Sztuczna inteligencja lepsza od człowieka w pocieszaniu? Szokujące wyniki badań z Harvardu

W dobie rosnącego kryzysu zdrowia psychicznego, kiedy miliony ludzi na całym świecie zmagają się z depresją i lękiem, dostęp do profesjonalnej pomocy jest wciąż ograniczony. W poszukiwaniu wsparcia wielu z nas zwraca się ku przestrzeni online – forom internetowym, a coraz częściej, ku sztucznej inteligencji. Czy maszyna może zaoferować realne wsparcie emocjonalne? Czy może być w tym lepsza od drugiego człowieka?

Najnowsze, zakrojone na szeroką skalę badania naukowców z Harvardu, przynoszą zaskakujące i prowokujące do myślenia odpowiedzi. Skupiając się na jednej z kluczowych umiejętności terapeutycznych – poznawczej reinterpretacji – badacze postanowili sprawdzić, jak w tej dziedzinie radzi sobie najnowszy model językowy GPT-4 w porównaniu z ludźmi. Wyniki mogą zrewolucjonizować nasze myślenie o przyszłości wsparcia psychologicznego.

Czym jest poznawcza reinterpretacja?

Poznawcza reinterpretacja (ang. cognitive reappraisal) to fundamentalna technika regulacji emocji. Polega na świadomej zmianie sposobu myślenia o negatywnej sytuacji, tak aby zmniejszyć jej emocjonalny ciężar. To umiejętność znajdowania nowych znaczeń, szerszych perspektyw i alternatywnych interpretacji, które pozwalają nam zdystansować się od bólu.

Przykład: Zamiast myśleć „Mój przyjaciel zapomniał o moich urodzinach, czuję się nieważny/a”, można dokonać reinterpretacji: „Mój przyjaciel jest ostatnio bardzo zapracowany, może ma trudny okres. Jego zapomnienie nie świadczy o mojej wartości, ale o jego obecnym stanie”. To potężne narzędzie, którego można się nauczyć i które jest podstawą wielu form terapii.

Eksperyment: Człowiek kontra GPT-4

Naukowcy przeprowadzili serię czterech rygorystycznych badań, w których wzięło udział łącznie 3740 osób. W pierwszym, fundamentalnym teście, poproszono zarówno przeszkolonych ludzi, jak i model GPT-4, o dokonanie reinterpretacji krótkich, fikcyjnych historii opisujących negatywne emocje (smutek, złość, lęk). Następnie, inna grupa ludzi oceniała jakość tych reinterpretacji w czterech wymiarach:

• Skuteczność: Czy dana interpretacja faktycznie pomaga zredukować negatywne emocje?

• Empatia: Czy jest empatyczna?

• Nowatorstwo: Czy wnosi nową, nieoczywistą perspektywę?

• Specyficzność: Czy jest dopasowana do konkretnej sytuacji?

Wyniki były jednoznaczne. GPT-4 okazał się lepszy od ludzi w trzech z czterech kategorii: skuteczności, empatii i nowatorstwie. Jedynie w kategorii specyficzności nie zaobserwowano istotnej różnicy. Reinterpretacje stworzone przez AI zostały ocenione jako plasujące się w 85. percentylu jakości, co oznacza, że były lepsze niż 85% reinterpretacji stworzonych przez ludzi.

Czy to kwestia wysiłku, czy umiejętności?

Naturalne pytanie, które się nasuwa, to: czy ludzie po prostu się nie starali? Może różnica wynika z tego, że AI podchodzi do każdego zadania z maksymalnym „wysiłkiem”, podczas gdy ludzie bywają zmęczeni lub niezmotywowani?

Aby to sprawdzić, w drugim badaniu naukowcy wprowadzili zachęty finansowe. Obiecali uczestnikom dodatkowe wynagrodzenie, jeśli ich reinterpretacje znajdą się w top 25% pod względem jakości. I co się stało?

• Ludzie z motywacją finansową poświęcali na zadanie więcej czasu.

• Jednak jakość ich pracy nie uległa znaczącej poprawie.

• Różnica w jakości między ludźmi a GPT-4 pozostała niezmieniona.

To kluczowe odkrycie. Sugeruje, że przewaga AI nie leży w „wysiłku”, ale w umiejętnościach. GPT-4 wydaje się mieć fundamentalnie lepszy dostęp do wzorców językowych i strategii poznawczych, które składają się na skuteczną reinterpretację.

„Efekt etykietki”: czy wiedza, że rozmawiamy z AI, ma znaczenie?

W psychologii znany jest efekt, że ludzie niżej oceniają wsparcie, jeśli wiedzą, że pochodzi ono od maszyny. Czy tak jest i w tym przypadku? W trzecim badaniu oceniającym powiedziano, które reinterpretacje pochodzą od człowieka, a które od „ChatGPT (AI)”.

Wynik:

• Wiedza o tym, że autorem jest AI, obniżyła ocenę skuteczności i nowatorstwa. Ludzie byli bardziej sceptyczni wobec maszyny.

• Jednak nawet po tej obniżce, GPT-4 wciąż był oceniany jako bardziej skuteczny niż człowiek.

Uprzedzenie wobec AI istnieje, ale przewaga jakościowa modelu jest na tyle duża, że nawet to uprzedzenie nie jest w stanie jej zniwelować.

Tajemnica sukcesu AI: co kryje się w języku?

Skoro przewaga AI jest realna, to co za nią stoi? Naukowcy przeprowadzili dogłębną analizę językową, aby znaleźć odpowiedź.

1. Złożoność leksykalna: GPT-4 używa bardziej złożonego i wyrafinowanego słownictwa niż ludzie. Słowa takie jak „okazja” (opportunity), „zamiast” (instead), „rozważyć” (consider) pojawiają się w jego odpowiedziach znacznie częściej.

2. Siła słów: Co ciekawe, gdy ludzie w swoich reinterpretacjach używali słów charakterystycznych dla GPT-4, ich praca również była oceniana jako lepsza. Sugeruje to, że nie chodzi o sam fakt bycia maszyną, ale o to, że pewien styl językowy – bardziej analityczny, perspektywiczny i złożony – jest po prostu bardziej skuteczny w tej konkretnej formie wsparcia.

Co to dla nas oznacza? Przyszłość wsparcia psychologicznego

Wyniki tych badań są rewolucyjne i niosą ze sobą ogromne implikacje.

• AI jako narzędzie dla ludzi: Modele językowe mogą stać się potężnym narzędziem do poprawy naszych własnych umiejętności. Mogą sugerować lepsze sformułowania, podpowiadać nowe perspektywy i działać jak osobisty „trener” regulacji emocji.

• Nowe formy terapii: Otwiera to drogę do tworzenia dostępnych, skalowalnych i skutecznych form interwencji psychologicznych, które mogą dotrzeć do milionów ludzi pozbawionych obecnie opieki.

• Człowiek wciąż niezastąpiony? Badania te nie oznaczają, że terapeuci staną się zbędni. Skupiają się na jednej, bardzo specyficznej umiejętności. Złożoność relacji terapeutycznej, długoterminowa praca czy rozumienie niuansów życiowego kontekstu to wciąż domena człowieka. Jednak pokazują, że w pewnych, dobrze zdefiniowanych zadaniach, AI może być nie tylko partnerem, ale i mistrzem.

Żyjemy w czasach, gdy granice między ludzką a sztuczną inteligencją zacierają się w fascynujący sposób. Być może przyszłość zdrowia psychicznego nie leży w wyborze „człowiek czy maszyna”, ale w mądrej i etycznej współpracy obu.

Pomysł na doktorat

Tytuł projektu doktorskiego: Synergia czy substytucja? Analiza efektywności hybrydowych interwencji terapeutycznych łączących wsparcie ludzkie i AI w długoterminowej regulacji emocji.

Uzasadnienie i cele:
Przedstawione badania dowodzą przewagi AI w zadaniach krótkoterminowych. Kluczowym, niezbadanym pytaniem jest, jak ta relacja wygląda w dłuższej perspektywie i czy połączenie sił człowieka i maszyny może dać efekt synergii, przewyższający każdą z tych form wsparcia osobno.

Główne cele badawcze:

1. Projekt i wdrożenie interwencji hybrydowej: Stworzenie protokołu interwencji, w której uczestnicy najpierw pracują z AI nad generowaniem i ćwiczeniem umiejętności reinterpretacji, a następnie omawiają te doświadczenia i ich zastosowanie w życiu z ludzkim terapeutą/coachem.

2. Badanie longitudinalne: Przeprowadzenie badania trwającego kilka miesięcy, w którym porównane zostaną trzy grupy: (1) otrzymująca tylko wsparcie ludzkie, (2) otrzymująca tylko wsparcie AI, (3) otrzymująca interwencję hybrydową.

3. Pomiar transferu umiejętności: Ocena, w jakim stopniu umiejętności nabyte w interakcji z AI są generalizowane i stosowane przez uczestników w codziennym życiu, oraz czy obecność ludzkiego terapeuty wzmacnia ten transfer.

4. Analiza jakościowa: Przeprowadzenie wywiadów z uczestnikami w celu zrozumienia ich subiektywnych doświadczeń, postrzegania relacji z AI i człowiekiem oraz synergii między nimi.

Projekt ten miałby ogromne znaczenie praktyczne, dostarczając dowodów na temat optymalnego projektowania przyszłych, skalowalnych i skutecznych systemów wsparcia zdrowia psychicznego.