genre=1533

35. Rankingi podcastów – Apple Podcasts, otwierano: czerwca 21, 2025, https://podcasts.apple.com/pl/charts?l=pl

36. Podcasty naukowe i popularnonaukowe. Zestawienie 11 najciekawszych – PodcastPro, otwierano: czerwca 21, 2025, https://podcastpro.pl/podcasty-naukowe/

37. Wygraliśmy! Nagroda im. Woyciechowskiego dla Podcastu Crazy Nauka!, otwierano: czerwca 21, 2025, https://www.crazynauka.pl/nagroda-im-woyciechowskiego-nominacja-dla-podcastu-crazy-nauka/

38. Episode – Nauka To Lubię, otwierano: czerwca 21, 2025, https://naukatolubie.pl/podcast/

39. O nas – Crazy Nauka, otwierano: czerwca 21, 2025, https://www.crazynauka.pl/about/

40. Wesprzyj rozwój Nauka . To Lubię, otwierano: czerwca 21, 2025, https://naukatolubie.pl/wesprzyj-rozwoj-nauka-to-lubie/

41. Live specjalny – Tomasz Rożek ma dla Was ważne ogłoszenie! – Patronite, otwierano: czerwca 21, 2025, https://patronite.pl/post/38517/live-specjalny-tomasz-rozek-ma-dla-was-wazne-ogloszenie

42. Crazy Nauka – Patronite.pl, otwierano: czerwca 21, 2025, https://patronite.pl/crazynauka

43. Radio Naukowe – Włącz wiedzę, otwierano: czerwca 21, 2025, https://radionaukowe.pl/

44. all4comms.com, otwierano: czerwca 21, 2025, https://all4comms.com/how-to-use-podcasts-to-promote-your-brand-in-poland/#:~:text=73%25%20of%20Poles%20aged%2025,varied%20preferences%20for%20podcast%20content.

45. Radio, Streaming, and Podcasts. Total Audio 2024 Report about Poland | Reporterzy.info, otwierano: czerwca 21, 2025, https://reporterzy.info/en/4931,radio-streaming-and-podcasts-total-audio-2024-report-about-poland

46. Podcast Naukowe Espresso już dostępny! – Uniwersytet Rolniczy w Krakowie, otwierano: czerwca 21, 2025, https://urk.edu.pl/aktualnosci/podcast-naukowe-espresso-juz-dostepny-214.html

47. Nauka i Polityka (PODCAST) | Instytut Nauk Politycznych | Uniwersytet Śląski w Katowicach, otwierano: czerwca 21, 2025, https://us.edu.pl/instytut/inp/multimedia/nauka-i-polityka-podcast/

48. Listen to – Centrum Współpracy i Dialogu UW – | Uniwersytet Warszawski, otwierano: czerwca 21, 2025, https://cwid.uw.edu.pl/en/listen-to/

49. Podcast as a Tool to Popularize Political Science Knowledge into Non-Academic Audiences: The Case of Universities’ Podcasts in Poland – OpenArchives.gr, otwierano: czerwca 21, 2025, https://www.openarchives.gr/aggregator-openarchives/edm/hapscpbs/000107-35179?language=en

50. Podcast as a Tool to Popularize Political Science Knowledge into Non-Academic Audiences: The Case of Universities’ Podcasts in Poland|HAPSc Policy Briefs Series – eJournals, otwierano: czerwca 21, 2025, https://ejournals.epublishing.ekt.gr/index.php/hapscpbs/article/view/35179

51. Ciekawe podcasty naukowe, których warto słuchać, otwierano: czerwca 21, 2025, https://www.podcasty.net/najpopularniesze-podcasty/ciekawe-podcasty-naukowe-ktorych-warto-sluchac/

52. Nauka To Lubię – Podcast – Apple Podcasts, otwierano: czerwca 21, 2025, https://podcasts.apple.com/pl/podcast/nauka-to-lubi%C4%99/id1533686367

53. Nauka To Lubię – Podnews, otwierano: czerwca 21, 2025, https://podnews.net/podcast/i9zh6

54. Aleksandra i Piotr Stanisławscy o dezinformacji naukowej i błędach poznawczych – Demagog, otwierano: czerwca 21, 2025, https://demagog.org.pl/podcast/aleksandra-i-piotr-stanislawscy-o-dezinformacji-naukowej-i-bledach-poznawczych/

55. Crazy Nauka – Podcast – Apple Podcasts, otwierano: czerwca 21, 2025, https://podcasts.apple.com/pl/podcast/crazy-nauka/id1619157346

56. List of BBC Radio 4 programmes – Wikipedia, otwierano: czerwca 21, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_BBC_Radio_4_programmes

57. 10 Best BBC Science Podcasts You Must Follow in 2025, otwierano: czerwca 21, 2025, https://podcast.feedspot.com/bbc_science_podcasts/

58. Our Top 10 Science Podcasts – Hello Bio, otwierano: czerwca 21, 2025, https://hellobio.com/blog/our-top-10-science-podcasts.html

59. www.google.com, otwierano: czerwca 21, 2025, https://www.google.com/search?q=best+science+podcasts+Spain

60. Apple Podcasts Charts – Science Podcasts – Spain – Rephonic, otwierano: czerwca 21, 2025, https://rephonic.com/charts/apple/spain/science

61. A hombros de gigantes – Programa de ciencia – RNE | RNE Audio – RTVE.es, otwierano: czerwca 21, 2025, https://www.rtve.es/play/audios/a-hombros-de-gigantes/

62. El cazador de cerebros | Programa sobre ciencia y tecnología – RTVE.es, otwierano: czerwca 21, 2025, https://www.rtve.es/play/videos/el-cazador-de-cerebros/

63. www.google.com, otwierano: czerwca 21, 2025, https://www.google.com/search?q=RTVE+science+and+technology+podcasts

64. Science podcasts: analysis of global production and output from …, otwierano: czerwca 21, 2025, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6366159/

65. EJ1159241 – Educational Podcasts: A Genre Analysis, E-Learning and Digital Media, 2017-Jul – ERIC, otwierano: czerwca 21, 2025, https://eric.ed.gov/?id=EJ1159241

66. Using podcasts to bridge the gap between science communication and specialized scientific fields: a case study of mass spectrometry – Frontiers, otwierano: czerwca 21, 2025, https://www.frontiersin.org/journals/communication/articles/10.3389/fcomm.2024.1384389/full

67. Science podcasts: analysis of global production and output from 2004 to 2018 – Journals, otwierano: czerwca 21, 2025, https://royalsocietypublishing.org/doi/10.1098/rsos.180932

68. Podcasts in Science Classrooms: Storytelling for All Ears! – Clemson OPEN, otwierano: czerwca 21, 2025, https://open.clemson.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1047&context=teach_learn_pub

69. Streaming Science #4: Using Podcasts for Engagement with Your Target Audience, otwierano: czerwca 21, 2025, https://edis.ifas.ufl.edu/publication/WC432

70. Horizon Europe Projects – SIOG – International Society of Geriatric Oncology, otwierano: czerwca 21, 2025, https://siog.org/programmes/horizon-europe-projects/

71. Horizon 2020 – European Commission – Research and innovation, otwierano: czerwca 21, 2025, https://research-and-innovation.ec.europa.eu/funding/funding-opportunities/funding-programmes-and-open-calls/horizon-2020_en

72. Boosting the Science Communication Ecosystem in Europe – COALESCE project, otwierano: czerwca 21, 2025, https://coalesceproject.eu/2025/03/18/boosting-the-science-communication-ecosystem-in-europe/

73. CORDIS Results Pack on science communication | APRE, otwierano: czerwca 21, 2025, https://apre.it/wp-content/uploads/2024/02/cordis-results-pack-on-science-communication-ZZAK23024ENN.pdf

74. A European network for science communication excellence | News – CORDIS, otwierano: czerwca 21, 2025, https://cordis.europa.eu/article/id/448171-a-european-network-for-science-communication-excellence

75. Obsługa Strumieni Finansowania, otwierano: czerwca 21, 2025, https://osf.opi.org.pl/

76. Minister Dariusz Wieczorek: 200 mln zł więcej dla Narodowego Centrum Nauki – Gov.pl, otwierano: czerwca 21, 2025, https://www.gov.pl/web/nauka/minister-nauki-dariusz-wieczorek-200-mln-zl-wiecej-dla-narodowego-centrum-nauki

77. Wiceministra nauki: wykorzystanie 500 mln zł przez NCN wymaga poważnych zmian, otwierano: czerwca 21, 2025, https://naukawpolsce.pl/aktualnosci/news%2C107356%2Cwiceministra-nauki-wykorzystanie-500-mln-zl-przez-ncn-wymaga-powaznych

78. German funder suggests research priorities for new government, otwierano: czerwca 21, 2025, https://www.researchprofessionalnews.com/rr-news-europe-germany-2025-3-german-funder-suggests-research-priorities-for-new-government/

79. France attracts foreign researchers, otwierano: czerwca 21, 2025, https://www.welcometofrance.com/en/france-attracts-foreign-researchers

80. Macron unveils €100m funding to attract overseas researchers, otwierano: czerwca 21, 2025, https://www.researchprofessionalnews.com/rr-news-europe-france-2025-5-macron-unveils-100m-funding-to-attract-overseas-researchers/

81. Viva España: Is Spain the ideal location for US researchers in exile? – Silicon Republic, otwierano: czerwca 21, 2025, https://www.siliconrepublic.com/innovation/spain-eu-funding-support-us-researchers-academic-freedom

82. The Government of Spain plans to invest €18.4 billion in science, the largest investment in history – La Moncloa, otwierano: czerwca 21, 2025, https://www.lamoncloa.gob.es/lang/en/gobierno/councilministers/paginas/2024/20240507-council-press-conference.aspx

83. Podcast: A strategic approach to EU projects – SDUnet, otwierano: czerwca 21, 2025, https://sdunet.dk/en/research/eu-funding/marie-curie/msca-podcast

84. Your European podcast production agency – Europod, otwierano: czerwca 21, 2025, https://www.europod.eu/agency/

85. www.prnewswire.com, otwierano: czerwca 21, 2025, https://www.prnewswire.com/news-releases/podcast-market-in-europe-to-grow-by-usd-2-21-billion-from-2024-2028–as-smartphone-penetration-and-internet-access-rise-with-ai-driving-market-transformation—technavio-302298702.html#:~:text=NEW%20YORK%2C%20Nov.,36.5%25%20during%20the%20forecast%20period.

86. Europe Podcast Advertising Market Size & Outlook, 2030, otwierano: czerwca 21, 2025, https://www.grandviewresearch.com/horizon/outlook/podcast-advertising-market/europe

87. Podcasting in EdTech Market Size | CAGR of 34.5%, otwierano: czerwca 21, 2025, https://market.us/report/podcasting-in-edtech-market/

88. Successfully funding a podcast using Patreon – Reddit, otwierano: czerwca 21, 2025, https://www.reddit.com/r/podcasts/comments/3cogk1/successfully_funding_a_podcast_using_patreon/

89. A Framework for Assessing the Role of Public Service Media Organizations in Countering Disinformation, otwierano: czerwca 21, 2025, https://www.osce.org/files/f/documents/1/0/520193.pdf

90. Public Service Media and Platformization: What Role Does EU Regulation Play? – MDPI, otwierano: czerwca 21, 2025, https://www.mdpi.com/2673-5172/5/3/87

91. Podcasting in EdTech Market Report 2025 – Growth Insights and Forecast, otwierano: czerwca 21, 2025, https://www.thebusinessresearchcompany.com/report/podcasting-in-edtech-global-market-report

92. Podcast production and marketing strategies on the main platforms in Europe, North America, and Latin America. Situation and perspectives | Profesional de la información, otwierano: czerwca 21, 2025, https://revista.profesionaldelainformacion.com/index.php/EPI/article/view/86929

93. The podcast attention game: How algorithmic discovery may remake …, otwierano: czerwca 21, 2025, https://www.midiaresearch.com/blog/the-podcast-attention-game-how-algorithmic-discovery-may-remake-podcasting

94. Which podcast platform is right for you? – Message Heard, otwierano: czerwca 21, 2025, https://messageheard.com/media-hub-new/podcast-platforms

95. Case study: Transforming podcast experience with AI search – HTEC, otwierano: czerwca 21, 2025, https://htec.com/insights/success-stories/ai-powered-next-generation-podcast-as-a-media-differentiator/

96. The Impact of Artificial Intelligence (AI) on Students’ Academic Development – MDPI, otwierano: czerwca 21, 2025, https://www.mdpi.com/2227-7102/15/3/343

97. Friends Before Bots: Podcast Listeners Don’t Trust Algorithms, Survey Finds, otwierano: czerwca 21, 2025, https://www.thepodcasthost.com/business-of-podcasting/listeners-dont-trust-algorithms/

98. Next-Gen Education: 8 Strategies Leveraging AI In Learning Platforms – Forbes, otwierano: czerwca 21, 2025, https://www.forbes.com/councils/forbestechcouncil/2024/06/04/next-gen-education-8-strategies-leveraging-ai-in-learning-platforms/

99. Podcast Discovery in Sweden: Insights to Design Recommendations – DiVA portal, otwierano: czerwca 21, 2025, http://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:1897679/FULLTEXT01.pdf

100. Listening to the Pandemic: Podcasting COVID-19 – ResearchGate, otwierano: czerwca 21, 2025, https://www.researchgate.net/publication/377128786_Listening_to_the_Pandemic_Podcasting_COVID-19

101. Impact of the COVID-19 pandemic on scientific communication: A review, otwierano: czerwca 21, 2025, https://ijsmc.pro-metrics.org/index.php/i/article/view/107

102. COVID-19 and Government Communication in Poland | Request PDF – ResearchGate, otwierano: czerwca 21, 2025, https://www.researchgate.net/publication/363453867_COVID-19_and_Government_Communication_in_Poland

103. Researchers explore the power of podcasts in fighting infectious disease misinformation, otwierano: czerwca 21, 2025, https://www.news-medical.net/news/20241127/Researchers-explore-the-power-of-podcasts-in-fighting-infectious-disease-misinformation.aspx

104. Coronavirus: The Whole Story | UCL Minds, otwierano: czerwca 21, 2025, https://www.ucl.ac.uk/ucl-minds/coronavirus

105. Increasing public trust in science – UC Irvine News, otwierano: czerwca 21, 2025, https://news.uci.edu/2025/02/28/increasing-public-trust-in-science/

106. Science Communication: how can it help against fake news? – Wiley, otwierano: czerwca 21, 2025, https://www.wiley.com/en-us/network/publishing/research-publishing/forward-series/science-communication-how-can-it-help-against-fake-news

107. newprairiepress.org, otwierano: czerwca 21, 2025, https://newprairiepress.org/cgi/viewcontent.cgi?article=2507&context=jac#:~:text=Respondents%20believed%20that%20podcasting%20could,format%2C%20and%20strong%20supporting%20resources.

108. How AI Is Transforming Podcasting: Trends And Innovations – Voicing AI, otwierano: czerwca 21, 2025, https://voicing.ai/how-ai-is-transforming-podcasting/

109. 6 AI Tools to Streamline Your Podcast Production – Descript, otwierano: czerwca 21, 2025, https://www.descript.com/blog/article/5-ai-tools-to-streamline-your-podcast-production

110. Are the rest of podcasters history? AI-generated podcasts open new …, otwierano: czerwca 21, 2025, https://www.escardio.org/The-ESC/Press-Office/Press-releases/are-the-rest-of-podcasters-history-ai-generated-podcasts-open-new-doors-to-make

111. Innovative Podcasting with AI: Exploring How Technology is Shaping the Future of Media, otwierano: czerwca 21, 2025, https://www.researchgate.net/publication/388658347_Innovative_Podcasting_with_AI_Exploring_How_Technology_is_Shaping_the_Future_of_Media