Apatia pod okiem VR: czy wirtualna rzeczywistość odkryje ukryte emocje?

Prowadzisz badania nad złożonymi problemami neuropsychologicznymi i szukasz innowacyjnych metod pomiaru?

Skontaktuj się z nami – pomożemy Ci zaprojektować i wdrożyć nowoczesne narzędzia badawcze w Twoim doktoracie!

Wirtualna rzeczywistość zagląda w głąb apatii: nowe narzędzie do zrozumienia „braku chęci”

Apatia – stan charakteryzujący się brakiem motywacji, zmniejszonym zaangażowaniem w działania i obojętnością emocjonalną – to częsty i poważny problem, szczególnie u osób starszych oraz w przebiegu chorób neurodegeneracyjnych, takich jak choroba Alzheimera czy Parkinsona. Dotychczasowe metody oceny apatii opierały się głównie na subiektywnych relacjach pacjentów lub ich opiekunów, co bywało niemiarodajne, zwłaszcza u osób z zaburzeniami poznawczymi. Czy nowoczesne technologie, takie jak wirtualna rzeczywistość (VR), mogą pomóc w bardziej obiektywnym diagnozowaniu tego złożonego syndromu? Ten temat jest niezwykle ważny, ponieważ lepsze zrozumienie i diagnozowanie apatii może prowadzić do skuteczniejszych strategii terapeutycznych i poprawy jakości życia wielu osób.

Problem z tradycyjną diagnozą apatii

Standardowe narzędzia do oceny apatii, takie jak kwestionariusze (np. Skala Oceny Apatii Lille – LARS), mają swoje ograniczenia:

• Subiektywność: Opierają się na tym, co pacjent lub jego opiekun powie, co może być obarczone błędem lub niepełne.

• Trudności u osób z zaburzeniami poznawczymi: Osoby z demencją mogą mieć problem z adekwatną oceną swojego stanu lub przypomnieniem sobie pewnych sytuacji.

• Brak wglądu: Niektóre osoby z apatią mogą nie zdawać sobie sprawy ze swojego problemu.

Dlatego naukowcy poszukują nowych, bardziej obiektywnych metod, które pozwolą „zmierzyć” apatię na podstawie konkretnych zachowań i reakcji fizjologicznych.

Wirtualna rzeczywistość (VR) jako okno na zachowanie

Jednym z obiecujących kierunków jest wykorzystanie wirtualnej rzeczywistości (VR). VR pozwala na stworzenie kontrolowanego, ale jednocześnie realistycznego i angażującego środowiska, w którym można obserwować spontaniczne zachowania badanych. W połączeniu z technologiami śledzenia ruchu gałek ocznych (eye-tracking) oraz pomiarem reakcji fizjologicznych (np. zmienności rytmu serca – HRV, reakcji skórno-galwanicznej – GSR), VR staje się potężnym narzędziem badawczym.

Naukowcy z Izraela przeprowadzili badanie z udziałem 85 osób starszych (średnia wieku 74 lata), rekrutowanych z kliniki pamięci. Uczestnicy zanurzali się w wirtualnym parku miejskim, gdzie prezentowano im na billboardach i poruszających się pojazdach różne obrazy:

• Pozytywne: Spersonalizowane zdjęcia wnuków uczestników.

• Negatywne: Sceny awersyjne (np. krwawiące organy, wypadki samochodowe) z walidowanych baz obrazów.

• Neutralne: Obrazy przedmiotów codziennego użytku (np. krzesła).

Podczas oglądania tych bodźców rejestrowano:

• Zachowanie wzrokowe: Czas do pierwszej fiksacji (TTFF), całkowity czas fiksacji (TFD), zmienność fiksacji.

• Sygnały fizjologiczne: Zmienność rytmu serca (HRV), reakcja skórno-galwaniczna (GSR), częstość i głębokość oddechu.

Dwie twarze apatii: „zaangażowani” i „niezaangażowani”

Na podstawie analizy danych dotyczących ruchów gałek ocznych (przy użyciu algorytmu grupowania K-średnich), badacze zidentyfikowali dwie odrębne podgrupy behawioralne:

1. „Zaangażowani” (Engagers, n=48): Charakteryzowali się krótszym czasem do pierwszej fiksacji, dłuższym całkowitym czasem fiksacji i mniejszą zmiennością fiksacji.

2. „Niezaangażowani” (Non-engagers, n=37): Wykazywali dłuższy czas do pierwszej fiksacji, krótszy całkowity czas fiksacji i większą zmienność fiksacji (co może sugerować mniejsze skupienie uwagi).

Co ciekawe, te dwie grupy różniły się również pod względem klinicznym i fizjologicznym:

• Wiek i funkcje poznawcze: „Niezaangażowani” byli starsi i mieli niższe wyniki w teście funkcji poznawczych MoCA.

• Nasilenie apatii: „Niezaangażowani” wykazywali wyższe wyniki w skali apatii LARS.

• Reakcje fizjologiczne (HRV):

  • „Niezaangażowani” mieli niższą wyjściową zmienność rytmu serca (HRV).

  • Jednak, co zaskakujące, grupa „niezaangażowanych” wykazywała selektywny wzrost HRV podczas ekspozycji na pozytywne bodźce (zdjęcia wnuków). Nie zaobserwowano istotnych różnic między grupami w reakcji na bodźce negatywne czy w innych mierzonych sygnałach fizjologicznych.

Tabela: Porównanie grup „zaangażowanych” i „niezaangażowanych” (uproszczona)

Co to oznacza? Ukryta reaktywność emocjonalna

Wyniki te sugerują, że osoby z grupy „niezaangażowanych”, mimo mniejszego zewnętrznego zaangażowania (widocznego w zachowaniach wzrokowych) i wyższych wskaźników apatii, zachowują fizjologiczną wrażliwość na bodźce o silnym znaczeniu emocjonalnym i społecznym, takie jak zdjęcia bliskich. Ich niższe wyjściowe HRV może stwarzać „przestrzeń fizjologiczną” na silniejszą reakcję w odpowiedzi na pozytywne bodźce.

Odkrycie to jest niezwykle ważne, ponieważ:

• Podważa prosty obraz apatii jako całkowitego braku reakcji emocjonalnej. Apatia może raczej oznaczać podwyższony próg dla zaangażowania behawioralnego, który może być selektywnie pokonany przez odpowiednio silne i znaczące bodźce.

• Wskazuje na potencjalne strategie terapeutyczne. Wykorzystanie spersonalizowanych, nacechowanych emocjonalnie bodźców (np. wspomnień, zdjęć rodziny) w terapiach VR lub innych interwencjach może być obiecującym sposobem na ponowne zaangażowanie osób z apatią lub spadkiem funkcji poznawczych.

• HRV jako potencjalny biomarker. Reaktywność HRV na bodźce może służyć jako obiektywny wskaźnik do identyfikacji osób, które mogą odnieść największe korzyści z takich interwencji.

Wpływ na pisanie prac doktorskich (nie tylko w psychologii i medycynie):

Badanie to, choć skupione na apatii, niesie ze sobą wiele inspiracji dla doktorantów z różnych dziedzin:

1. Innowacyjne metody badawcze: Pokazuje, jak łączenie nowoczesnych technologii (VR, eye-tracking, pomiary fizjologiczne) z zaawansowanymi metodami analizy danych (uczenie nienadzorowane, modelowanie liniowe mieszane) może prowadzić do odkrywania nowych, subtelnych zjawisk. Doktoranci powinni być otwarci na eksplorowanie i adaptowanie nowych narzędzi badawczych.

2. Obiektywizacja pomiaru: Dążenie do obiektywizacji pomiaru złożonych konstruktów psychologicznych (jak apatia) jest kluczowe dla postępu nauki. Praca ta jest przykładem, jak można przejść od subiektywnych samoopisów do bardziej obiektywnych wskaźników behawioralnych i fizjologicznych. To ważne przesłanie dla doktorantów pracujących nad metodologią swoich badań.

3. Znaczenie badań interdyscyplinarnych: Projekt łączy w sobie elementy psychologii, neurologii, medycyny, informatyki i inżynierii. Współpraca między specjalistami z różnych dziedzin często prowadzi do najbardziej przełomowych odkryć.

4. Identyfikacja ukrytych podgrup: Zastosowanie uczenia nienadzorowanego do odkrywania nieoczywistych wzorców i podgrup w danych może być cenną strategią w wielu obszarach badawczych. Zamiast opierać się na a priori zdefiniowanych kategoriach, można pozwolić danym „mówić same za siebie”.

5. Personalizacja w nauce i praktyce: Odkrycie, że różne podgrupy mogą inaczej reagować na te same bodźce, podkreśla znaczenie personalizacji – zarówno w badaniach naukowych (np. projektowanie eksperymentów uwzględniających indywidualne różnice), jak i w praktyce (np. dostosowywanie interwencji terapeutycznych).

6. Etyka badań z wykorzystaniem VR: Choć VR oferuje ogromne możliwości, doktoranci powinni pamiętać o aspektach etycznych związanych z zanurzaniem uczestników w wirtualnych środowiskach, szczególnie w przypadku osób starszych lub z zaburzeniami poznawczymi.

7. Przekładanie badań podstawowych na praktykę kliniczną: Autorzy podkreślają praktyczne implikacje swoich odkryć dla diagnozy i terapii apatii. To ważny aspekt każdej pracy doktorskiej – myślenie o tym, jak wyniki badań mogą zostać wykorzystane w realnym świecie.

Podsumowanie: VR otwiera nowe drzwi do zrozumienia apatii

Badanie to stanowi ważny krok w kierunku bardziej obiektywnego i zniuansowanego rozumienia apatii. Wykorzystanie wirtualnej rzeczywistości w połączeniu ze śledzeniem wzroku i pomiarami fizjologicznymi pozwoliło zidentyfikować podgrupę osób, które mimo pozornego braku zaangażowania, zachowują zdolność do reakcji emocjonalnej na znaczące dla nich bodźce. Odkrycia te nie tylko poszerzają naszą wiedzę na temat apatii, ale także wskazują na nowe, obiecujące kierunki w projektowaniu spersonalizowanych strategii diagnostycznych i terapeutycznych.