Filozoficzne fundamenty eklezjologii komunii w świetle Konstytucji Lumen Gentium

Zmagasz się z doktoratem lub publikacją naukową? Potrzebujesz wsparcia w przeprowadzeniu badań, analizie danych lub napisaniu raportu? Przekształć swój ambitny pomysł w rzetelną pracę naukową z naszą pomocą. Skontaktuj się z nami i przyspiesz swoją karierę akademicką

1. Wprowadzenie: Teza Eklezjologiczna i Jej Filozoficzne Wyzwania

Niniejszy raport ma na celu przeprowadzenie dogłębnej analizy filozoficznych podstaw tezy eklezjologicznej, która postuluje, że Kościół, rozumiany w świetle soborowej konstytucji Lumen gentium jako „sakrament jedności”, jest nie tylko instytucją, ale przede wszystkim dynamiczną, relacyjną rzeczywistością, w której Osoby Trójcy Świętej udzielają się światu. Taka perspektywa wymaga przejścia od myślenia o Kościele w kategoriach czysto instytucjonalnych i prawnych, charakterystycznych dla eklezjologii socjetarnej, do myślenia w kategoriach dynamicznie relacyjnych i personalnych, właściwych dla eklezjologii komunii.

Tradycyjna eklezjologia socjetarna koncentrowała się na Kościele jako widzialnej, zorganizowanej społeczności, podkreślając jego struktury prawne, hierarchię i obiektywne znamiona.1 W tym ujęciu Kościół często był postrzegany jako „societas perfecta” – doskonałe społeczeństwo, którego istota była obiektywnie poznawalna i stała. Natomiast eklezjologia komunii, na którą wskazuje analizowana teza, akcentuje Kościół jako misterium wspólnoty (koinonia), zakorzenionej w Trójcy Świętej i realizującej się w dynamicznych relacjach między wiernymi oraz między wiernymi a Bogiem.3

Konstytucja Lumen gentium (LG), uroczyście promulgowana 21 listopada 1964 roku 8, jest centralnym dokumentem Soboru Watykańskiego II, który zapoczątkował znaczącą odnowę eklezjologiczną.1 Dokument ten dążył do przedstawienia „kompleksowego i dynamicznego portretu Kościoła”.11 LG rozpoczyna się od określenia Chrystusa jako „Światłości Narodów” (Lumen Gentium) i głowy Kościoła, który jest Jego Ciałem.11 Kluczowe dla omawianej tezy jest stwierdzenie z LG 1, że Kościół jest „w Chrystusie jak sakrament, czyli znak i narzędzie wewnętrznego zjednoczenia z Bogiem i jedności całego rodzaju ludzkiego”.4 To sakramentalne rozumienie Kościoła jest fundamentalne dla eklezjologii komunii. Sobór dążył do aggiornamento, czyli „odświeżenia myślenia i praktyk”, aby uczynić wiarę bardziej aktualną dla współczesnego świata i promować jedność chrześcijan.13 Przed Soborem dominowała wizja hierarchiczna i klerykalna, postrzegająca Kościół jako piramidalną strukturę z papieżem na szczycie. LG przesunęło ten punkt ciężkości na Kościół jako Lud Boży, wspólnotę, w której każdy członek odgrywa istotną rolę, nie umniejszając jednak znaczenia hierarchii, lecz umieszczając ją w szerszej perspektywie komunii.14

Jednym z najbardziej znaczących przejawów tego przesunięcia jest zmiana sformułowania w LG 8 z „Kościół Chrystusowy jest (est) Kościołem Katolickim” na „Kościół Chrystusowy subsystuje w (subsistit in) Kościele Katolickim”.15 Ta modyfikacja, będąca przedmiotem intensywnych debat, nie jest jedynie kwestią semantyczną, lecz ma głębokie implikacje metafizyczne. Podczas gdy niektórzy interpretują subsistit in jako potwierdzenie pełnej tożsamości i wyłączności 17, inni, jak kardynał Avery Dulles, widzą w nim celowe otwarcie na „rzeczywistość eklezjalną innych wspólnot chrześcijańskich” i uznanie „elementów uświęcenia i prawdy” poza widzialnymi strukturami Kościoła katolickiego.15 To świadome odejście od sztywnego „jest” na rzecz bardziej niuansowego „subsystuje w” wskazuje na próbę zrównoważenia aspektów instytucjonalnych z szerszym, bardziej relacyjnym rozumieniem obecności Kościoła w świecie. Filozoficznie, zmiana ta sygnalizuje ruch od statycznej, substancjalistycznej definicji bytu Kościoła w kierunku bardziej dynamicznego i obejmującego rozumienia jego obecności, nawet przy zachowaniu unikalnej pełni Kościoła katolickiego.

Celem niniejszego raportu jest dekonstrukcja filozoficznych podstaw analizowanej tezy, identyfikacja jej założeń metafizycznych, antropologicznych i epistemologicznych, ocena spójności z tradycyjnym językiem dogmatycznym oraz wskazanie kluczowych rozmówców filozoficznych, którzy mogą pogłębić refleksję. Raport ma służyć jako strukturalne wsparcie dla rozdziału metodologicznego pracy, świadomie umiejscawiając teologię w określonym kontekście filozoficznym.

2. Filozoficzne Fundamenty Eklezjologicznej Tezy

2.1. Metafizyka Kościoła: Od Substancji do Ontologii Relacji

Analiza założeń dotyczących „bytu” Kościoła wymaga rozważenia dziedzictwa metafizyki substancji, wywodzącej się od Arystotelesa i Tomasza z Akwinu, oraz dynamiki ontologii relacji, rozwijanej w ramach fenomenologii i personalizmu dialogicznego.

W tradycji arystotelesowsko-tomistycznej, substancja jest bytem, który istnieje sam w sobie, stanowiąc podmiot (substratum) dla właściwości, czyli akcydensów.18 Jest to byt w sensie pierwotnym, podstawa dla innych kategorii bytu, takich jak jakość, ilość czy relacja.19 Poznanie bytu polega na uchwyceniu jego „istoty” lub „cości”, a nie jedynie jego przypadłości.19 W eklezjologii socjetarnej, Kościół mógłby być postrzegany przede wszystkim jako stabilna, obiektywna „rzecz” lub „instytucja” posiadająca określone właściwości i strukturę.1 W tym ujęciu, relacje w Kościele byłyby traktowane jako akcydensy, dodane do jego substancjalnego bytu.

Teza o Kościele jako „sakramencie jedności” 4 postuluje jednak przejście do dynamicznej ontologii relacji, która podkreśla, że byt jest konstytuowany przez swoje relacje, a nie istnieje niezależnie od nich. Fenomenologia, badając subiektywne, świadome doświadczenie, koncentruje się na intencjonalności (doświadczenie jest zawsze o czymś) i na tym, jak obiektywność jest możliwa w subiektywnym doświadczeniu.20 Merleau-Ponty’s koncepcja „ciała” (flesh) na przykład, podkreśla wzajemne przenikanie się podmiotu i przedmiotu w percepcji, ujawniając wymiar transpersonalny.21 Personalizm dialogiczny idzie dalej, twierdząc, że „istnienie osoby wskazuje na inną osobę” i że „osoba jest kimś w relacji do innej osoby”.22 Joseph Ratzinger, kluczowy myśliciel w tym obszarze, rozwija koncepcję „personalizmu relacyjnego”, gdzie osoba jest „relacyjną subsystencją”, a Osoby w Bogu są „relacjami subsystującymi” (Hypostases), nie na poziomie substancji, ale na poziomie relacji.22

Kluczowym dla ontologii relacji w teologii jest rozumienie Trójcy Świętej. Osoby Boskie (Ojciec, Syn, Duch Święty) nie są substancjami w sensie Arystotelesowskim, ale „relacjami subsystującymi” (relationes subsistentes) – ich bytowość jest konstytuowana przez wzajemne odniesienia.22 Kościół, będąc „ludem zjednoczonym jednością Ojca, Syna i Ducha Świętego” 12, odzwierciedla tę wewnętrzną relacyjność Trójcy.4 Joseph Ratzinger, rozwijając „ontologię relacyjną” zakorzenioną w Trójcy Świętej 24, podkreśla, że komunia w Kościele opiera się na komunii z Bogiem w Trójcy Świętej.6 W jego ujęciu, communio jest „udziałem w wewnętrznej wymianie miłości w samej Trójcy”.4 To oznacza, że Kościół jest komunią, a nie tylko ją posiada. Jest to głęboka zmiana metafizyczna, gdzie fundamentalne „bycie” Kościoła jest relacyjne, a nie przede wszystkim substancjalne.

Co więcej, Lumen gentium posługuje się analogią unii hipostatycznej Chrystusa (Jego boska i ludzka natura tworzące jedną złożoną rzeczywistość) do wyjaśnienia natury Kościoła.9 Kościół jest „jedną złożoną rzeczywistością, która łączy element boski i ludzki”.9 Ta analogia stanowi kluczowy most filozoficzno-teologiczny. Jeśli osoba Chrystusa nie jest redukowalna ani do natury boskiej, ani ludzkiej, ale jest unikalną unią hipostatyczną obu, to Kościół, jako Jego Ciało 11, może być rozumiany jako posiadający rzeczywistość, która jest zarówno instytucjonalna i widzialna, jak i mistyczna i relacyjna, bez wzajemnego negowania się. Takie podejście zapobiega rozpuszczeniu nacisku na relacyjność w czystym subiektywizmie, a z drugiej strony, zapobiega stłumieniu dynamicznego, duchowego życia przez nacisk na instytucjonalność. Oferuje to sposób na pojmowanie „bytu” Kościoła jako z natury złożonego i wielowarstwowego, gdzie aspekt relacyjny nie jest jedynie dodatkiem do statycznej substancji, ale integralną częścią jego samego sposobu istnienia.

Tabela 1: Porównanie Filozoficznych Założeń Eklezjologii Socjetarnej i Komunii

2.2. Antropologia Eklezjalna: Osoba jako Byt-w-Relacji

Koncepcja osoby ludzkiej leżąca u podstaw eklezjologii komunii znacząco odbiega od tradycyjnego rozumienia autonomicznej jednostki, przesuwając akcent na „bycie-w-relacji”. W tym nowym ujęciu, osoba nie jest postrzegana jako izolowany byt, lecz jako istota, której tożsamość i rozwój są nierozerwalnie związane z interakcjami z innymi.

Personalizm, jako nurt filozoficzny, podkreśla, że godność, zaangażowanie i relacje między osobami są zawsze punktem wyjścia do zrozumienia człowieka.23 Ludzie są z natury „istotami relacyjnymi”, które potrzebują bliskiej interakcji z innymi, aby rozwijać swój potencjał i prosperować.23 Całe życie człowieka jest naznaczone relacjami, a tożsamość i osobowość kształtują się właśnie w ich ramach.26 Myśliciele tacy jak Gabriel Marcel i Nikolaj Berdyaev, kluczowi dla personalizmu dialogicznego, argumentują, że osobowość „zakłada istnienie innej istoty ludzkiej” i że „człowiek izolowany i samotny jest niekompletny”.26 Wyraża to hasło „Amo, ergo sum” (Kocham, więc jestem), podkreślające, że istnienie człowieka jest nierozerwalnie związane z relacją do drugiego.26

Ta relacyjna antropologia ma głębokie korzenie w teologicznym rozumieniu Trójcy Świętej. Pojęcie „osoby” (hypostasis) rozwinęło się w kontekście debat trynitarnych wczesnego Kościoła, gdzie Osoby Boskie są rozumiane jako unikalne relacje w tej samej substancji.27 Człowiek, stworzony na obraz i podobieństwo Boga, jest zatem z natury stworzony do bycia w relacji z innymi, co jest odzwierciedleniem wewnętrznej wymiany miłości w Trójcy.27 Jan Paweł II, w Gaudium et Spes 24, sformułował „Prawo Daru”, stwierdzając, że „człowiek… nie może w pełni odnaleźć siebie inaczej, jak tylko poprzez szczery dar z siebie”.27 To pokazuje, że przejście od „autonomicznej jednostki” do „bytu-w-relacji” w antropologii nie jest jedynie obserwacją socjologiczną, ale teologiczną koniecznością zakorzenioną w imago Dei i trynitarnej naturze Boga. Ludzka osobowość, rozumiana jako relacyjna, odzwierciedla relacyjność Osób Boskich.

Dla Kościoła, rozumianego jako Lud Boży 3, ta relacyjna antropologia oznacza, że wspólnota jest miejscem, gdzie tożsamość każdego członka jest kształtowana przez wzajemne powiązania i uczestnictwo. Wszyscy ochrzczeni, niezależnie od roli (duchowni, świeccy, zakonnicy), są aktywną częścią misji Kościoła i dzielą tę samą godność chrzcielną oraz mandat misyjny.14 To podejście podkreśla, że Kościół jest „komunią, w której każdy, od papieża po najskromniejszego świeckiego, dzieli tę samą godność chrzcielną i mandat misyjny”.14 Wszyscy chrześcijanie są powołani do powszechnej świętości.8

Koncepcja koinonia (wspólnota, uczestnictwo) jest centralna dla eklezjologii komunii, oznaczając „udział w krwi Chrystusa” i „udział w ciele Chrystusa” (1 Kor 10:16-17), co buduje „intymną komunię wszystkich wiernych w Ciele Chrystusa, którym jest Kościół”.4 Członkostwo w Kościele jest rozumiane jako „zobowiązanie do miłości” 36, a Kościół jest postrzegany jako „rodzina”.36 Ta relacyjna antropologia implikuje partycypacyjne i współkonstytutywne rozumienie tożsamości, gdzie „Ja” nie jest wcześniejsze od „Ty”, ale jest formowane w i poprzez spotkanie z Innym. Martin Buber w swojej dialektyce Ja-Ty argumentuje, że „Ja” rozwija się jako cała osoba „poprzez spotkanie z Innym”, a Inny staje się „częścią mojej własnej tożsamości”.37 Emmanuel Levinas w swojej etyce inności podkreśla „absolutną inność” Innego i jego „etyczny priorytet” nad Ja, gdzie spotkanie „inicjuje odpowiedzialność etyczną”.39 To oznacza, że tożsamość nie jest pre-daną, autonomiczną jednostką, która następnie wchodzi w relacje, ale raczej jej samo bycie jest kształtowane przez dynamiczny proces relacyjny. W konsekwencji, członkowie Kościoła nie są tylko jednostkami wstępującymi do instytucji, ale osobami, których tożsamość chrześcijańska jest współkonstytuowana w koinonia.

2.3. Epistemologia Kościoła: Poznanie przez Uczestnictwo

Rozumienie poznania rzeczywistości Kościoła w eklezjologii komunii znacząco różni się od tradycyjnego, obiektywnego wglądu w jego „istotę”, przesuwając się w kierunku partycypacji w jego życiu i misterium.

Tradycyjna epistemologia, zwłaszcza w kontekście scholastyki, często dążyła do obiektywnego poznania „istoty” rzeczy poprzez rozum, definicje i dedukcję, oddzielając podmiot poznający od przedmiotu poznania.19 W tym ujęciu, poznanie Kościoła mogłoby polegać na badaniu jego struktury, praw i doktryn jako obiektywnych faktów. Eklezjologia komunii, z jej fenomenologicznymi i personalistycznymi korzeniami, sugeruje jednak, że poznanie Kościoła nie jest jedynie zewnętrznym oglądem, ale głębokim, wewnętrznym uczestnictwem.

Fenomenologia religii bada „subiektywne doświadczenie jednostek i grup w kontekście religijnym”, koncentrując się na „procesach nadawania znaczenia” i na tym, jak zjawiska religijne „jawią się” podmiotowi.31 Joseph Ratzinger mówi o „sakramentalnym widzeniu”, które „widzi prawo i łaskę, słowo i czyn, przesłanie i znak, osobę i jej wypowiedź w jednej kompleksowej jedności misterium”.4 To podejście odchodzi od legalistycznego postrzegania objawienia jako zbioru boskich dekretów na rzecz jego sakramentalnego ujęcia.

Kluczową rolę odgrywa tu koncepcja „wiedzy partycypacyjnej”, która jest zdobywana „poprzez identyfikację z innym lub ze swoją wspólnotą”.29 W tym ujęciu, znaczenie jest „ustanawiane poprzez uczestnictwo ludzkiego umysłu w świecie”, nie jest ani wyłącznie obiektywne, ani subiektywne.30 Nawet Tomasz z Akwinu, wbrew pozorom, uznawał rodzaj poznania partycypacyjnego, gdzie „poznanie prawdy jest ostatecznie udziałem w Bogu”.29 Szkolne ćwiczenie może być „jak sakrament”, gdy jest wykonywane z motywem „udziału w życiu Boga, który jest Prawdą”.29 To oznacza, że poznanie Kościoła nie jest jak badanie obiektu z zewnątrz, ale raczej jak zanurzenie się w żywą rzeczywistość, gdzie wiedza jest zdobywana poprzez akt uczestnictwa.

Rola doświadczenia, wiary i wspólnoty w poznaniu eklezjalnym jest fundamentalna. Poznanie Kościoła nie jest jedynie aktem intelektualnym, ale obejmuje całą egzystencję. Wiara jest „fundamentalną decyzją, która dotyka wszystkich sfer naszego istnienia” i „przesunięciem bytu”.32 Ratzinger podkreśla, że chrześcijańska wiara jest „aktem historycznym i wspólnotowym”.32 Wspólnota jest miejscem, gdzie „jednostki ochrzczone mają komunię z Jezusem Chrystusem, są również zbliżane do siebie, a komunia Kościoła jest budowana”.6 Liturgia, w ujęciu Ratzingera, „pogłębia naszą ontologiczną współzależność”.24 „Dynamiczne zaangażowanie tradycji religijnych” (Orsi) polega na „konstelacjach praktyk, wartości i wierzeń, dziedziczonych i improwizowanych, w ciągłych wymianach między pokoleniami i w zaangażowaniu w zmieniające się konteksty społeczne, kulturowe i intelektualne”.42

Przejście do epistemologii partycypacyjnej oznacza odejście od czysto propozycjonalnego lub konceptualnego rozumienia prawdy o Kościele na rzecz takiego, które podkreśla doświadczenie życiowe, spotkanie sakramentalne i transformacyjne zaangażowanie. Poznanie Kościoła nie jest jedynie intelektualnym przyzwoleniem na doktryny, ale ucieleśnionym poznaniem poprzez aktywne uczestnictwo w jego życiu. Jednak ta partycypacyjna epistemologia, choć wzbogacająca, wprowadza nieodłączne napięcie z tradycyjnymi obiektywnymi roszczeniami do prawdy. Fragmenty wskazują na wyzwania w fenomenologii religii, gdzie „emocjonalna głębia doświadczeń religijnych może komplikować dążenie do obiektywności”.41 Ponadto, istnieje „luka” między normatywnymi naukami a „ideami i doświadczeniami życiowymi ludzi”, a „powolne i stopniowe (i sporne) przejście od nowoczesności do postmodernizmu wprowadziło coraz głębsze wymiary wątpienia”.42 To sugeruje, że choć partycypacja oferuje bogatsze poznanie, implikuje również mniej „obiektywne” lub „definitywne” ujęcie w tradycyjnym sensie, wymagając od Kościoła przyjęcia bardziej pokornego, ciągłego procesu poznania, który integruje subiektywne doświadczenie i uznaje nieodłączne niepewności.

3. Spójność Eklezjologii Komunii: Relacja a Struktura Instytucjonalna

Teza o Kościele jako dynamicznej, relacyjnej rzeczywistości, choć głęboko zakorzeniona w soborowej wizji, musi zmierzyć się z pytaniem o spójność z tradycyjnymi, bardziej „socjetarnymi” elementami, takimi jak sukcesja apostolska, struktura hierarchiczna i prawo kanoniczne. Potencjalne napięcie między językiem personalistycznym/komunijnym a tradycyjnym językiem dogmatycznym jest kluczowym wyzwaniem.

Krytycy „nowej eklezjologii” Soboru Watykańskiego II zarzucają, że dokumenty soborowe, w tym Lumen gentium, „zaprzeczyły tradycyjnej doktrynie Kościoła w wielu punktach”, np. poprzez „rozszerzenie obecności 'Kościoła Chrystusowego’ poza widzialne granice 'Kościoła Katolickiego'”.1 Niektórzy interpretują „subsistit in” jako dowód nieciągłości 1, podczas gdy inni, jak ci, którzy podkreślają „pełną tożsamość”, widzą w nim potwierdzenie, że Kościół Chrystusowy „pozostaje na zawsze, wyłącznie i niezmiennie katolicki”.17

Jednakże, koncepcja communio jest przedstawiana przez Sobór Watykański II (i jego interpretatorów, takich jak Joseph Ratzinger) nie jako antyteza hierarchii i struktury instytucjonalnej, ale jako zasada fundamentalna, która nadaje im nowe ramy i znaczenie. Hierarchia jest rozumiana jako służba komunii, a sukcesja apostolska jako środek zapewniający apostolskość komunii. Lumen gentium nie umniejsza znaczenia hierarchii, lecz „umiejscawia ją w szerszej perspektywie: Kościół jest komunią, w której każdy… dzieli tę samą godność chrzcielną i mandat misyjny”.14 Początkowy punkt LG 1 umieszcza „braterską wspólnotę Ludu Bożego, wokół Chrystusa reprezentowanego przez kolegium biskupów z papieżem na czele”.5

Dokument z Rawenny, „Eklezjologiczne i Kanoniczne Konsekwencje Sakramentalnej Natury Kościoła: Komunia Eklezjalna, Koncyliarność i Władza”, wyraźnie stwierdza, że „Komunia jest ramą, w której sprawowana jest wszelka władza eklezjalna. Komunia jest kryterium jej sprawowania”.43 Podkreśla również, że Kościół lokalny jest „synodalny” lub „koncyliarny” w swojej strukturze, co oznacza aktywne uczestnictwo świeckich, duchownych i zakonników w posłuszeństwie biskupowi, który służy komunii lokalnego Kościoła.43 Ratzinger podkreśla, że communio jest „unifikującą hermeneutyką”, która „integruje nie tylko jeden aspekt życia eklezjalnego, taki jak kult, władza hierarchiczna czy głoszenie słowa, ale wszystkie te aspekty w spójną całość”.44

Historyczne napięcie między wymiarem „instytucjonalnym” a „charyzmatycznym” 45 jest również adresowane przez eklezjologię komunii poprzez podkreślenie wzajemnej zależności i współkonstytucji tych wymiarów, a nie ich opozycji. Duch Święty (wymiar charyzmatyczny) działa poprzez sakramenty i posługi (wymiar instytucjonalny), aby budować communio. Apostolska sukcesja, rozumiana jako ciągła linia biskupów sięgająca apostołów, jest gwarantem „apostolskiej wiary” i „autentycznego nauczania”, a także środkiem przekazywania „łaski” poprzez włożenie rąk.47 W eklezjologii komunii, struktury instytucjonalne (hierarchia, sakramenty, sukcesja apostolska) nie są celami samymi w sobie, lecz kanałami i gwarantami działania Ducha (charyzmatów) w budowaniu communio. Dynamika Kościoła 11 jest zatem postrzegana jako płynąca przez i podtrzymywana przez jego ustrukturyzowaną rzeczywistość, a nie będąca w opozycji do niej. Przykładem jest tu postać Jana Wesleya, który skutecznie utrzymywał te dwa wymiary w napięciu, prowadząc Kościół przez duchowe przebudzenie.46

Propozycje integracji i harmonizacji tych wymiarów opierają się na sakramentalnym rozumieniu hierarchii i służby w komunii. Władza w Kościele nie jest postrzegana jako dominacja, lecz jako służba, która umożliwia i wspiera relacyjność wspólnoty. Biskupi, prezbiterzy i diakoni są szafarzami, którzy służą Ludowi Bożemu.35 Ich posługa ma na celu budowanie komunii, a nie jej ograniczanie.

4. Kluczowi Rozmówcy Filozoficzni dla Pogłębienia Refleksji

Aby wzmocnić filozoficzną głębię eklezjologii komunii, warto uczynić świadomymi partnerami w refleksji następujących filozofów, których myśl koresponduje z postulowanym przejściem od eklezjologii socjetarnej do eklezjologii komunii:

• Martin Buber (1878–1965): Jego koncepcja dialogu Ja-Ty jest fundamentalna dla rozumienia relacyjności. Buber argumentuje, że ludzkie życie znajduje sens w relacjach, a wszystkie relacje prowadzą ostatecznie do Boga, „Wiecznego Ty”.49 W spotkaniu Ja-Ty, ludzie odnoszą się do siebie jako autentyczne byty, bez osądzania czy uprzedmiotawiania.38 „Ja” rozwija się jako cała osoba poprzez spotkanie z Innym, w dynamicznej partycypacji i wzajemnym wpływie.37 W kontekście eklezjalnym, oznacza to, że autentyczne relacje w Kościele są odzwierciedleniem relacji z Bogiem, a Kościół jest miejscem, gdzie realizują się „święte, Boże relacje Ja-Ty”.49
• Emmanuel Levinas (1906–1995): Jego etyka inności i odpowiedzialności za Innego stanowi radykalny fundament eklezjalnej relacyjności. Levinas krytykuje „totalizującą dynamikę” filozofii zachodniej, która redukuje Innego do kategorii Ja.39 Dla Levinasa, Inny jest „radykalną odmiennością” (alterity), która przekracza wszelkie próby pełnego zrozumienia i uprzedmiotowienia.39 Spotkanie z „Twarzą” Innego inicjuje etyczną odpowiedzialność, która jest „pierwszą filozofią”.40 W eklezjologii komunii, myśl Levinasa pomaga zrozumieć, jak Kościół może przyjmować i szanować pluralizm i różnorodność, unikając asymilacji inności, a jednocześnie budując jedność opartą na etycznym dialogu i odpowiedzialności.50
• Jean-Luc Marion (ur. 1946): Jego fenomenologia daru i objawienia ma istotne implikacje dla sakramentalnego charakteru Kościoła jako „danej” rzeczywistości. Marion rozwija „fenomenologię daności”, gdzie zjawiska „dają się” podmiotowi poznającemu, a nie są przez niego konstytuowane.52 Im bardziej zjawisko jest „zredukowane fenomenologicznie”, tym bardziej jest „dane”.52 Objawienie Chrystusa jest dla Mariona „fenomenologicznie niemożliwą niemożliwością”, co podkreśla jego radykalną odmienność i to, że jest ono darem, który przekracza wszelkie ludzkie kategorie.53 W kontekście Kościoła, myśl Mariona pozwala głębiej zrozumieć, że Kościół jako sakrament jest rzeczywistością, która jest nam „dana” przez Boga, a nasze poznanie i uczestnictwo w nim jest odpowiedzią na ten dar, a nie wytworem naszej subiektywności.
• Robert Spaemann (1927–2018): Jego filozofia osoby i wspólnoty stanowi istotną obronę godności osoby w kontekście relacyjnym. Spaemann broni pojęcia osoby przed redukcjonistycznymi ujęciami, podkreślając, że „osoba, czyli 'ktoś’, nie zależy od 'czegoś’, co tam jest”.54 Każda istota ludzka jest osobą, a jej istnienie jest nierozerwalnie związane z byciem częścią „ludzkiej rodziny, wspólnoty osób”.54 Myśl Spaemanna pomaga ugruntować antropologiczne założenia eklezjologii komunii, podkreślając, że relacyjność nie umniejsza godności ani unikalności osoby, lecz jest dla niej konstytutywna.

Tabela 2: Kluczowi Filozoficzni Interlokutorzy i Ich Wkład w Eklezjologię Komunii

Inni istotni myśliciele:

• Joseph Ratzinger (Benedykt XVI): Jest kluczowym teologicznym interlokutorem, który już w swojej pracy łączył wglądy tomistyczne z głęboką ontologią relacyjną i trynitarną.6 Jego rozwój eklezjologii komunii 4 stanowi bezpośredni teologiczny precedens dla tezy, pokazując, jak „sakrament jedności” może być rozumiany w sposób integrujący hierarchię i charyzmaty w ramach trynitarnej struktury, jednocześnie zachowując epistemologiczną powagę. Ratzinger, jako „epistemologicznie umiarkowany franciszkanin”, był podejrzliwy wobec narracji o triumfie rozumu nad objawieniem, preferując interpretację teologii przez historię i nieokreśloność przyszłości.57 Jego rola w założeniu czasopisma Communio 58 podkreśla jego zaangażowanie w rozwój tej perspektywy.
• Henri de Lubac (1896–1991): Jego teologia, zwłaszcza koncepcja „ontologii sakramentalnej”, jest istotna dla zrozumienia Kościoła jako miejsca spotkania świata Bożego i ludzkiego.59 De Lubac, podobnie jak Ratzinger, dążył do odnowy teologii poprzez powrót do Ojców Kościoła (ressourcement), co miało wpływ na soborowe rozumienie Kościoła.
• Hans Urs von Balthasar (1905–1988): Jego monumentalne dzieło, zwłaszcza „Theo-Logic”, bada relację chrystologii do rzeczywistości (ontologii).60 Balthasar podkreśla, że poznanie teologiczne rozwija się w osobistej relacji z Bogiem, mediowanej przez formę objawienia Jezusa.60 Jego estetyka teologiczna i skupienie na „formie objawienia” są kluczowe dla uchwycenia piękna i integralności Kościoła jako sakramentu.
• Karl Rahner (1904–1984): Choć Ratzinger i Rahner mieli później różnice w interpretacji Soboru, ich początkowa współpraca i wspólne niezadowolenie z neoscholastyki 58 pokazują wspólny impuls do pogłębienia eklezjologii. Rahnerowski nacisk na „anonimowych chrześcijan” i Kościół jako „sakrament fundamentalny” również wpisuje się w szersze rozumienie obecności Kościoła.
• Søren Kierkegaard (1813–1855): Jego pisma o wierze, życiu religijnym i „komunijnych dyskursach” podkreślają osobisty, duchowy wymiar uczestnictwa w życiu Kościoła.61 Koncepcja cnoty jako „ciągłości duszy z sercem Boga” 61 rezonuje z partycypacyjną epistemologią.

5. Pytanie Krytyczne: Wyzwania dla Eklezjologii Komunii

Najtrudniejsze pytanie filozoficzne, które sceptyczny recenzent mógłby zadać eklezjologii komunii, dotyczy jej zdolności do utrzymania obiektywnej, uniwersalnej i stabilnej tożsamości oraz autorytetu instytucjonalnego w obliczu silnego nacisku na dynamiczne, relacyjne i partycypacyjne aspekty. To wyzwanie manifestuje się jako ryzyko subiektywizmu lub utraty obiektywnego wymiaru instytucjonalnego.

Jeśli Kościół jest przede wszystkim dynamiczną, relacyjną rzeczywistością, w której Osoby Trójcy Świętej udzielają się światu, i jeśli poznanie Kościoła odbywa się głównie poprzez partycypację i doświadczenie, pojawia się pytanie: jak Kościół może zachować swoją roszczeniową prawdę i jedność w obliczu różnorodności doświadczeń i interpretacji? Fenomenologia religii, choć cenna dla zrozumienia przeżywanego doświadczenia, sama boryka się z problemem obiektywności, ponieważ „emocjonalna głębia doświadczeń religijnych może komplikować dążenie do obiektywności”.41 Istnieje również „luka” między normatywnymi naukami a „ideami i doświadczeniami życiowymi ludzi” 42, co wprowadza „coraz głębsze wymiary wątpienia”.42 Jeśli wiedza jest przede wszystkim partycypacyjna i relacyjna, jak Kościół utrzymuje swoją singularną, obiektywną prawdę, zwłaszcza w obliczu różnorodnych interpretacji lub „dissentu”?50 Jak unika stania się jedynie zbiorem subiektywnych doświadczeń lub „wspólnotą” bez jasnej, bosko ustanowionej formy i autorytetu?

Szczególnie problematyczne jest pogodzenie eklezjologii komunii, która podkreśla rozszerzenie elementów eklezjalnych poza widzialne granice Kościoła katolickiego (koncepcja „subsistit in” 15), z tradycyjnym rozumieniem Kościoła jako unikalnego i wyłącznego środka zbawienia oraz obiektywnego gwaranta prawdy poprzez jego strukturę hierarchiczną i sukcesję apostolską.1 Konserwatywna krytyka „nowej eklezjologii” zarzuca, że ta rozszerzona wizja Kościoła „zaprzeczyła tradycyjnej doktrynie Kościoła w wielu punktach” i „rozszerzyła obecność 'Kościoła Chrystusowego’ poza widzialne granice 'Kościoła Katolickiego'”, prowadząc do „heretyckiej koncepcji 'częściowej komunii'”.1 Jeśli Kościół jest przede wszystkim dynamiczną, relacyjną komunią, która rozciąga się poza ścisłe granice instytucjonalne, jak jednocześnie podtrzymuje swoje historyczne, dogmatyczne roszczenia bycia jednym, świętym, katolickim i apostolskim Kościołem?11 To pytanie dotyka samej tożsamości i zbawczej wyjątkowości Kościoła katolickiego w pluralistycznym świecie.

6. Wnioski i Rekomendacje Metodologiczne

Analiza filozoficznych fundamentów eklezjologicznej tezy ujawnia głębokie przesunięcie paradygmatu w rozumieniu Kościoła, od statycznego ujęcia instytucjonalnego do dynamicznej, relacyjnej rzeczywistości zakorzenionej w Trójcy Świętej. To przesunięcie pociąga za sobą konsekwencje na poziomie metafizyki (od substancji do ontologii relacji), antropologii (od autonomicznej jednostki do bytu-w-relacji) i epistemologii (od obiektywnego wglądu do poznania przez uczestnictwo).

Kluczowe spostrzeżenia z analizy to:

1. Trynitarna Ontologia Relacyjna: Kościół, jako „sakrament jedności”, jest odzwierciedleniem wewnętrznej relacyjności Trójcy Świętej, gdzie Osoby Boskie są „relacjami subsystującymi”. Oznacza to, że byt Kościoła jest fundamentalnie relacyjny, a nie jedynie substancjalny, a analogia unii hipostatycznej Chrystusa pomaga pogodzić jego wymiar boski i ludzki, mistyczny i instytucjonalny.
2. Antropologia Relacyjna jako Teologiczna Konieczność: Rozumienie osoby ludzkiej jako „bytu-w-relacji”, ukształtowanego w spotkaniu z Innym i zdolnego do wzajemnego daru z siebie (imago Dei), stanowi teologiczne uzasadnienie dla Kościoła jako Ludu Bożego, wspólnoty, w której tożsamość każdego członka jest współkonstytuowana przez wzajemne powiązania i uczestnictwo.
3. Poznanie przez Uczestnictwo: Poznanie Kościoła nie jest jedynie aktem intelektualnym, ale ucieleśnionym, transformacyjnym zaangażowaniem w jego życie, zwłaszcza poprzez sakramenty i wspólnotę. Jest to forma „wiedzy partycypacyjnej”, która wykracza poza dychotomię podmiot-przedmiot.
4. Spójność Hierarchii i Komunii: Eklezjologia komunii nie neguje hierarchii i sukcesji apostolskiej, lecz umieszcza je w ramach służby komunii, która staje się kryterium dla sprawowania władzy. Napięcie między wymiarem instytucjonalnym a charyzmatycznym jest rozwiązywane poprzez podkreślenie ich wzajemnej zależności i współkonstytucji.

Rekomendacje Metodologiczne:

Aby dalej rozwijać tezę i świadomie umiejscowić teologię w określonym kontekście filozoficznym, zaleca się:

• Pogłębienie dialogu z filozofami: Świadome włączenie myśli Martina Bubera (Ja-Ty), Emmanuela Levinasa (etyka inności), Jean-Luca Mariona (fenomenologia daru) i Roberta Spaemanna (filozofia osoby) pozwoli na precyzyjne sformułowanie metafizycznych, antropologicznych i epistemologicznych założeń eklezjologii komunii. Ich koncepcje oferują narzędzia do analizy relacyjności, inności, daności i godności osoby, które są kluczowe dla tezy.
• Wykorzystanie dorobku Josepha Ratzingera: Praca Ratzingera nad eklezjologią komunii i ontologią relacyjną stanowi już istniejący most między tomizmem a nowszymi nurtami filozoficznymi. Jego podejście do „sakramentalnego widzenia” i epistemologicznej powagi wiary może pomóc w nawigacji między obiektywnością a partycypacją.
• Konfrontacja z pytaniem krytycznym: Należy otwarcie zmierzyć się z pytaniem o to, jak eklezjologia komunii, podkreślająca dynamikę i relacyjność, zachowuje obiektywną tożsamość i autorytet instytucjonalny Kościoła, zwłaszcza w kontekście formuły subsistit in. Rozwiązanie tego napięcia wymaga pogłębionej refleksji nad tym, jak Kościół może być jednocześnie dynamiczną, otwartą komunią i stabilną, unikalną instytucją zbawienia. To może wymagać dalszego rozwinięcia rozumienia „substancji” Kościoła jako bytu, który jest z natury relacyjny i sakramentalny, a nie jedynie statycznym podłożem.
• Integracja perspektywy historycznej: Uwzględnienie historycznych napięć między wymiarem instytucjonalnym a charyzmatycznym (np. wczesnochrześcijańskie wspólnoty, ruchy odnowy) może dodatkowo wzmocnić argumentację, pokazując, że eklezjologia komunii oferuje spójną ramę dla zrozumienia tych dynamik w historii Kościoła.

Zastosowanie tych rekomendacji pozwoli na stworzenie rozdziału metodologicznego, który nie tylko precyzyjnie umiejscowi tezę w kontekście filozoficznym, ale także wzbogaci ją o nowe perspektywy i argumenty, jednocześnie adresując potencjalne wyzwania.

Cytowane prace

1. ON THE NEW ECCLESIOLOGY – Most Holy Trinity Seminary, otwierano: czerwca 12, 2025, https://mostholytrinityseminary.org/wp-content/uploads/2023/06/New_Ecclesiology_Dutertre_2023.pdf
2. Eklezjologia – Wikipedia, wolna encyklopedia, otwierano: czerwca 12, 2025, https://pl.wikipedia.org/wiki/Eklezjologia
3. THE ECCLESIOLOGY OF VATICAN II | | Joseph A. Komonchak, otwierano: czerwca 12, 2025, https://jakomonchak.wordpress.com/wp-content/uploads/2013/10/jak-ecclesiology-of-vatican-ii-2.pdf
4. Lumen Gentium: The Mystery of the Church – The Catholic Key, otwierano: czerwca 12, 2025, https://catholickey.org/2012/12/20/lumen-gentium-the-mystery-of-the-church/
5. Co to jest communio? – część II – Opoka, otwierano: czerwca 12, 2025, https://opoka.org.pl/biblioteka/T/jk_communio2
6. The Church as Communion in the Theological Vision of Joseph Ratzinger – Benedict XVI [EN], otwierano: czerwca 12, 2025, https://www.christianunity.va/content/unitacristiani/fr/cardinal-koch/20220/conferences/The-Church-as-Communion-in-the-Theological-Vision-of-Joseph-Ratzinger-Benedict-XVI.html
7. The Ecclesiology of Communion and Social Transformation: From the Second Vatican Council to the Second African Synod, otwierano: czerwca 12, 2025, https://utoronto.scholaris.ca/bitstreams/1ae98d7f-0e85-49dc-8875-1a8a924e8f81/download
8. Lumen Gentium – Light of Nations – The God Who Speaks, otwierano: czerwca 12, 2025, https://www.godwhospeaks.uk/lumen-gentium-light-of-nations/
9. Lumen Gentium – Homiletic & Pastoral Review, otwierano: czerwca 12, 2025, https://www.hprweb.com/2015/04/lumen-gentium/
10. The Ecclesiological Renovation of Vatican II – Uncut Mountain Press, otwierano: czerwca 12, 2025, https://uncutmountainpress.com/products/the-ecclesiological-renovation-of-vatican-ii
11. An unfailing treasure 60 years later: 'Lumen Gentium’ and the universal call to holiness, otwierano: czerwca 12, 2025, https://catholicreview.org/an-unfailing-treasure-60-years-later-lumen-gentium-and-the-universal-call-to-holiness/
12. Lumen gentium – The Holy See, otwierano: czerwca 12, 2025, https://www.vatican.va/archive/hist_councils/ii_vatican_council/documents/vat-ii_const_19641121_lumen-gentium_en.html
13. The Need for Vatican II, otwierano: czerwca 12, 2025, https://vatican2voice.org/2need/need.htm
14. What Is Lumen Gentium and Why Did It Transform the Church in the 20th Century? – Catholicus.eu English, otwierano: czerwca 12, 2025, https://catholicus.eu/en/what-is-lumen-gentium-and-why-did-it-transform-the-church-in-the-20th-century/
15. Vatican II’ s Ecclesiology of Communion – IARCCUM.org, otwierano: czerwca 12, 2025, https://iarccum.org/archive/ARCIC2/ARCIC-II-69.pdf
16. Subsistit in – Wikipedia, otwierano: czerwca 12, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Subsistit_in
17. Subsistit In: Full Identity or Discontinuity? – University of St. Thomas – Research Portal, otwierano: czerwca 12, 2025, https://researchonline.stthomas.edu/esploro/outputs/graduate/Subsistit-In–Full-Identity-or/991015131840103691
18. Substance theory – Wikipedia, otwierano: czerwca 12, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Substance_theory
19. Thomas Aquinas: Commentary on Aristotle’s Metaphysics, Book 7: English – isidore.co, otwierano: czerwca 12, 2025, https://isidore.co/aquinas/english/Metaphysics7.htm
20. Phenomenology (philosophy) – Wikipedia, otwierano: czerwca 12, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Phenomenology_(philosophy)
21. Flesh and Nature: Understanding Merleau-Ponty’s Relational Ontology – Brill, otwierano: czerwca 12, 2025, https://brill.com/view/journals/rip/41/3/article-p327_2.pdf
22. The Relational Personalism of Joseph Ratzinger/Benedict XVI1 – Czasopisma UKSW, otwierano: czerwca 12, 2025, https://czasopisma.uksw.edu.pl/index.php/ct/article/view/12214/11610
23. Why it is called personalism, otwierano: czerwca 12, 2025, https://personalism.com/?page_id=1483
24. Anthropology in the Thought of Joseph Cardinal Ratzinger – University of Scranton Archives, otwierano: czerwca 12, 2025, https://digitalservices.scranton.edu/digital/api/collection/p15111coll1/id/794/download
25. Ratzinger’s Trinitarian Ontology and Its Patristic Roots: The Breakthrough of Introduction to Christianity – Biblioteka Nauki, otwierano: czerwca 12, 2025, https://bibliotekanauki.pl/articles/31343718
26. Humas as relational – Personalism.com, otwierano: czerwca 12, 2025, https://personalism.com/?page_id=123
27. Theological Anthropology 101: What does it mean to be a person? – Simply Catholic, otwierano: czerwca 12, 2025, https://www.simplycatholic.com/theological-anthropology-101-what-does-it-mean-to-be-a-person/
28. My Theological Epistemology Explained – Cerebral Faith, otwierano: czerwca 12, 2025, https://cerebralfaith.net/my-theological-epistemology-explained/
29. The Virtues as Participatory Knowledge: A Thomistic Approach to Education – Gravissimum, otwierano: czerwca 12, 2025, https://gravissimum.com/blog/the-virtues-as-participatory-knowledge-a-thomistic-approach-to-education
30. Participatory theory – Wikipedia, otwierano: czerwca 12, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Participatory_theory
31. The Ultimate Guide to Phenomenology of Religion – Number Analytics, otwierano: czerwca 12, 2025, https://www.numberanalytics.com/blog/ultimate-guide-phenomenology-religion
32. View of Joseph Ratzinger’s Argument for the Epistemological Seriousness of Faith – Platforma Czasopism KUL, otwierano: czerwca 12, 2025, https://czasopisma.kul.pl/index.php/vv/article/view/12960/12015
33. Re-thinking relational autonomy: Challenging the triumph of autonomy through vulnerability | BIOETHICS UPdate – Elsevier, otwierano: czerwca 12, 2025, https://www.elsevier.es/en-revista-bioethics-update-232-articulo-re-thinking-relational-autonomy-challenging-triumph-S2395938X19300014
34. www.simplycatholic.com, otwierano: czerwca 12, 2025, https://www.simplycatholic.com/theological-anthropology-101-what-does-it-mean-to-be-a-person/#:~:text=To%20be%20in%20relation,-The%20Catechism%20of&text=It%20emphasizes%20that%20man%20isolated,apprehends%20and%20knows%20the%20other.
35. Vatican II Lumen Gentium on the Eucharist – Crossroads Initiative, otwierano: czerwca 12, 2025, https://www.crossroadsinitiative.com/media/articles/vatican-ii-lumen-gentium-on-the-eucharist/
36. The Essence of Church Membership | Grace Baptist Church of Bowie, MD, otwierano: czerwca 12, 2025, https://gbcbowie.org/blog/the-essence-of-church-membership/
37. In the Beginning Is Relation: Reconceiving Human Creatureliness – Direction Journal, otwierano: czerwca 12, 2025, https://directionjournal.org/49/1/in-beginning-is-relation-reconceiving.html
38. Martin Buber: Are you a 'thou’ or an 'it’? – Saybrook University, otwierano: czerwca 12, 2025, https://www.saybrook.edu/unbound/martin-buber-prejudgment/
39. Other (philosophy) – Wikipedia, otwierano: czerwca 12, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Other_(philosophy)
40. The Language of Ethical Encounter: Levinas, Otherness, & Contemporary Poetry Melissa Rachel Schwartz – VTechWorks, otwierano: czerwca 12, 2025, https://vtechworks.lib.vt.edu/bitstreams/c666d558-6c6c-411c-9ce7-dd24f54eb4f9/download
41. Phenomenology of Religion | EBSCO Research Starters, otwierano: czerwca 12, 2025, https://www.ebsco.com/research-starters/religion-and-philosophy/phenomenology-religion
42. Young Adults Doing Lived Theology: Three Modes of Theologising in – Brill, otwierano: czerwca 12, 2025, https://brill.com/view/journals/jet/37/1/article-p26_2.xml
43. Ecclesiological and Canonical Consequences of the Sacramental Nature of the Church: Ecclesial Communion, Conciliarity and Authority. Commonly Known as “The Ravenna Document” – Ubi Petrus Ibi Ecclesia, otwierano: czerwca 12, 2025, https://ubipetrusibiecclesia.com/2023/01/27/ecclesiological-and-canonical-consequences-of-the-sacramental-nature-of-the-church-ecclesial-communion-conciliarity-and-authority-commonly-known-as-the-ravenna-document/
44. The communion theme in the writings of Joseph Ratzinger: Unity in the church and in the world through sacramental encounter – Fordham Research Commons, otwierano: czerwca 12, 2025, https://research.library.fordham.edu/dissertations/AAI9715526/
45. Order, Charismatic, Freedom – Christianity – Britannica, otwierano: czerwca 12, 2025, https://www.britannica.com/topic/Christianity/Conflict-between-order-and-charismatic-freedom
46. The Church is Both Institutional and Charismatic – Seedbed, otwierano: czerwca 12, 2025, https://seedbed.com/the-church-is-both-institutional-and-charismatic/
47. Apostolic succession – Wikipedia, otwierano: czerwca 12, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Apostolic_succession
48. What the Early Church Believed: Apostolic Succession | Catholic Answers Tract, otwierano: czerwca 12, 2025, https://www.catholic.com/tract/apostolic-succession
49. I and Thou – Unadulterated Love, otwierano: czerwca 12, 2025, http://www.unadulteratedlove.net/blog/2016/2/29/i-and-thou
50. Qualifying Religious Truth and Ecclesial Unity: The Soteriological Significance of Difference, otwierano: czerwca 12, 2025, https://www.mdpi.com/2077-1444/15/3/346
51. The Ethics of Emmanuel Levinas – Notre Dame Philosophical Reviews, otwierano: czerwca 12, 2025, https://ndpr.nd.edu/reviews/the-ethics-of-emmanuel-levinas/
52. Jean-Luc Marion’s Phenomenology of Givenness, otwierano: czerwca 12, 2025, https://philosophyreaders.blogspot.com/2023/02/jean-luc-marions-phenomenology-of.html
53. A critical reading of Jean-Luc Marion’s contribution to the post-modern debate in phenomenology, philosophy of religion and theology, otwierano: czerwca 12, 2025, https://scielo.org.za/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S2413-94672015000100005
54. Persons: The Difference between `Someone’ and `Something’ by Robert Spaemann, otwierano: czerwca 12, 2025, https://www.goodreads.com/book/show/232488.Persons
55. Robert Spaemann’s Philosophy of the Human Person: Nature, Freedom, and the Critique of Modernity – ResearchGate, otwierano: czerwca 12, 2025, https://www.researchgate.net/publication/291305044_Robert_Spaemann’s_Philosophy_of_the_Human_Person_Nature_Freedom_and_the_Critique_of_Modernity
56. What might Martin Buber’s ”I-and-Thou” mean for theological semantics? – Quora, otwierano: czerwca 12, 2025, https://www.quora.com/What-might-Martin-Bubers-I-and-Thou-mean-for-theological-semantics
57. Ratzinger on Epistemology and History – Stanford Humanities Center, otwierano: czerwca 12, 2025, https://shc.stanford.edu/arcade/interventions/ratzinger-epistemology-and-history
58. Interlocutors (Chapter 2) – The Cambridge Companion to Joseph Ratzinger, otwierano: czerwca 12, 2025, https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-companion-to-joseph-ratzinger/interlocutors/0097E318498D0EE99DA226F3EBB7E277
59. Sacramental Ontology: Nature and the Supernatural in the Ecclesiology of Henri de Lubac | New Blackfriars – Cambridge University Press, otwierano: czerwca 12, 2025, https://www.cambridge.org/core/journals/new-blackfriars/article/sacramental-ontology-nature-and-the-supernatural-in-the-ecclesiology-of-henri-de-lubac/F4B30D031319BECC941CF1C1385B18F1
60. Hans Urs von Balthasar’s Theological Trilogy (16 vols.) – Verbum, otwierano: czerwca 12, 2025, https://verbum.com/product/9622/hans-urs-von-balthasars-theological-trilogy
61. Discourses At The Communion On Fridays Indiana Series In The Philosophy Of Religion, otwierano: czerwca 12, 2025, https://cs.grinnell.edu/87060922/yprompta/upload/membarkj/discourses+at+the+communion+on+fridays+indiana+series+in+the+philosophy+of+religion.pdf